צצת, עמפמ1נז} עפ1םתמ1נצ 8 1611 6אעמ2ת21ע9פ אעצע1פ
0 .סא
פאסצ טשצא,/1ט א ומט,ן אטת
98ט1/0010006 1,2412
{וט 0851016טן 11846 1008 016סט 1/118 {ס װס0011ז086זט 1חוסחזםוווזסת
180ז80 15606008
{ס יז 101671 14
9ז1001906 50/0/1
מצטדא מעזזז גנפזפפנצ עס א0ס1זדשסע 6011 מ/8ת660 מגזז1 תסע סאנפאטע
מת84מז זאצסטע 1א/ טס 4 צטם דתא,ע אז /0595181? ממתזא פא,טעץ
אסזנזאמאטס?ע את8214968440 .ם /2,,/מ3/)2 סאג, מזטאעם
2
א נאת:) 8008 בפוסםס1צ 41 8,110 ,וו
9 211ע9 ,81,455 , 1451 11 1 4,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
7(ניד א))) גץֶװסקי
ן 0
2 (/ יאָנן
0לוכ פון ככקף (/כול)
2220/72 .//40///2 22 4 1):
410 7 /סשזת' {ס ציזאוכ"
עס /128עעטסס
צאספטרסמסזסזתא 2זמג 8
2 /אזסצ שסא
טאָג-בוך
פון ר ב ק ה
זילבערנ
פ ר יע ר
דער שיג עצנעץ בי כע ר:
חשוונדיקצ נעכט, 1927,
גייען שיכעלעך אַװעק, 1930.
דזשיקע גאס
ערשטע אויפלאגע, 1931.
צווייטע אויפלאַגע, 1936,
פריידקע
ערשטע אויפלאַגע, 1935,
צווייטע אויפלאגע 1936,
אַלע פענצטער צו דער זון, 1936,
אין לאנד פון מיין געביין, 1927,
אויפן באַרג, 1938.
דער ערשטער טאָג אין ניו-יאָרק
2טער דעצעמבער 190539.
אָנגעקומען היינט אין אַ שיינעם טאָג, אפשר איז דאָס אַ סימן,
אַז מיר ועט זיין גוט אין אַמעריקע. די טאַנטע איז זייער ענלעך
צו מיין מוטער עה"ש, נאָר זי האָט ניט אַזאַ גוטן שמייכל וי מיין
מוטער האָט געהאַט. דער פעטער שוייגט, זעט אויס ניט צופרידן,
װאָס איך בין געקומען. סעלמאַ איז אזוי אַלט וי איך, און אַזױ
הויך וי איך. זי האָט צו מיר היינט אַרױסגערעדט אַ פּאָר ווער-
טער. ;וי פילסטו?" און ;דו ביסט מיין קאָזין", מער קען זי
ניט ריידן קיין אידיש, זאָגט זי. מאַרווין איז אַלט אַ יאָר זעכצן
ער האָט מיר בלויז געזאָגט ;האַלאָ" און אין אַװעק פון שטוב.
די טאַנטע האָט באַטראַכט מיינע זאַכן. זי און סעלמאַ האָבן געלאַכט
פון מיינע זאָקן, פון מיינע העמדער און פון מיינע קליידער. אין
לובלין בין איך געווען גוט אָנגעטאָן. װעט מען פון מיר שטענדיק
לאַכן אין אַמעריקע? די טאַנטע האָט אַ הויב געטאָן אַלע מיינע
קליידער און אַ זאָג געטאָן: שמאַטעס! מען דאַרף איר קויפן
אַ ;דרעס" און אַ ,העט". איך האָב קוים איינגעהאַלטן די טרערן.
די טאַנטע האָט מיך באַלד אויפגענומען וי אַן אָרעמע קרובה,
אפשר װאָלט בעסער געווען, ווען איך װאָלט געבליבן אינדערהיים,
װאָס װעל איך דאָ טאָן? זיי ריידן אַלע ענגליש. איך פאַרשטײי
גאָרניט. מיר דאַכט זיך, אַז זיי ריידן וועגן מיר און מיר דאַכט
זיך אויך, אַז איך בין טויב געװאָרן צו צװאַנציק יאָר.
אין אָװונט זיינען אַריינגעקומען צו אונדז עטלעכע שכנות
אָפּנעמען ביי מיר געריסן פון דער פאַלטער היים". זי זיינען
אַלע מיט געפאַרבטע באַקן און מיט געפאַרבנטע ליפּן, איך האָב
פּשוט מורא דאָס אַרױכזאָגן, ביי מיר אין די איגן זעען זיי
אויס, װי צעלאָזענע. אַפילו פרויען פון פערציק-פופציק יאָר
זיינען אויך געפאַרבטע. יעדערע פון זיי האָט דערציילט ועגן
איר היים. ביי מיר האָבן זיי זייער וייניק געפרעגט. מיר האָט
זיך געדאַכט, אַז זיי האָבן מיך אַרײנגעכאַפּט איך זאָל אויסהערן
0 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַלע זייערע מעשות, װאָס זיי האָבן צו דערציילן וועגן זייער אַל-
טער היים. איינע פון די שכנות, בעטי רופט זי די טאַנטע, אָדער
מיסיס שאָר, האָט דערציילט, װי זי האָט פאַרלאָרן איר חתן אויפן
וועג קיין אַמעריקע. זי האָט עס דערציילט מיט אַ גרינג האַרץ.
זי איז געפאָרן מיט איר חתן צוזאַמען אויפן שיף, מיט זיי צאַ-
מען איז געפאָרן אַ בעסאַראַבער משפּחה. די בעסאַראַבער האָבן
געפירט מיט זיך אַ סך געטריקנטע קעז און האָבן מכבד געווען
זייערע שיף-ברידער און שיף-שװועסטער. דער חתן האָט פון
אָנהױב דעם קעז גאָרניט ליב געהאַט. דערנאָך איז אים געפעלן
געװאָרן דער קעז זייער שטאַרק. ער פלעגט אַלע מאָל פאַרפאַלן
ווערן, גיין נעמען ביי די בעסאַראַבער אַ שטיקל קעז. די בעסאַ-
ראַבערקע איז געווען אַ פרוי פון אַ יאָר אַכט און צװאַנציק, דריי-
סיק, זי האָט געפירט מיט זיך צוויי קינדער און געפאָרן איז זי
צו אַ שווער, ווייל דער מאַן אירער איז געשטאָרבן אין אַמעריקע.
די בעסאַראַבערקע האָט אַלץ געלאַכט און מכבד געווען דעם חתן
מיט קעז. זי האָט אים אַ נאָמען געגעבן נאַשער, קעזינאַשער.
זי האָט אים צוגעזאָגט אַ קעזענעם גן עדן. די כלה האָט אויך
מיטגעלאַכט מיט דער בעסאַראַבערקע, אָבער אין ניו יאָרק האָט
זיך אַרױסגעװיזן, אַז "ער חתן איז געװאָרן אומעטיק. ער פלעגט
אָפּט אַװעקגײן און סוף כל סוף געזאָגט בעטין, אַז ער װויל דערווייל
ניט חתונה האָבן, ער איז צו-יונג און נישט אײיגעאָרדנט. ער האָט
התונה געהאַט מיט דער בעסאַראַבקע. די מיסיס שאָר האָט עס
דערציילט אָן ביטערקייט. איך האָב זיך זייער געואונדערט,
איך װאָלט זיך געוויס געשעמט ווען מיט מיר פּאַסירט אַזאַ זאַך
און װאָלט עס קיינעם ניט דערציילט. אָבער בעטי האָט דער"
נאָך זיך אַ באַרים געטאָן, אַז איר אַמאָליקער חתן איז ביזן היינ-
טיקן טאָג אַן אָרימאַן און זי איז גאָט צו דאַנקען אַרױסגעקראַכן
פון אַ שווערן מזל. די פרויען האָבן גערעדט אַ סך װעגן זיך
און מיר אפילו ניט געגעבן קיין מעגלעכקיט צו דערציילן, וי
איך בין געבליבן אָן אַ היים. פון מיסיס שאָרס מעשה איז מיר
געװאָרן זייער אומעטיק. מיר דאַכט זיך, אַז עס איז פאַר מיר
ניט קיין גוטער סימן, װאָס די ערשטע מעשה, װאָס איך האָב
געהערט אין אַמעריקע איז פון אָפּנאַרערײ און פון אומגליק. ווער
ווייס װאָס מיט מיר װעט נאָך דאָ זיין?
טאָגי-בוך פון רבקה וילבע רג 7
די זיסע בלאַט פון מענטשן
0"טער דעצעמבער.
איך האָב היינט באַמערקט, אַז די טאַנטע האָט צוגעגאָסן װאַי
סער צוֹ מיין גלאָז אַראַנדזש-דזשוס (פּאָמעראַנצןיזאַפּט). איך האָב
דאָס באַמערקט צופעליק. איך בין געשטאַנען אַנטקעגן שפּיגל
און האָב געזען װי די טאַנטע דערגיסט איין גלאָז מיט װאַסער
און דאָס זעלבע גלאָז האָט זי מיר דערנאָך דערלאַנגט. -- טרינק,
האָט זי געזאָגט, אָראַנדזש-דזשוס איז געזונט. מיר איז אָבער שוין
פון דעם קיין געזונט ניט צוגעקומען. איך האָב עס קוים אַראָפּ-
געשלונגען. בעסער די ביטערע בלאַט פון גאָט איידער די זיסע
פון מענטשן --- פלעגט מיין מאַמע עה"ש זאָגן. -- נו, איז די
אַראַנדזש-דזשוס ביי מיר היינט געווען טאַקע די זיסע בלאַט פון
מענטשן, און נאָך איין זאַך האָב איך היינט צו פאַרשרייבן:
מאַרװין קען ריידן אידיש, אָבער איך וייס ניט װאָס פאַראַ מין
אידיש דאָס איז. ער האָט נעכטן איבערגעלאָזן זיינע שיך לעבן
מיין בעט. היינט אינדערפרי איז ער זיי געקומען אָפּנעמען און
אַ זאָג געטאָן : שדאָס איז אַ חזיריי". װאָס האָט ער געמיינט ? אַז
איך זאָל אים אָפּרײניקן די שיך ? אפשר האָט ער דאָס געמיינט.
נאָר סייוויסיי, געזאָגט האָט ער דאָס אויף אידיש. די טאַנטע האָט
אים עפּעס געענטפערט אויף ענגליש,. איך האָב עטלעכע מאָל
געהערט דאָס װאָרט , שי". די טאַנטע און מאַרװין האָבן געהאַלטן
אין איין ;שיקען". שי" און ,שי". איך על היינט פרעגן ביי
דער מיסיס שאָר, װאָס הייסט ,שי". מיר דאַכט זיך, אַז זיי האָבן
גערעדט וועגן די שיך און וועגן מיר, וייל נאָך זײיער שמועס
האָט די טאַנטע צו מיר אַ שמייכל געטאָן. רבקה, גיי עס עפּעס,
האָט זי אַ זאָג געטאָן. געוויס װאָלט גלייכער געווען, אַז איך זאָל
ניט זיין קיין פליבטלינג,
ע די
5טער דעצעמבער.
איך האָב היינט געזען סעלמאַס ,באָי" (בחור). ער איז אַ הוי-
כער, אַ דינער און זיינע הויזן זיינען זייער גלאַט אױסגעפּרעסט,
8 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מען האָט אונדז באַקאַנט. ער האָט צו מיר געזאָגט עטלעכע
ווערטער אויף אידיש. וי גלייכסטו אַמעריקע?" אַלע פרעגן
דאָ די עטלעכע ווערטער. ריידן רעדט ער אַזױ וי אַ גוי. אַזױ וי
פּאַן סטעפאַנאָווסקי, װאָס פלעגט אַרינקומען צו מיין פאָטער
וועגן זיינע װאַלד-געשעפטן און פלעגט מיט מיר פאַרפירן אַ
אידישן שמועס. איך האָב זיך דערמאָנט וועגן פּאַן סטעפאַנאָווסקי
און אָנגעהויבן לאַכן, אַלע זיינען געווען אומצופרידן פון מיין
פּלוצלינגדיקן געלעכטער. די טאַנטע האָט צו מיר געזאָגט:
דו דאַרפסט זיך, רבקה, בעסער אויסלערנען ענגליש, און ניט לאַכן
דאָ איז ניט לובלין. דאָ רעדט מען ענגליש. -- סעלמאַס ;באָי"
האָט מיך פאַרטיײידיקט. װאָס ער האָט געזאָגט האָב איך ניט פאַך-
שטאַנען, איך האָב בלויז געזען, אַז ער גיט אַלע מאָל אַ קוק אויף
מיר און שמייכלט. מיר איז דאָס געווען זייער אַנגענעם, און
ס'האָט מיר באַנג געטאָן, ווען סעלמאַ איז מיט אים אַװעק אין
די מואוויס (סינעמאַ). די טאַנטע האָט מיר היינט געזאָגט, אַז
איך דאַרף גיין אין אַ /סקול" זיך לערנען ענגליש. זי װעט מיך
מאָרגן גיין פאַרשרייבן. איך האָב היינט באַגעגנט אויף די שטיגן
די מיסיס שאָר. איך האָב זי געפרעגט װאָס הייסט ;שי". די מיסיס
שאָר האָט מיר געזאָגט, אַז ,שי" איז אַזױיװֹי --- זי. ;חי" איז
אַזױװי --- ער און קאַי" איז אַזױװי -- איך. הייסט עס, אַז זי
האָבן טאַקע דעמאָלט גערעדט וועגן מיר. מאַרווין האָט געמיינט,
אַז איך על אים אָפּפּוצן די שיך. ניין, איך על דאָס ניט טאָן
ער איז אַ קנאַפּער פּריץ און קען דאָס אַלײן טאָן . . .
ויי-יאָר
1טער יאַנואַר,
נעכטן אין אָװונט זיינען אַלע אַװעק זיך פאַרוויילן, דער אָנקל
מיט דער טאַנטע זיינען אַװעק שפּילן אין קאָרטן צו דער מיסיס
שאָר. סעלמאַ און איר ,באָי" זיינען אַװעק טאַנצן. מאַרווין איז
אַװועק אויף טיימס סקווער. איך האָב ניט געװאָלט גיין אין ערגעץ.
ביי מיר איז היינט אַ ביטערער טאָג. פאַראַיאָרן אין דער צייט
האָט די מאַמע נאָך געלעבט, זי האָט פאַר אונדז געבאַקט לאַטקעס,
ניט ווייל עס איז געווען ניי-יאָר. פון ניי-יאָר האָט מען ביי אונדז
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 9
קיין וועזן ניט געמאַכט, נאָר ווייל עס איז געקומען א גאַסט, דער
פעטער זיידל איז געקומען מיט אַ שליטעלע נעמען אונדז אויף אַ
שפּאַציר, ;קוליק". די מאַמע עה"ש האָט אים ניט געװאָלט אָפּלאָזן
אָן כיבוד. --- כיבוד ? --- האָט דער פעטער זיידל אויסגעשאָסן,
אויב כיבוד, איז לאַטקעס. -- האָט מען געגעסן לאַטקעס. דער-
נאָך זיינען מיר געפאָרן ;קוליק". אמת, דער ,קוליק" איז אונדז
ניט באַקומען. וי נאָר מיר זיינען אַרױסגעפאָרן אויף דער בריי-
טער גאַס האָט מען אונדזער שליטל אָנגעהויבן באַװאַרפן מיט שניי,
פון אָנהױיב האָבן מיר געמיינט, אַז מען װאַרפט אויף אונדז
שטיינער, דערנאָך האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז דאָס זיינען געווען
שניי-קוילן; די כוליגאַנעס, די שװאַרצע ניכפּע זאָל זיי נעמען
האָבן אונדז מכבד געווען מיט זידלערייען און מיט פייפערייען
מיר האָבן זיך אומגעקערט אַהים נאַסע מיט שמוציקע פּנימער.
דער פעטער זיידל האָט אויף זיי געבעטן די ויסטע מפּלה, און
איך אַלײין האָב שיעור ניט געויינט פאַר פאַרדראָס. אָבער דאָך
איז געווען אַ היים, עס איז געווען די מאַמע, לובלין איז געווען
און לייזער אויך. איך האָב דעמאָלט ניט געטראַכט, אַז אין אַ יאָר
אַרום װעל איך זיין אין אַ פרעמד הויז, עלנט, און אויף לאַסקאװון
ברויט, און װועל ניט ויסן אפילו, וואו עס זיינען דער טאַטע,
דער ברודער, און די היים. אַז איך וװועל זיין אַ פליכטלינג. אַ
שרעקלעכער װאָרט איז דאָס ,פליכטלינג". דאָס װאָרט קומט
מסתמא פון פאַרפלוכט זיין. ווייל אַ פליכטלינג איז אַ פאַרפלוכ-
טער מענטש. בין איך דעריבער ניט געגאַנגען היינט אין ערגעץ,
אַ קנאַפּע שמחה פאַר מיר דער נייער יאָר. גלייכער װאָלט אפשר
געווען, ווען דער פאַראַיאָריקער װאָלט זיך קיינמאָל ניט געענדיקט,
אָדער איך זאָל אים אויך ענדיקן, װי די מאַמע עה"ש.
אַ טרייסט
ס-טער יאַנואַר,
די לעצטע פּאָר טעג האָבן דער פעטער און די טאַנטע גערעדט
אויף ענגליש און אַ סך מאָל דערמאָנט ,שי". איך וייס שױן
אַז דאָס ריידען זיי וועגן מיר. ;זי", ,זי". זעט אויס, אַז מען האָט
באַשלאָסן אָפּשיקן די שװאַרצע, װאָס קומט יעדן טאָג טאָן די
10 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
שטוב-אַרבעט. היינט האָט מיר די טאַנטע געגעבן אויסװאָשן
אַ פּאָר קליידלעך, ;סליפּס" (האלקעס) און זאָקן. סעלמאַס, אירע
און מיינע. די טאַנטע האָט מיר צוגעהאָלפן, אָבער איך האָב זיך
געפילט, אַז איך ווער אַ דינסט אין שטוב. די אַרבעט איז מיר
ניט שווער געווען, נאָר דאָס האַרץ איז געווען שווער וי אַ שטיין.
די שװאַרצע, האָט די טאַנטע געזאָגט, איז קראַנק געװאָרן, ווער
ווייסט ווען זי װעט קענען קומען צו דער אַרבעט. עס װאָלט מיר
גרינגער געווען אין דער היים ואַשן די שטיינער פון ברוק, איי-
דער וואַשן דאָ סעלמאַס קליידלעך. און אַמאָל גיב איך אַ טראַכט ---
ווער ווייסט װאָס עס איז איצטער מיט מיין היים . . . אפשר
שטיין דאָ און װואַשן די קליידלעך אין ;לאָקס? איז גאָר אַ גן עדן
ווייל מיין היים אין לובלין איז דאָך דער ביטערסטער גיהנום,
מיין איינציקע טרייסט איז, װאָס איך גיי אין סקול, די לערערין
קומט אַלע מאָל צו צו מיר און גיט אַ קוק מיין שרייבן. מיר
דאַכט זיך, אַז די לערערין איז אַ אידישע, אָבער פרעגן זי קען
איך ניט, איך קען נאָך גאָרניט ריידן קיין ענגליש. אויסער אַ פּאָר
ווערטער, װאָס מיר האָבן געלערנט אין סקול. ענגליש איז אַ
שווערע שפּראַך,. ווער ווייס צי איך על זיך אַמאָל אויסלערנען
ריידן ענגליש?
מענדל פּושקאַרט
8-טער יאַנואַר.
די שװאַרצע איז נאָך ניט געקומען זי איז קראַנק און ער
ווייסט, ווען זי װעט געזונט וערן. נעכטן איז געווען אַ א;קאַרט-
פּאַדי" (קאָרטן-שפּיל) ביי אונדז. דער אָנקל איז גאָר אַן אַנדער
מענטש, ווען ער שפּילט אין קאָרטן. ער רעדט און וויצלט זיך. ער
האָט געוואונען אַ דאלער, מעגלעך, אַז דערפאַר איז ער געווען אַזױ
אויפגעלייגט. איך האָב דערלאַנגט טײי. די טאַנטע האָט גע"
זאָגט: ;אַז אין קאָרטן שפּילסטו ניט, טאָ גיב כאָטש אַ גלאָז טיי,
עטעס דאַרף דאָך אַ מענטש טאָן.? מער פון אַלץ האָט מיך גע"
קרענקט מענדל פּושקאַרט. (דאָס איז זיין אמתער נאָמען און זאָל ער
טאַקע וויסן, אַז אים מיין איך עס). ער האָט אויסגעטרונקען ניט
וייניקער װי אַ פינף, זעקס, אָדער מער גלעזער טיי. געגאָסן
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 11
אין זיך, װי אין אַ פאָס און יעדעס מאָל צו מיר אַ וואונק געטאָן,
אַז איך זאָל אים דערלאַנגען נאָך. אַזױװי ער זאָל מיר צאָלן גע"
האַלט, אַזױ האָט ער זיך מיט מיר געשאַפן, פאַר דעם איינעם אָװונט
האָב איך אים פיינט געקריגן, װי אַ חזיר. און אֹיך האָב אפילו
אַ טראַכט געטאָן, מען קען ניט ויסן, װאָס מיט אַ מענטשן קען
זיין . . . אויסער דעם האָט דער מענדל פּושקאַרט דערציילט
מעשות. ער לאָזט קיינעם אַ װאָרט ניט אױסרײידן. ער רעדט
נאָכאַנאַנד. און ווערטלעך שיטן זיך ביי אים איינס נאָכן אַנדערן
ער האָט דערציילט, וי זיין טאָכטער האָט געקריגן אַן אויסצייכ-
נונג פאַר פידל שפּילן, װי מען האָט זי אויף די הענט געטראָגן
נאָך אַ קאָנצערט. װי זי איז איצט דער גרעסטער מבין אויף פידל
שפּילעריי און אַלע פּראָפּעסאָרן האַלטן זיך מיט איר אַן עצה,
ווען עס קומט צו נגינה. דערנאָך האָט ער דערציילט, וי זיין
טאָכטער, טאַקע די זעלבע פידלשפּילערקע, אַז זי פּרעגלט אָפּ
,פּיטשעס? קען קיינער אַזאַ מאכל ניט צוגרייטן, און אַלע פּראָ-
פעסאָרן קומען צו איר פאַרזוכן די ,פּיטשעס" און עס איז פּשוט
אַ כבוד פאַר עמיצן, אַז זי לאַדט אים איין. נאָר ווען ער װאָלט
איצט פאַרמאָגט דאָס געלט, װאָס זיין טאָכטער האָט אים אָפּגעקאָסט
לערנען, װאָלט ער איצט געװען אַ גרויסער גביר און װאָלט
ניט געוואוינט דאָ אויף גרענד סטריט. דערנאָך האָט ער דערציילט,
וי זיין טאָכטער האָט מיט צװאַנציק יאָר צוריק, איידער זיי זיינען
געקומען קיין אַמעריקע, גערעדט רוסיש וי אַ ואַסער, און זי האָט
געזאָגט צו אַ גענעראַל, װאָס האָט זי געװאָלט אַרעסטירן, וייל
זי איז געפאָרן אָן אַ פּאַס: ;װואַשע פּרעװאָסכאָדיטעלסטװאָ, אַ גוטער
מענטש איז שטענדיק אַ גוטער מענטש". זי איז אַזױ געפעלן
געװאָרן דעם גענעראל, אַז ער האָט איר דערלאַנגט די האַנט,
מענדל פּושקאַרט האָט אַזש געלויכטן און טראָפּנס שוייס זיינען
ביי אים אַרױס אויפן שטערן, ווען ער האָט דערציילט די מעשה.
פון אָנהױב האָב איך אים געגלויבט, אָבער נאָכדעם, אַז ער האָט
צו מיר געוואונקען ועגן די גלעזער טי, האָב איך זיך דער
קונדיקט װאָס פאַראַ מענטש ער איז און האָב אים אַ װאָרט מער
ניט געגלויבט. ביי דער זעקסטער גלאָז טיי האָב איך מער ניט
געקענט אויסהאַלטן, און אַז מענדל פּושקאַרט האָט צו מיר אַ
וואונק געטאָן, און אַ וואונק געטאָן אויף זיין גלאָז, ווייס איך ניט
19 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פון װאַנען עס האָט זיך צו מיר גענומען אַזויפיל איינשטעלעניש,
און איך האָב אים אַ זאָג געטאָן, וי זיין טאָכטער צום גענעראל:
,ואַשע פּרעװאָסכאָדיטעלסטװאָ, גייט אַלײין און נעמט אייך טיי."
אַלע האָבן זיך פאַנאַנדערגעלאַכט. די טאַנטע אַלײן איז אַװעק אים
אָנגיסן טיי. מענדל פּושקאַרט האָט מיך אָנגעקוקט און אַ זאָג גע-
טאָן: ;אַהאַ, זי איז דאָך גאָרניט קיין גרינע". איך האָב געפילט,
אַז ביי מיר שטעלן זיך טרערן אין די אויגן, און כדי מען זאָל
דאָס ניט זען בין איך אַרױס פון צימער און זיך געלייגט שלאָפן
געשלאָפן בין איך ניט, עס האָט מיר געזעצט אין האַרצן, וי
מיט האַמערס. די טאַנטע איז אַרינגעקומען. זי האָט מיר גע-
בראַכט אַ שטיקל פּאַמעראַנץ, זי האָט געזען, װי טרערן לויפן ביי
מיר פון די אויגן: קדאָן בי פוליש", האָט זי געזאָגט און איז
אַרױסגעגאַנגען פון צימער. װאָס אין דאָס? דאָס איז אַ זידל-
װאָרט צי אַ טרייסט-װאָרט? וער וייס דאָ אין אַמעריקע.
די װועלט איז נאַך פֿאַר מיר ניט פאַרשלאָסן
0(סטער יאַנואַר,
איך בין נאָר װאָס געקומען פון די מואוויס. איך האָב היינט
אַ געפיל, אַז די װועלט איז נאָך ניט פאַרשלאָסן פאַר מיר. אין
די מואוויס בין איך געגאַנגען מיט סעלמאַן און מיט איר ;באָי",
ער האָט געבראַכט אומזיסטע בילעטן ,טיקעטס" און האָט מיך
געבעטן מיטגיין מיט זיי. סעלמאַ האָט שוין אויך דערנאָך צוגע-
לייגט אַ װאָרט: שקום, װאָס אַרט דיך". אָבער איך האָב געזען,
אַז צופרידן איז זי ניט. אַז סעלמאַ װוערט אומצופרידן וװערט
ביי איר אָנגעבלאָזן אַביסל דער גוידער. דאָס פּנים פון אונטן
ווערט ברייטער און כאָטש זי האָט געשמייכלט, האָב איך דאָס
אַלץ דערקאַנט אויף איר. די טאַנטע האָט געשויגן. מען האָט
מיך גענומען פאַרפּוצן אויף גיין אין די מואוויס. איך האָב אָנ-
געטאָן מיין ;דרעס" און סעלמאַ האָט מיר אָנגעמאָסטן איינע פון
אירע היטעלעך. זי האָט אַ זאָג געטאָן: דו זעסט, מאַ, אפילו אויף
רבקה'ן איז דאָס שיין. נאָר איך האָב זיך געמאַכט ניט הערנדיק
און ניט פאַרשטײיענדיק. איך זאָל וועלן אויף אַלץ ענטפערן, דאַרף
איך גלייך אײינפּאַקן מיינע שמאַטעס און גיין פון הויז. וואוהין
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 15
װועל איך גיין? קיין לובלין? צו דער מאַמען אויף יענער וועלט?
דער עבאָי" איז געגאַנגען אינמיטן און איך און סעלמאַ פון ביידע
זייטן. סעלמאַ האָט אים געהאַלטן אונטערן אָרעם. איך בין גע-
גאַנגען דערביי. דערנאָך האָט דער ,באָי" מיך אויך גענומען
אונטעון אָרעם. סעלמאַ האָט אַ גלאַנץ געטאָן מיט אַן אויג,
אַ קוק געטאָן, נאָר גאָרניט געזאָגט. איך האָב וידער דערזען
אַז דער גוידער ווערט ביי איר אָנגעבלאָזן און דאָס פּנים ברייט,
עס פּאַסט איר ניט ווען זי ווערט אַזױ, זי װוערט מיאוסער. דעם
;באָי* רופט מען עדי. זיי האָבן גערעדט צוישן זיך ענגליש און
איך האָב געשוויגן די גאַנצע צייט. נאָר עדי גיט צו מיר אַ
שמייכל און זאָגט: ;דו פאַרשטייסט ניט". אָבער ער שמיכלט
זייער גוטמוטיק. סעלמאַ האָט ניט געװאָלט אַרײן עסן אייזיקרים,
זי האָט געזאָגט, אַז זי איז מיד, און מיר זיינען געפאָרן אַהיים,
נאָר מיר איז גראד היינט לייכטער אויפן האַרצן. עס דאַכט זיך
מיר, אַז די וועלט איז נאָך פאַר מיר ניט פאַרשלאָסן,
דעם זיירנס יאָרצײיט
0-"טער יאַנואַר.
היינט איז דעם זיידנס יאָרצײט. די טאַנטע האָט אָנגעצונדן
אַ ליכט אין קיך, אַ גרויסע ליכט, עס זאָל ברענען אַ גאַנצן מעת-
לעת. די טאַנטע איז אַרומגעגאַנגען היינט און געזיפצט, און דער-
מאָנט דעם טאַטן, מיין זיידן, הייסט עס. עס קען זיין, אַז דערפאַר
האָב איך זיך געפילט צו איר נענטער און אין שטוב היימישער,
זעט אויס, אַז די טאַנטע האָט עס אויך געפילט און פאַר איין
גאַנג שוין אַרױסגעלאָזט אַ טרער, װאָס מיין מוטער איז גע-
שטאַרבן. ;אָט אַזױ", האָט זי געזאָגט, ווערט חרוב אַ משפּחה".
זי האָט געװוישט די נאָז מיט אַ בלומענע נאָזיטיכל און איז
געווען מער ענלעך צו אַ לובלינער פרוי, װוי צו אַ ניו יאָרקער.
אָבער נאָך האַלבן טאָג האָט די טאַנטע זיך פאַרקעמט, זיך אָנגע-
פאַרבט די באַקן און די ליפּן, װי געוויינלעך, און איז אַװעק אין
גאַס. איך בין געבליבן אינדערהיים אוױיפראַמען די צימערן. די
שװאַרצע איז טאַקע מערניט געקומען, קראַנק געװאָרן אויף איי-
ביק . . . גראָד ווען די טאַנטע איז אַװעק איז אַרינגעקומען
14 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
די מיסיס שאָר. עס איז שװוער צו זאָגן צי מיסיס שאָר איז אַ
גוטע, אָדער אַ שלעכטע, יעדנפאַלס, זי איז אַ מאָדנע. -- װאָס,
די שװואַרצע אייערע קומט ניט מער? -- וען איך האָב איר גע-
זאָגט, אַז די שװאַרצע איז קראַנק, האָט די מיסיס שאָר אַ פארסקע
געטאָן מיט אַ פאַרשטיקטן געלעכטער. -- נו, קריגט מען שין
ניט קיין שװאַרצע אין די יונייטעד סטייטס? גאָרניט, דיין טאַנטע
וויל ;פּלעין" (פּשוט) פאַרשפּאָרן געלט, אַז זי האַלט אַ פליכטלינג
אין שטוב. אַזױ האָט זי זיך אַ זאָג געטאָן און האָט אַרױסגענומען
פון איר טאַש אַ פּאַפּיראָס און פאַררויכערט. די מיסיס שאָר רוי-
כערט און לאָזט אַרױס דעם רויך פּאַמעלעך דורך די נאָזלעכער.
אַזױװי איך קען ניט רויכערן האָט מיר די מיסיס שאָר געגעבן
אַ ,טשואינגאם" איך זאָל דאָס קייען. זי זאָגט, אַז דאָס העלפט
באַרואיקן די נערוון אין אַ שלעכטער צייט . . . זאָגנדיק אַזױ,
האָט זי צו מיר אַ פּינטל געטאָן מיט אַן אויג, וי אַן אייגענער
מענטש. איך האָב באַמערקט, אַז די אַמעריקאַנער, אַז זיי זאָגן
אייך אַריין אַ ביטערן אמת, אָדער טוען גלאַט אייך אָפּ אַ חזיריי,
פאַרזיסן זיי דאָס דערנאָך מיט אַ שטיקל פּאָמעראַנץ, אָדער אַ
,טשואינגאַם". אַזױ טוט די טאַנטע, אַזױ טוט אויך די מיסיס שאָר.
סעלמאַ
4"טער יאַנואַר,
סעלמאַ איז היינט געווען זייער נערוועז, און דער פעטער האָט
נאָך מער געשוויגן וי שטענדיק. דעם פעטער האָב איך ליבער
פון אַלעמען אין הויז. כאָטש די טאַנטע איז דער מאַמעס עה"ש
שוועסטער איז מיר דער פעטער נענטער צום האַרצן. ער איז ניט
קיין מרוק, כאָטש ער שוייגט כמעט שטענדיק, אויסער ביים
שפּילן אין קאָרטן. אין דערהיים, אין לובלין האָט מען געזאָגט
אויף אים. אַז ער איז אַ למדן און האָט סמיכות אויף רבנות. נאָר
ער האָט ניט געװאָלט ווערן קיין רב און איז אַװעקגעפאָרן קיין
אַמעריקע. דאָ איז ער אַן אינשורענס אַגענט, נאָר מיר דאַכט זיך
שטענדיק, אַז אים װאָלט זיך בעסער געפּאסט זיין אַ רב. סעלמאַ
האָט היינט פּלוצלינג אָנגעהויבן וויינען. ווען זי האָט זיך אָנגעטאָן
אויף גיין אין גאַס, האָט זי זיך ניט געקענט קיין עצה געבן. װאָס
טאָגיבוך פון רנ קה זילבע רג 15
פֿאַראַ שיך זי זאָל אָנטאָן, צי זי זאָל אָנטאָן שװאַרצע שיך, אָדער
בלויע, צי געלע. האָט דער פעטער אַ זאָג געטאָן; אַ שװערע
מהרש"א, און ער האָט אַ שמייכל געטאָן, טאַקע וי אַ רב. ער האָט
נאָך דערצו צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ און אַ זאָג געטאָן: קאַז דער
קאָפּ איז קיין קאָפּ ניט, וועלן די שיך ניט העלפן.* די טאַנטע האָט
זיך צעשריען: לאָז אָפּ דאָס קינד, לאָז אָפּ, עס איז ניט יוראָפּ!"
סעלמאַ האָט געװיינט. איך פאַרשטײי ניט דעם גאַנצן פּלאָנטער,
נאָר עפּעס קומט דאָ פאָר אין הויז, װאָס איך ווייס ניט און װאָס
האָט אַ שייכות מיט סעלמען
פינף און זיבעציק סענט אַ טאָג (איך יל װײינען)
ס2-טער יאַנואַר.
מאַרװין האָט באַשלאָסן זיך אויסלערנען טאַנצן אַזױװי בעני
גודמאַן. ער שטעלט אָן די ראַדיאָ און שטעלט זיך אַנטקעגן טאַנצן
קען עס נעמען אַ שעה נאָכאַנאַנד. ער דרייט די ראַדיאָ און טאַנצט,
טאַנצט און דרייט די ראַדיאָ. מיר האָט אָנגעהױיבען וי טאָן
דער קאָפּ דערפון. אַז ער טאַנצט דערמאָן איך זיך באַלד, אַז
מיין מאַמע איז געשטאָרבן פון אַ באָמבע, אַז איך ווייס ניט וואו
מיין ברודער איז אַהינגעקומען, ער טאַנצט אוודאי ניט איצטער,
און װאָס מיטן טאַטן איז געװאָרן ווייס איך אויך ניט. איך װאָלט
אַװעק עק וועלט, אַבי ניט זען מאַרװינס טאַנצן, נאָר וואו זאָל
איך גיין?
פאַרנאַכט איז אַרײנגעקומען די מיסיס שאָר, זי האָט מיך
ווידער מכבד געווען מיט טשואינגאַם, און איך האָב שוין גע
װאַרט, אַז זי זאָל מיר עפּעס אַ זאָג טאָן; ;ניטאָ נאָך די שװאַרצע?,
--- האָט זי שפּעטער אַ וויילע אַ פרעג געטאָן, -- איך האָב היינט
געטראָפן אייער שװאַרצע אין גאַס, זי איז גאָרניט קראַנק, די
טאַנטע וויל פאַרשפּאָרן פינף-און-זיבעציק סענט אַ טאָג, דאַטס אֶל
(דאָס גאָר). רבקה, אויב דו װילסט קום צו מיר, װעל איך דיר
יאָ באַצאָלן, פאַרװאָס ניט? על איך האָבן אַ דואיקן קאָפּ, אַז מען
טראָגט מיר ניט אַרױס פון שטוב גאָרניט," איך ווייס ניט,
צי איך האָב זיך אָן עפּעס אַ גליטש געטאָן, צי די פיס האָבן ביי
מיר אַליין אַ ציטער געטאָן, איך בין פּונקט אין דער מינוט אָני-
16 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דערגעפאַלן, איך האָב זיך ניט צעקלאַפּט, נאָר עס האָט זיך מיר
זייער געװאָלט וויינען אויפן קול. די טאַנטע איז אָנגעקומען און
עפּעס אַ זאָג געטאָן אויף ענגליש. מיסיס שאָר האָט באַלד אויפן אָרט
אָפּגעבאַקט אַ ליגן : --- דאַכט זיך, זי בענקט אַהײם, אייער קניעס"
(פּלימעניצע). די טאַנטע האָט געזען, אַז איך בין זייער צערודערט,
זי האָט אַ טאַפּ געטאָן ביי מיר דעם קאָפּ און האָט געזאָגט: ;זי
האָט אַ הייסן קאָפּ.* איך האָב זיך צוגעלייגט און גענומען אַן אַספּי-
רין. איך בין געווען דאַנקבאַר דער טאַנטע, װאָס זי האָט געזאָגט,
אַז איך בין קראַנק. איך בין שוין מער היינט פון בעט ניט אויפ-
געשטאַנען.
אַ װעלט איז פאַרפאַלן געװאָרן
8"טער יאַנואַר,
סעלמאַ וויינט און מאַרװין טאַנצט. איך פיל זיך זייער אי"
בעריק אין שטוב. אַ נס איך גיי אַװעק פאַרנאַכט אויף צוויי שעה
אין סקול, די לערערקע זעט אויס האָט באַמערקט, אַז איך בין
זייער פאַרזאָרגט און האָט מיר היינט געזאָגט, זעט אויס, געװאָלט
מיך טרייסטן : שיו'ר יאָנג". איך בין יונג, אָבער צרות האָב איך
שוין דורכגעלעבט אַ סך. די לערערקע וייס דאָך ניט, אַז עס
איז געווען לובלין, אַ מאַמע, אַ טאַטע, ברידער, לייזער איז געווען
און מען פלעגט גיין שפּאַצירן צום סאסנאָוון װאַלד, דער פעטער
זיידל פלעגט קומען מיט אַ פערד און מיט אַ װאָגן אָדער מיט אַ
שליטל, און איצט איז גאָרניטאָ. עס האָט זיך אָפּגעריסן איין
מענטש פון אַ וועלט און די װועלט איז אים פאַרפאַלן געװאָרן
װאָס זשע קען דאָ העלפן, װאָס איך בין יונג?
עס אי נאָד דאָ לובלין
קדטער פעברואר.
עס איז נאָך דאָ לובלין. היינט באַקומען פון טאַטן אַ קאַרטל.
ער לעבט. דער ברודער איז אויך געזונט. וועגן דער מאַמען
דערמאָנט ער ניט. און כאָטש איך האָב געוואוסט װאָס מיט דער
מאַמען איז געשען, האָט זיך מיר פונדעסטוועגן אָפּגעריסן אין
טאָגיבוך פון רבקה זילב ערג 17
האַרצן, אַז איך האָב פון דער מאַמען קיין געריס ניט געפונעף
אָבער עס איז נאָך דאָ לובלין. די שטאָט, מיט מיין היים, און
דער ואַלד איז נאָך מסתם אויך פאַראַן. וועגן לייזערן שרייבט
דער טאַטע גאָרניט, איך ווייס ניט װאָס מיט לייזערן איז געװאָרן.
איך באַמי זיך וועגן אים ניט טראַכטן. װאָס איז דאָ צו טראַכטן?
אַז איך װעל אים שוין מסתם קיינמאָל ניט זען. איך װאָלט אָבער
געװאָלט וויסן צי ער לעבט. היינט האָב איך ניט געהאַט קיין
עגמת נפש װאָס מאַרװין האָט מיר וידער אַװעקגעשטעלט די
שיך זיינע לעם מיין בעט. אַ דאגה דאָס איז. דאָס קאַרטל איז
מיר אָנגעקומען גלייך אינדערפרי, האָב איך מאַרװינען אָפּגעפּוצט
די שיך. אַבי עס איז דאָ צוריק אַ שטאָט, צוריק אַ שטיקל היים,
איז נאָך דאָ אַ וועלט אויך. על איך נאָך פּטור ווערן פון מאַר-
ווינס שיך אויך. היינט איז פרייטיק. די טאַנטע האָט געמאַכט
געפילטע פיש. זי האָט אויך געבאַקט אקוקיס". פרייטיק איז ביי
אונדז אין שטוב מער שבת, וי אום שבת גופא. אין אָװונט שפּילט
מען אין קאָרטן, אָבער פאַרנאַכט צינדט די טאַנטע אָן ליכט,
היינט איז די טאַנטע פאַרזאָרגט וועגן סעלמאַן. סעלמאַ איז ניט
געזונט, מען דאַרף איר מאַכן אַן אָפּערציע. סעלמאַ אַליין איז אויך
פאַרזאָרגט. זעט אויס, אַ מענטש האָט מורא פאַר זיין לעבן. און
מיין מאַמע? ניטאָ שוין וועגן איר גאָרניט אין קאַרטל. איך
װאָלט כאָטש ועלן זען דאָס אָרט וואו זי ליגט. דעם נאָמען אי
בערלייענען אויפן שטיין,
אַזעלכע אױערן האָב איך
פ-טער פעברואַר,
די מאַמע עה"ש פלעגט שטענדיק שרייען אויף מיר, װאָס
אומעטום שטעל איך צו אַן אויער. אַ מענטש דאַרף ניט אַלץ
וויסן, פלעגט זי זאָגן. װאָס זאָל איך טאָן, אַז אַזעלכע איערן
האָב איך, איך הער זיך ניט צו און איך הער פאָרט. באַנאַכט
האָב איך געהערט, װי דער פעטער אין צוייטן צימער האָט אַ
זאָג געטאָן: ממזרים פעלן מיר נאָך אין שטוב? די טאַנטע האָט
אַ שיקע געטאָן און עפּעס אַ זאָג געטאָן אויף ענגליש. און דערנאָך
האָב איך װוידער געהערט זיי ריידן ;שי" און ;שי". נאָר דאָס מאָל
18 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
האָט מען שוין גערעדט ניט ועגן מיר, נאָר וועגן סעלמאַן. זעט
אויס, אַז מיט סעלמאַן איז עפּעס ניט גלאַטיק. און איר אָפּעראַ-
ציע איז אויך ניט גלאָט אַזױ אַן אָפּעראַציע. דאַכט זיך, אַז סעלמא
האָט די אמתע צרות . . . דערפאַר קומט ניט עדי. עדי איז
שוין ניט געווען אַ טאָג צען. סעלמאַ איז מיין קוזינע. איר נאָ-
מען איז אַזױװי מיינער, שרהירבקה. סעלמאַ הייסט עס אױיף
ענגליש. איך װאָלט וװועלן אויף איר רחמנות האָבן און קען ניט,
זי האָט אַזעלכע שיינע קלידער. טאַשן, שיך, אַלץ װאָס זי
דאַרף, נעמט זי אַרױס פון אַ טאַש. פאַרב, פּודער, אַ פיילכל פאַר
די נעגל, אַ קעמעלע, אַ נאָזיטיכל, אַ שפּילקע צו די האָר, אַ
שפּילקע צום קלייד, אַ באנד, אַן אַדרעס. מיר דאַכט זיך, װאָס
עס זאָל זיך מיט סעלמאַן ניט טרעפן װעט זי באַלד אַרױסנעמען
פון טאַש אַ זאַך, װאָס װעט איר תיכף העלפן. אַ רפואה, אַן
עצה, אַלץ איז דאָ ביי סעלמאַן אין די שיינע טאַשן טאָ וי קען
איך אויף איר רחמנות האָבן? אָבער פונדעסטוועגן ויינט זי.
היינט האָט זי גערעדט צו עדין אויפן טעלעפאָן. עדי, עדי, האָט
זי אַ סך מאָל אָנגערופן אים ביים נאָמען. װאָס זי האָט גערעדט
ווייס איך ניט. ענגליש. אָבער נאָכן ריידן איז זי אַװעק צו זיך
אין צימער, און װוידער מיינע צרה'דיקע אויערן, איך האָב געהערט,
וי זי האָט געשנייצט די נאָז, געוויינט.
בי דער טאַנטע אױף גרענד סטריט
פ-טער פעברואַר.
עס איז אַ נאַרישקײט, װאָס איך טראַכט וועגן לייזערן. איך
טראַכט, װוי מיר פלעגן גיין צוזאַמען אין סאָסנאָוװון װאַלד. נאָך
דעם טאַטנס קאַרטל, וייס איך, אַז עפּעס איז נאָך דאָרט פאַר-
בליבן,. מסתם איז דער סאָסנאָװוער װאַלד אויך, אפשר, פאַראַן.
און לייזער? וואו איז ער? אַװעק מיט די פּאָליאַקן קיין רומעניע?
געבליבן ביי די דייטשן? אָדער אפשר איז ער אין לובלין? ער
האָט געװאָלט פאָרן קיין ארץ ישראל, אפשר איז ער אַװעקגע-
פאָרן אַהין? אָבער צי לעבט ער? איך װעל פרעגן דעם טאַטן
אפשר וועט ער מיר ענטפערן. איך האָב זיך היינט אין שול
אויסגעלערנט נאָך עטלעכע ווערטער. איך פאַרשטײ שוין אַביסל
טאָגי-בוך פון רב קה וילבע רג 19
ווען מען רעדט פּאַמעלעך, אָבער, אַז מאַרװין רעדט פאַרשטיי איך
גאָרניט,
די מיסיס שאָר איז היינט וידער געקומען, ווען די טאַנטע
איז ניט געווען אינדערחיים. זי וויל מיך נעמען אין דער לוב-
לינער לאַנדסמאַנשאַפט. ;דו דאַרפסט זען מענטשן", האָט זי צו
מיר געזאָגט, ,װאָס וועסטו דאָ זיצן אויף גרענד סטריט?" די
מיסיס שאָר איז אַ מאָדנער מענטש. זי האָט בלויע אויגן, איין אויג
איז ביי איר כמעט שטענדיק אַביסל פאַרזשמורעט, און עס דאַכט
זיך, אַז איין אויג איז גרעסער און איין אויג קלענער. זי זעט
ניט אויס צו זיין קיין גוטע, אָבער, אַז זי קומט אַרײן, פיל איך
זיך היימישער, היינט האָט זי צו מיר אַ זאָג געטאָן; ,דו ביסט
שוין אַלט צװאַנציק יאָר? אין אַמעריקע דאַרף מען שוין חתונה
האָבן. דאָ צו צװאַנציק יאָר איז מען שוין כמעט אַן אַלטע מויך",
און זי האָט זיך פאַנאַנדערגעלאַכט. עס האָט מיך אַ קלעם געטאָן
ביים האַרצן. לייזער, האָב איך זיך דערמאָנט, האָט מיר אַמאָל גע-
זאָגט, אַז מיר װעלן חתונה האָבן, ווען ער װעט אַלט זיין פינף
און צװאַנציק און איך צוויי און צװאַנציק יאָר. און דאָ בין איך
שוין אַן אַלטע מויד. לייזער ווייס איך ניט צי עֶר לעבט. לובלין
איז עק ועלט. און איך בין אין אַמעריקע ביי דער טאַנטע
אויף גרענד סטריט, פּוץ די שיך פאַר מאַרװינען,. מען האָט צו-
ליב מיר אַװעקגעשיקט די שװאַרצע. א, איך בין אַלט אַ סך
מער וי צװאַנציק יאָר, אפשר דרייסיק, אפשר פערציק. איך
בין שוין זייער, זייער אַלט, כאָטש איך בין אין די זעלביקע יאָרן
וי סעלמאַ. אָבער אויף סעלמאַן איז אויך אַ רחמנות.
איך פּאָר זען לאַנדסלײט
1יטער פֿעברואַר.
נעכטן איז סעלמאַ צוריקגעקומען פון שפּיטאָל, זי איז דאָרט
געווען צוויי טעג. אין אָװונט איז געקומען עדי. צו מיר האָט
ער אַ זאָג געטאָן ;האַלאָ גרינע" און האָט מיר אַ שאַר געטאָן מיט
דער האַנט איבער די האָר,. איך האָב געזען, אַז סעלמאַן האָט עס
פאַרדראָסן, זי האָט געשמייכלט, נאָר ביי איר איז ווידער גרויס
געװאָרן דער גוידער, און דאָס פּנים איז געװאָרן ברייט. די
20 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
טאַנטע האָט זיך דערמאָנט, אַז זי דאַרף גיין אויף אַ זיצונג פון דער
,ליידיס סאָסײיעטי" (פרויען-געזעלשאַפט) פון דער לאַנדסמאַנשאַפט.
די טאַנטע האָט מיך גערופן מיטגיין. ;קום װועסטו זען לאַנדסלײיט".
איך האָב אָנגעטאָן מיין .דרעס", די טאַנטע האָט מיר צוגעפאסט
אַ היטעלע און סעלמאַ האָט מיר געגעבן אַ טאַש. מיר זיינען גע"
פאָרן מיט דער סאָבוויי, איך קען זיך צו דער סאָבװויי ניט צוגע-
וואוינען. עס ווערט מיר ניט גוט אין דער סאָבויי. נאָר איך
האָב דער טאַנטע ניט געזאָגט וועגן דעם. שוין אַזױ אויך בין
איך צופיל אַ ;גרינע". איך בין געזעסן און עס האָט מיר גע"
קלונגען אין די אױיערן. קים זיך אַרױסגעכאַפּט אויף דער
פרישער לופט,
--- דיין מאַמע, דיר צו לענגערע יאָר, איז אויך געווען אַ שװאַ-
כע, -- האָט די טאַנטע אַ זאָג געטאָן צו מיר, -- איך זע דו
סאָפּעסט אויך פון דער סאָבװעי. --- ,ניין, איך פיל זיך גוט,"
האָב איך באַלד דער טאַנטע אָפּגעטאָקט אַ תשובה, איך קען אליין
ניט פאַרשטיין צוליב װאָס, נאָר אַזױ האָט זיך מיר געװאָלט איר
ענטפערן. מיר זיינען געקומען צום מיטינג. דאָרט זיינען געווען
אַ פופציק פרויען, כמעט אַלע מיט גרויע קעפּ, בלויז אַ פּאָר אינ-
גערע, און עטלעכע מענער. די פרויען זיינען געווען אױיסגעפּוצט
מיט שפּילקעס אין די קליידער, אַ סך מיט גאָלדענע זייגערלעך
אויף די הענט. אין דער היים האָב איך קיינמאָל ניט געזען על-
טערע פרויען זיך אַזױ אָנטאָן, פאַרװאָס זיי רופן דאָס קמיטינג"
פאַרשטיי איך ניט. דער גאַנצער אָװנט איז כמעט אַװעק אױף
טרינקען קאַװע און עסן קעיק. די פאָרזיצערן האָט גערעדט
ענגליש. איך האָב ניט פאַרשטאַנען װעגן װאָס זי רעדט, נאָר
אינמיטן דערינען פלעגט זי אויסשיסן אַ פֹּאָר אידישע װערטער.
,ווער עס װעט ניט פאָלגן װעט באַצאָלן טייערער." אָדער --
;לאָזט איבער די סודותּ אויף שפּעטער", ,דעם בעסטן קעיק ועלן
מיר פּרייזן' (באַלױנען) מיט אַ קוש". עס איז געװאָרן אַ פֹּאַי
טשעריי. און מען האָט אָנגעהויבן פרעגן: -- פון ועמען? פון
וועמען אַ קוש? --- די פאָרזיצערן האָט זיי נאָך עפּעס דערקלערט
אויף ענגליש און ווייטער אױסגעשאָסן אויף אידיש: אוער עס
וועט ברענגען אַ פּלאַש 'פּאַלעסטײן' ויין װעט מען אים אױך
ניט אַרױסטרײבן". איך האָב געמיינט, אַז מען גרייט צו די
טאָג-בוך פון רבקה זילבע רג 21
פּורימדיקע סעודה, נאָר מען האָט מיר דערקלערט, אַז דאָס דאַרף
זיין אַ זאַמלונג פאַר די מלחמה קרבנות. עס איז געוען גאַנץ
פריילעך. מען האָט זיך געחכמעט און געגעסן קעיק (טאָרט), אין
אַמעריקע עסט מען זייער אַ סך ,קעיק". אַבי װאָס איז ,קעיק".
אַ קאַרט פּאַדהי --- איז קעיק, אַ געבורטסטאָג -- איז ,קעיק""
אַ זאַמלונג פאַר די מלחמה געליטענע -- איז ,קעיק". מען האָט
מיר געזאָגט, אַז ווען עמיצער שטאַרבט, גיט מען נאָך דער לויה
אויך יעדערן צו שטיקלעך קעיק, נאָר אין דעם גלויב איך נִיט,
סיידן איך זאָל דאָס זען מיט מיינע אייגענע אויגן. און פון יעדער
סאָרט ;קעיק" האָבן די פרויען פאַרזוכט. פריער אַ שטיקעלע האָניק-
קעיק. דערנאָך אַ שטיקעלע קעזיקוכן, דערנאָך ווידער אַ שטיקל
קאָפע קעיק און ווידער ;קוקיס" -- מען קייט. מען גיט אַ זיפץ:
;אויף יענער זייט איז דאָס אַן אומגליק", און מען פאַרקייט עס
מיט אַ שטיקל קאָפע קעיק. דערנאָך האָט מען געשפּילט אין
קאָרטן. דאָס געוואונענע געלט גייט אויף אָפּשיקן אין דער אַל-
טער היים, קיין לובלין,. צװוישן די פרויען האָב איך געטראָפן
חנקע די בעקערקע, וועגן איר האָב איך געהערט דערציילן אַ סך
מעשיות אין דער היים. זי איז זייער אַ שיינע געווען אַמאָל.
זי האָט חתונה געהאַט זייער יונג. דערנאָך האָט זי זיך גע'גט
מיטן מאַן און זי איז אַרײן אין דער חברה. זי איז געװאָרן ביי
זיי אַ רעדנערקע און אַ גאַנצע אויפטוערקע. מען האָט זי געכאַפּט
אויף אַ פאַרזאַמלונג און אַװעקגעשיקט אין טורמע. זי איז אַנטלאָפן
און איז אַװעקגעפאָרן קיין אַמעריקע. צו דעם מיטינג האָט זי גע-
בראַכט די בעסטע ,קוקיס". אַז איך האָב איר געזאָגט, אַז אין-
דערהיים האָט מען דערציילט וועגן איר אַ סך מעשיות, האָט זי
הנאה געהאַט און געזאָגט, אַז זי איז איצט אויך די בעסטע ,פּאו-
קערקע" אין קלוב, דאָס הייסט זי שפּילט אַמבעסטן אַ קאָרטן-שפּיל
אַזאַ, ;פּאוקער". ווען מיר זיינען צוריקגעקומען אַהײים איז נאָך
עדי געווען. ווען איך בין געשטאַנען אָן אַ זייט און אַריינגעלײגט
סעלמאַס היטעלע צוריק אין שאַכטל (סעלמאַ האַלט אַלע אירע
היטעלעך אין שאַכטעלעך און ביי איר אין צימער איז פאַראַן אַ
ספּעציעלע פּאָליצקע פאַר דעם) איז צו מיר צוגעגאַנגען עדי
ער האָט צו מיר הויך געזאָגט: --- נו, דו האָסט געזען דיינע לאַנדס-
לייט? --- און שטילערהייד האָט ער צוגעגעבן, -- דו ביסט אַ
29 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
שיינע. איך האָב זיך צעטומלט און מורא געהאַט די טאַנטע
זאָל ניט דערהערן, אָדער סעלמאַ. געהערט האָבן זיי ניט, אָבעֶר
די טאַנטע איז פונדעסטוועגן צוגעגאַנגען צו אונדז און געזאָגט:
--- מיר האָבן זיך דאָרט זייער גוט אאַנדזשאָיעט?. -- פאַרן
אַװעקגאַנג האָט מיר עדי אַ דריק געטאָן אַ פינגער. מיר האָט זיך
דערנאָך געדאַכט, אַז דעם פינגער פיל איך אַרױס פון דער גאַנצער
האַנט, כאָטש ער האָט מיר ניט ויי געטאָן, נאָר געברענט ביז
איך בין אַנשלאָפן געװאָרן.
אַן אױסגעבאָרגטע װעלט
4סטער פעברואַר.
זייער ביטער צו זיין אויף לאַסקאַװן ברויט. סעלמאַ קוקט
אויף מיר ניט אינגאַנצן. און די טאַנטע איז געװאָרן שטיוונע,
שטייף,. זי רעדט יע צו מיר, נאָר עפּעס אַזױ וי מיט אַ טענה.
איך זאָג זיך ניט אָפּ פון קיין שום אַרבעט. ריניק מאַרװינען די
שיך, גרייט צו דער טאַנטע די גרינס, נאָך איידער זי הייסט מיר,
נאָר פונדעסטוועגן דאַכט זיך מיר, אַז דאָס גאַנצע הויז איז פול מיט
טענות צו מיר. באַנאַכט האָט זיך מיר אפילו געחלומט, אַז איך
שטיי אינמיטן שטוב און אַלע שטייען אַרום מיר און שרייען:
;אַרױס פון שטוב, אַרויס!? ביי סעלמאַן איז געווען אַזאַ גרוי-
סער גױידער, וי ביי אַ קי אַן אייטער. אַ חלום איז אַ נאַר, אויפ-
געכאַפּט זיך האָב איך געהאַט בלױיז אַ קלעמעניש אין האַרצן
און בין געווען צופרידן, װאָס דאָס אַלץ איז בלויז אַ חלום, וייל
וואו װעל איך גיין?
זעט אױס, אַז עפּעס האָט די טאַנטע געזאָגט דער מיסעס
שאָר, ווייל מיסיס שאָר האָט מיך געטראָפן אויף די שטיגן, מיר
דאַכט זיך, זי האָט מיך אַפילו אומישנע אָפּגעװאַרט, זי האָט מיך
אַוומגענומען ביי דער טאַליע און אַריינגערופן צו זיך אין הויז.
די מיסיס שאָר האָט מיך אַװעקגעזעצט אויפן קאוטש און איך האָב
געפילט, אַז זי װויל מיט מיר ריידן וועגן זייער אַ ויכטיקער
זאַך. אַנקעגן מיר אויף דער װאַנט האָב איך דערזען אַ בילד
פון אַ טערקישער פּרינצעסין מיט אַ קרוין אויפן קאָפּ, און אירע
שטוב-מיידלעך זיצן לעבן אירע פיס און דערלאַנגען איר פרוכט,
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 29
די מיסיס שאָר האָט מיר דערלאַנגט אַ טשואינגאַם און אַלֵיין
האָט זי פאַררויכערט אַ פּאַפּיראָס,
--- הער, רבקהלע, -- האָט זי אַ זאָג געטאָן, -- אַמעריקע
איז אַזאַ לאַנד, װאָס דער בעסטער גוטער פריינט איז דער
דאָלאר און דער נענטסטער קרוב איו מען צו זיך אַלײן
צו װאָס דאַרפסטו זיצן ביי דיין טאַנטע? סעלמאַ איז אַ מיידל,
דו ביסט אַ מיידל, צוויי קעץ אין איין זאַק טויגן ניט. גלייכער זוך
זיך פֿאַר דיר אַרבעט. װעסט האָבן אַן אייגענעם דאלער און די
וועלט װעט זיך פאַר דיר עפענען. --
איך בין געזעסן און האָב געהערט, אין האַרצן האָט מיר גע-
זעצט, וי מיט האַמערס, וואו זאָל איך גיין זוכן אַרבעט? ואָס
פאַר אַן אַרבעט ? און אַז די מיסיס שאָר האָט מיך אַרינגערופן
צו זיך אין שטוב אַריין, כדי ריידן מיט מיר, מסתם וייסט זי,
װאָס זי טוט. איך האָב פּלוצלינג דערפילט די גאַנצע וועלט, וי
אַן אויסגעבאָרגטע. מיסיס שאָרס קאַנאַפּע איז מיר אױיסגעבאָרגט
צו זיצן דאָרט אַ וויילע. מיין בעט איז מיר אױסגעבאָרגט אויף
שלאָפן עטלעכע נעכט, אפילו די שטיגן זיינען מיר אױיסגעבאָרגט
אויף דורכגיין עטלעכע מאָל און ניט קומען מער איף צוריק,
אַן אױיסגעבאָרגטע װועלט איז פּונקט אַזױ ביטער, וי אַן אויסגע-
באָרגט קלייד, אָדער שיך, דריי זיך דורך אין זיי און גיב צוריק,
און וואו זאָל איך גיין זוכן אַ שטענדיקע װעלט? ואו זאָל איך
גיין? איך ווייס ניט, וי לאַנג איך בין געזעסן דעם קאָפּ אַראָפּ-
געלאָזט. איך האָב אפילו ניט באַמערקט, װי די מיסיס שאָר איז
אַװעק אין קיך און האָט געבראַכט פאַר אונדז צויי טעפּעלעך
קאַװוע. דערנאָך האָט זי געבראַכט ;קוקיס", זי האָט מיך אַ נעם
געטאָן פאַר דער נאָז און אַ הויב געטאָן דעם קאָפּ אַרױף:
--- זאָרג ניט, די וועלט איז גרויס.
מיסיס רובץ
6'טער פעברואַר.
איך האָב באַשלאָסן גיין פריער פון אַלץ צו מיין מאַמעס
חברטע, צו דער מיסיס רובין. אויפן מיטינג, ווען איך האָב איר
געזאָגט, אַז די מאַמע מיינע לעבט שוין ניט, האָט זי אַ וױין גע-
244 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
טאָן, פאָרט אַן אייגענער מענטש. די טאַנטע האָט געזען, וי
איך טו אָן די ,דרעס" און זי האָט מיך אַ פרעג געטאָן;! --- וואו
קלייבסטו זיך עפּעס מיצקע דערינען? -- פון איר פרעגן האָב
איך דערפילט, אַז זי ווייסט וואו איך גיי, נאָר זי מאַכט זיך ניט
וויסנדיק. איך האָב איר געזאָגט, אַז איך וויל זיך גיין פאַרשרייבן
אין דער ביבליאָטעק, נעמען ביכער.
--- נעם ביכער, אַז דו וילסט ביכער, -- האָט די טאַנטע
געזאָגט נאָכגיביק, נאָר קום ניט צו שפּעט.
דער מאַמעס חברטע, די מיסיס רובין, האָט אין שטוב אויס-
געזען אינגאַנצן אַנדערש, וי אויפן מיטינג. ערשטנס איז ביי איר
דער גאַנצער קאָפּ אויסגעשטעקט מיט מאַשינקעס אויף מאַכן גע-
קרייזלטע האָר. דער קאָפּ האָט אויסגעזען, וי ער זאָל האָבן אָן
אַ שיעור הערנער. פון פאָרנט, פון הינטן און פון אַלֶע זייטן
דאָס פּנים האָט אויסגעזען אַ סך עלטער און געגאַנגען איז זי אין
אַ פאַרטוך, װאָס האָט זי געמאַכט פון אויבן ביז אַראָפּ גלייך, װוי
אַ זעקל שטרוי. אָן אַ טאַליע, אָן אַ ביוסט, אָן זייטן, אָן אַלעמען.
אַ לאַנגער זאַק שטרוי, מיט הערנער פון אויבן און מיט אַ פּאָר
שטעקשיך פון אונטן. זי האָט מיך דערזען און זיך פאַרוואונדערט,
װאָס איך בין געקומען אַלין אָן דער טאַנטע אינמיטן פרייטיק.
איך האָב געװאַרט זי זאָל ווידער אָנהויבן ריידן וועגן איר חבר"
שאַפט מיט מיין מאַמען עה"ש, איך װאָלט געהאַט מער מוט דער-
ציילן איר, אַז איך וויל פון איר אַ טובה, אַז זי זאָל מיר העלפן
געפינען אַ שטעלע, נאָר פּונקט וי אויף צו להכעיס, האָט זי וועגן
דעם ניט גערעדט. זי האָט נאָר גערעדט ועגן מיין טאַנטע װאָס
פאַראַ גוטע פרוי זי איז, און מיין גליק, װאָס איך בין אַריינגע-
פאַלן אין אַזאַ הויז. איך האָב אַלץ ניט געפונען די געלעגנהייט
אָנהױבן מיט איר צו ריידן אָפּנהאַרציק, עס איז זייער שווער צו
ריידן ווען מען וויל עפּעס בעטן. איך האָב געגעסן אַן עפּל, גע-
טרונקען אַ גלאָז טיי, איך האָב איינגעזען, אַז איך מוז שוין גיין
אַהים. איך האָב זיך אָנגענומען מיט אַלע כחות און געזאָגט:
--- מיסיס רובין, איך בין צו אייך געקומען, ווייל איר זיינט געווען
מיין מאַמעס עה"ש אַ חברטע, איך האַלט אייך פאַר אַן אייגענעם
מענטשן....
די מיסיס רובין איז געװאָרן ערנסט, כמעט דערשראָקן. איך
טאָגיבוך פון רב קה וילבע רג 28
האָב ווייטער ניט געוואוסט, װאָס צו זאָגן און צו מיינע גרויסע
צרות האָבן זיך מיר טרערן אָנגעקליבן אין האַלדז, כאָטש וער
דערשטיקט. כדי ניט אָנהויבן וויינען האָב איך דערווייל גענומען
טרינקען דאָס ביסל טיי, װאָס מיר איז געבליבן אין גלאָז. די
מיסיס שאָר האָט זיך געמאַכט ניט זעענדיק, װאָס די אויגן זיינען
ביי מיר פול געװאָרן, זי האָט געשוויגן און איך האָב שטילערהייט
געזופּט. דערנאָך האָב איך איר געזאָגט, אַז איך וויל אַװעקגין
פון דער טאַנטע און איך ווייס ניט, װאָס איך זאָל זיך נעמען טאָן.
--- אַװעקגײן איז גרינג, אָבער צוריקקומען. חלילה, איז
שווער, --- האָט מיר די מיסיס רובין געזאָגט, --- גיי ניט אַװעק,
אויב עס פאַרדריסט דיך עפּעס -- מאַך זיך ניט ויסנדיק. אַז
מיין הערי װעט קומען, װעל איך מיט אים איבערשמועסן, אפשר
װעט ער זען פאַר דיר אַרבעט ביי די ,גלאָווס" (הענטשקעס). עס
איז געווען זייער פיין פון דער מיסיס רובין, זי האָט מיך געבעטן
בלייבן אויף אָװונטברױט, אָבער איך האָב זיך געפילט אַזױ מיך
פון דעם שמועס, אַז איך האָב געװאָלט װאָס פריער אַװעקגײן,
זיך אַביסל אָפּרוען.
אינשורנס
9)'טער פעברואַר.
דער אָנקל איז היינט געקומען אַהיים מיט אַ קאָפּװײטיק,
אין שטוב איז געועזן אַ חורבן. די מיסיס ראַבקין, װאָס האָט
געזאָלט לאָזן שרייבן אַן אינשורענס פאַר די קינדער האָט פּלוצַ-
לינג געקראָגן קאַלטע פיס, זי וויל זיי, הייסט עס, דערוייל ניט
אינשורן. און אַלץ צוליב דעם, װאָס די טאַנטע האָט ניט גע-
שטימט פאַר איר פאַר אַ טרעזשורער אין דער אליידיס סאָסייעטי",
די טאַנטע האָט זיך געשװאָרן, אַז זי האָט פאַר קיינעם ניט גע"
שטימט, דער קאָפּ האָט זי גראד וי געטאָן, און זי איז געזעסן
אויפן מיטינג, װי אַ טויטע, און האָט ניט געהערט אפילו װאָס
מען פּלאַפּלט דאָרטן,
--- דאַרף מען דעם קאָפּ אַװעקלײגן אָן אַ זייט! גאָר אַן עסק
מיט אַ קאָפּ, --- האָט גע'טענה'ט דער אָנקל, -- גאָר אַן עסק מיט
אַ קאָפּ, ווען עס האַנדלט זיך ועגן אַזאַ זאַך.
20 פון לובלין ביז ניו:יאָדרק
די טאַנטע האָט געהאָט טענות, פאַר װאָס מען האָט איר ניט
דערמאָנט, אַז דער אָנקל קלייבט זיך שרייבן אַן אינשורענס ביי
די ראַבקינס, האָט דער אָנקל צוריק גע'טענה'ט, אַז זי מעג אויך
געדענקען די ביזנעס אָן אַ דערמאָנונג. דער סוף איז געווען. אַז
די טאַנטע איז אַרומגעגאַנגען מיט אַ נאַסן האַנטאַך אויפן קאָפּ
און גשלונגען אַספּירין, ביז עס איז אַריינגעקומען די מיסיס שאָר
און מענדל פּושקאַרט און מען האָט געמאַכט אַ פּינאָקל. איך האָב
זיך אַרומגעזען, אַז דאָס פּינאָקל ראַטעװעט דעם אָנקל פון אַלע
צרות, און איך בין צופרידן, אַז דער אָנקל זעצט זיך אַװעק
שפּילן, כאָטש, אַז ער פאַרטראַכט זיך אַ רגע, דאַכט זיך, אַז עֶר
פּסקנ'ט אַ שאלה. א זייגער אַכט האָט מיר די טאַנטע געגעבן אַ
קװאָדער און געשיקט אין די מואוויס. --- גיי זיך אַביסל דורך
אין די מואוויס, --- האָט די טאַנטע געזאָגט, --- װועסט זיך גיכער
אויסלערנען ריידן ענגליש. --- איך ווייס שוין, אַז ווען די טאַנטע
שיקט מיך אַװעק אין אָװונט, הייסט עס, אַז עדי קומט. די טאַנטע
וויל ניט, אַז איך זאָל זיך טרעפן מיט עדין. זעט אויס, אַז סעלמאַן
פּאַרדריסט זייער אַז עדי רעדט אויס צו מיר אַ װאָרט. און איך
בין אויך צופרידן, װאָס איך טרעף זיך ניט מיט אים. אין שטוב
ווערט אַזאַ שווערקייט, אַזאַ. אָנגעצױיגנקייט, און מיר דאַכט זיך,
אַז אַלע היטן מיך, אַז איך זאָל עפּעס ניט ,צונעמען". אין די
מואוויס האָב איך געזען אַ פרוי, װאָס האָט פאַרפירט פאַראַמאָל
פיר מענער. אַ גוטע אַקטריסע. איך האָב זיך פון איר עפּעס אויס-
געלערנט. איך האָב זיך אויסגעלערנט, אַז מיט מענער דאַרף
מען ניט זיין אָפּנהאַרציק. מען דאַרף זיי נאָכאַנאַנד פירן אין
באָד אַרײן, צוזאָגן און ניט האַלטן װאָרט. און דאָס געפעלט זי
איך מיין, ווען אַלע פרויען זאָלן זיך אַזױ אויפפירן, וי די אַקטרי-
סע װאָלטן זיי פאַרפירט אַלע מענער. איך װעל דאָס קײנמאָל
ניט קענען, ווייל מען דאַרף זאָגן איין ליגן נאָכן אַנדערן און
אויף מיר דערקענט מען באַלד, אַז איך זאָג אַ ליגן. אָבער פון-
דעסטוועגן װאָלט איך געװאָלט זיין אַזױ.
ווען איך בין געווען אין די מואוויס, איז דאָ געקומען די
מיסיס רובין, אַ שאָד, װאָס איך האָב זי ניט געטראָפן. זי האָט
אָנגעזאָגט, איך זאָל צו זיי קומען מאָרגן. עס האָט מיר אַזש אַ
זעץ געטאָן אין האַרצן, ווען די טאַנטע האָט עס מיר איבערגעגעבן,
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 27
אפשר וועל איך קריגן אַרבעט, אפשר עפנט זיך שוין פאַר מיר
די וועלט,
מיסטער רובץ
0"טער פעברואַר,
איך זע זיך אַרום, אַז אינדערהיים איז דער מענטש אַן אַנדע-
רער, וי ווען מען זעט אים אין דער לאַנדסמאַנשאַפט. אין דער
לאַנדסמאַנשאַפט איז מיסטער רובין געווען, װוי אַלע לאַנדסלײט,
ביי זיך אינדערהיים זעט ער אויס וי אַ פּריץ,. ער איז געזעסן מיט
אַ ציגאַר אין מויל און האָט מיר געגעבן עצות. אגב זיין ציגאַר
רויכערט ער אויף אַ מאָדנעם אופן. ער רויכערט אים כמעט גאָר-
ניט, נאָר ווען ניט ווען, אַמאָל אין אַ יובל, גיט ער אים אַ ציי
אַ פּיפּקע מיט די ליפּן און פון ציגאַר לויפן אַרױס אַ דריי, פיר
רינגעלעך רויך. און דערנאָך ווידער שטיל. מיסטער רובין פאַר-
ציט אים ניט און דער ציגאַר רויכערט ניט. אַז איך זאָל קענען
באַקומען אַרבעט ביי אים אין דער ,פּעקטאָרי? (פאַבריק) פון די
;גלאָווס? --- דאָס איז אוממעגלעך, ווייל ער נעמט ניט קיין לערנ-
מיידלעך, און קיין אַנדער אַרבעט, זאָגט עֶר, װעל איך ניט קענען
טאָן, ווייל איך קען ניט קיין ענגליש. מיסטער רובין האָט נאָך
דעם אַ פּיפּקע געטאָן זיין ציגאַר, פון ציגאַר זיינען אַרױסגעלאָפן
די פיר רינגעלעך רויך און מיסטער רובין איז געפאַלן אויף אַ
פּלאַן פאַרמײינעטװעגן: די גלייכסטע זאַך פאַר אַ מיידל אין דעם
עלטער, אַז זי קומט קיין אַמעריקע -- איז חתונה האָבן, וייל
עס איז דאָ שווערער פאַר אַ מיידל צו באַקומען אַרבעט איידער
ווערן אַ כלה. דאָ האָט זיך שוין מיסיס רובין אַריינגעמישט. --
,נעווער מיינד", האָט זי אַ זאָג געטאָן, ,מען דאַרף פאַר איר
קריגן אַ ;דזשאַב". חתונה האָבן גאָר גיט ער איר אַן עצה" . . .
איך האָב דערזען, אַז מיסיס רובין איז פאָרט דער מאַמעס עה"ש
אַ חברטע געווען און װויל מיר ביישטיין אין אַ שלעכטער צייט.
דעמאָלט האָט מיסטער רובין ווידער אַ פּיפּקע געטאָן דעם ציגאַר
און איך האָב שוין אַביסל אָפּגעצױגן דעם אָטעם, מיט די דרי
רינגעלעך רויך איז טאַקע געקומען אַ שפּאָגל נייע עצה: אַזױװי
דער ווייס פּרעזידענט פון דער געזעלשאַפט פהילף פאַר פליכט-
לינגע" איז אַליין אַ לובלינער, איז די גלייכסטע זאַך גיין צו אים
28 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
און ער װועט שוין עפּעס זען טאָן פאַר מיר, אָבער כדי ער זאָל
וועלן טאָן --- דאַרף מען אים ברענגען פון עמיצן אַ בריוו. מיסטער
רובין האָט לאַנג געטראַכט, פון וועמען זאָל מען אים ברענגען אַ
בריוו, דער ציגאַר האָט ביי אים אַלע ויילע אַ פאָך געטאָן מיט
עטלעכע רינגעלעך רויך און סוף כל סוף האָט מיסטער רובין
אַ זאָג געטאָן: --- אַזױװי דער רב פינקל איז אויך אַ לובלינער,
דאַרף מען ביי אים נעמען אַ בריוו, און אַז דער ווייס פּרעזידענט
וװועט באַקומען אַ בריוו פון רב פינקל, װועט ער קיין ברירה ניט
האָבן און וועט מוזן עפּעס טאָן פאַר אַ פליכטלינג. --- וי זשע קריגט
מען דעם בריוו פון רב פינקל? פּשוט מען גייט און מען נעמט.
אויף דעם איז ער דאָך אַ רב, צו אים דאַרף מען קיין פּראָטעקציע
ניט האָבן,. מיסטער רובין איז געווען זיכער, אַז דער פּלאַן איז
דער בעסטער, ער האָט מיר געגעבן דעם אַדרעס פון רב פינקל
און דעם אַדרעס פון דעם ווייס פּרעזידענט. (אַדרעסן האָט מיסטער
רובין געהאַט אפשר אַ מיליאָן). ער האָט די אַדרעסן פאַרשריבן אויף
באַזונדערע פּאַפּירלעך. די מיסיס רובין האָט דערלאַנגט די זעלבע
קוקיס, זי האָט דערלאַנגט אַ אקאָפּ קאָפּע" און פרוכטן אויפן זעלבן
גרינעם טעלער, ווען איך בין אַװעק פון די רובינס האָב איך גע-
פיהלט, אַז קריגן אַרבעט איז שווערער וי וערן אַ כלה. די גאַס
איז געווען טומלדיק, אַ מאַשין אַהין, אַ מאַשין אַהער, מענטשן
יאָגן זיך, איילן זיך, אַ געדראנג. מיר האָט זיך געדאכט, אַז איך
דאַרף דעם גאַנצן ריזיקן עולם צעשטופּן מיט מיינע הענט, כדי
ערגעץ וואו זיך אַליין אַרײינשטעלן, און אַלין אויך זיך נעמען
ערגעץ יאָגן. איך האָב דערפילט אַ שװאַכקײט אין מיינע הענט,
און טאָמער װעל איך ניט קענען טאָן דאָס? ווען איך בין געקומען
אַהיים און דערציילט דער טאַנטע װעגן דעם מיסטער רובינס
עצות, האָט די טאַנטע אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט -- אייס.
איך, קאַלטע פּאָטראַװעס, נאָר פּרואװן דאַרף מען . י .
רבי פינקל
1גטער פעברואַר.
האָב איך שוין דעם בריוו פון רבי פינקל אויך געקריגן!
דער רבי פינקל זיצט אויף אַ הויכלעכן שטול, מיר דאַכט זיך, אַז
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 29
זיין שטול איז אַביסל העכער, וי אַ געויינלעכער, און עס דאַכט
זיך אַז ער גייט פון אים קיינמאָל ניט אַראָפּ. ער זיצט און גיט
עצות. אַנטקעגן אים שטייט אַ קליין ארון קודשל פאַרהאַנגען מיט
אַ ליליא סאַמעטענעם פּרוכת, אַרומגענײט מיט זילבערנע פרענדז"
לעך. די פרויען פרעגן אָפּ די עצה און לייגן אַװעק ביים רבין
אויפן טיש אַ דאלאר אדער צויי. דער רבי פינקל נעמט ניט
צו דאָס געלט, נאָר שאַרט עס אַװעק אָן אַ זייט, אונטער אַ ספר,
--- װאָס פאַראַ עצה דאַרפט איר? -- האָט דער רבי פינקל אַ
פרעג געטאָן מיך און דער מיסיס שאָר, ווען עס איז געקומען אונ-
דזער ריי און מיר זיינען צוגעגאַנגען צו זיין טישל. -- איך האָב
זיך אַביסל צעטומלט און ניט געװואוסט פון װאָס אָנצוהויבן,
נאָר די מיסיס שאָר האָט זיך געכאַפּט און געענטפערט: ;זי איז
אַ לובלינער," האָט זי אַ ווייז געטאָן אויף מיר, ;זי וויל אַ בריוו" .. ,
--- זאָל זי אַליין זאָגן, װוער ביסטו פון לובלין? -- האָט מיך
דער רבי אַ פרעג געטאָן נאָך איידער איך האָב צייט געהאַט עפּעס
אַלײן זאָגן.
--- איך בין שמעון זילבערג'ס אַ טאָכטער.
דער רבי האָט זיך ניט אַ ריר געטאָן פון אָרט. ער האָט בלויז
די אויגן אַ הויב געטאָן: -- דו ביסט רב מאָטיעלע זילבערג'ס
אַן אייניקל? צו וועמען װילסטו אַ בריוו?
אַז איך האָב אים געזאָגט, אַז איך וויל אַ בריוו צום ווייס פּרע-
זידענט פון דער געזעלשאַפט הילף פאַר פליכטלינגע", האָט דער
רבי איבערגעחזרט: --- ווייס פּרעזידענט, ווייס פּרעזידענט . . .
דו דאַרפסט אַ בריוו צו וועלוול כאָמוט, דעם מצה רעדלער, וייס-
פּרעזידענט . . . זעט אויס, אַז מיין זיידע,. רב מאָטיעלע
זילבערג איז געווען אַ סך חשובער ביים רבין, וי וועלוול דער
מצה רעדלער, וייל ער האָט אַ קרעכץ געטאָן איידער ער האָט
איינגעטונקט די פּענע אין אַ טיפן טינטער און האָט נאָך אײינמאָל
אַ הויכ געטאָן די אויגן:
--- װאָס ווילסטו פון אים, אַ טובה?
--- איך זוך אַרבעט, איך וויל, אַז . ..
-- אַ טובה, אַ טובה . . . --- האָט מיך דער רבי איבערגעהאַקט.
ער האָט אָנגעשריבן אַ לאַנגן טיטל און אַ קורצן בריוול און גע-
30 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
שטעלט אַ העברעאישן שטעמפּל. דער רבי האָט מיר אָפּגעגעבן
דעם בריוו, און איידער איך האָב אים באַװויזן צו זאָגן אַ דאַנק,
איז שוין ביים טיש געשטאַנען אַ פרוי מיט אַ פעדער אין הוט, זי
איז געקומען נאָך אַן עצה. אַרױסגײענדיק פון רב פינקל האָב איך
איבערגעלייענט דעם בריוו, די מיסיס שאָר האָט געלייענט און
איך האָב צוגעהאָלפן. אַ לאַנגער טיטל, אָנגעפּיקעװעט מיט העב-
רעאישע ווערטער, װאָס מיר ביידע האָבן זיי, דעם אמת געזאָגט, ניט
געקענט איבערלייענען. נאָכן לאַנגן טיטל שרייבט דער רבי:
;השם יתברך זאָל געבן אַז מיט אייער הילף זאָל אונדזער בת
עיר ממשפּחת זילבערג מצליח זיין אין אַלע אירע דרכים." און
דערנאָך ווייטער אַ שורה מיט פארשטריכלטע העברעאישע װער-
טער און דערנאָך דער אונטערשריפט. די מיסיס שאָר איז געווען
בייז אויפן רבין : --- א רענדל אַ װאָרט! -- האָט זי געזאָגט. --
ניט ער רעדט אַלײן אַ װאָרט, און ניט ער לאָזט עמיצן אויס"
ריידן, אַ ?סטעטיו" --- האָט זי אַ זאָג געטאָן און אַרײינגעלײגט דעם
בריוו צו זיך אין ,פּאַקעטבוק", כדי איך זאָל אים ניט פאַרלירן,
און האָט דעם גאַנצן וועג געטענה'ט, אַז אַזאַ רב האָט זי נאָך ניט
אָנגעזען, ניט אין דער אַלטער חיים און ניט אין אַמעריקע. קאַ
סטעטיו און דאַטס אֶל". מילא, זאָל זיין יע אַ סטעטיו, זאָל זיין
ניט אַ סטעטיו, אַבי איך האָב שוין דעם בריוו.
מיסטער שאַמוט
3-טער פעברואַר,
דאַכט זיך, אַז דער טאַנטע האָט פאַרדראָסן, װאָס די מיסיס
שאָר איז מיט מיר געגאַנגען צום רבי פינקל און האָט דערנאָך
דערציילט פאַר אַלעמען, אַז דער רבי פינקל האָט אָנגעשריבן אַ
לענגערן ,שיינע מאַרײינע", װי דער גאַנצער בריוו איז, און הלואי
זאָל אַזאַ בריוו קענען עפּעס העלפן.
--- נו, װאָס הערט זיך עפּעס מיט דיינע ביזנעס? -- האָט די
טאַנטע מיך אַ פרעג געטאָן כמעט מיט אַ שטאָך.
--- איך װעל היינט גיין צו דעם וייס פּרעזידענט פון דער
געזעלשאַפט ,הילף פאַר פליכטלינגע", --- האָב איך געענטפערט
דער טאַנטע, --- איך װעל אים געבן דעם בריוו פון רבי פינקל,
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 31
--- אַבי איך האָב געמיינט, אַז דו האַלסט עס פאַר אַ ,סיקרעט"
פון מיר, -- האָט די טאַנטע אַ זאָג געטאָן
אַ מאָדנע זאַך: איך האָב זיך צוגעוואוינט פאַר דער צייט, װאָס
איך בין אין דער פרעמד, צו דערשטיקן אין זיך יעדן כעס. עס
האָט מיך אַ ברען געטאָן אין האַרצן אויף דער טאַנטע, װאָס זי
האָט גאָר טענות צו מיר. זי איז דאָך די ערשטע געגאַנגען צו
דער מיסיס שאָר זען עפּעס אַן עצה, וי פּטור צו ווערן פון דעם
,פליכטלינג",. און איצט שטעכט זי מיך מיט ;סיקרעט" אָבער
דעם ברען אין האַרצן האָב איך איבערגעלאָזט פאַר זיך און צו דער
טאַנטע האָב איך גערעדט רואיק. די טאַנטע אַליין װעט מיט מיר
גיין צום ווייס פּרעזידענט, זאָגט זי. צו װאָס דאַרף מען באַמיען
פרעמדע מענטשן? איך בין אַװעק צו דער מיסיס שאָר אָפּנעמען
ביי איר רבי פינקלס בריוו. די מיסיס שאָר האָט געעפנט איר
;פּאַקעטבוק?, אַרויסגענומען דעם בריוו און האָט דערביי צו מיר
געזאָגט:
--- דיין טאַנטע אַליין האָט מיך געבעטן אַז איך זאָל זען
העלפן דיר געפינען אַרבעט, און איצט ויל זי גאָר אַלײן גיין
צום ווייס פּרעזידענט , . . זי האָט מיך אַלײין געבעטן...
די מיסיס שאָר האָט דאָס מיר אַלץ דערציילט מיט אַ שטילן
קול, מיט שושקעריי, מיט איין אויג אַביסל פאַרזשמורעט. זעט
אויס, אַז נאָך דער מעשה מיטן האַרטן קעז און מיט דער בעסאַראַי
בערקע, װאָס האָט ביי איר צוגענומען דעם חתן האָט זיך די
מיסיס שאָר אויסגעלערנט אויפן גאַנצן לעבן אַז מענטשן טאָר
מען ניט גלויבן, אפילו מיין טאַנטע אויך ניט, און דערפאַר טאַקע
האַלט די מיסיס שאָר שטענדיק איין אויג אַביסל פאַרזשמורעט,
צום ווייס פּרעזידענט האָבן מיר באַשלאָסן גיין אַלע זאַלבעדריט.
איך, די מיסיס שאָר און די טאַנטע, אָבער מיסיס שאָרס גאַנג איז
געווען אינגאַנצן אומזיסט. ביי דעם וייס פּרעזידענט האָט זיך
אַרױיסגעװיזן, אַז מער וי צווייען לאָזט מען ניט אַרין צו אים אין
אָפיס. האָט די מיסיס שאָר פאַררויכערט אַ סיגאַרעט און איז
געבליבן זיצן אין װאַרט:צימער. זי האָט אַ זאָג געטאָן אויפן
חשבון פון דעם ווייס פּרעזידענט, דאָס װאָס זי האָט געהערט פון
דעם רב פינקל: אװעלוװל דער מצה רעדלער! אַ גאַנצער גענע-
32 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
ראַל! ער נעמט ניט אויף מער, וי צוויי מענטשן מיטאַמאָל . . .
קיילעכדיקע מצות !" איך און די טאַנטע זיינען אַרײן צום וייס
פּרעזידענט. /וויליאם שאמוט" איז געװען אָנגעשריבן אויף זיין
טיר מיט גרויסע שװאַרצע אותיות אויף אידיש און אויף ענגליש.
דער ווייס-פּרעזידענט האָט געהאַט אַזאַ קיילעכדיק פּנים, אַז
ער איז געווען מער ענלעך צו אַ פרוי אין די מיטעלע יאָרן, וי
צו אַ ווייס פּרעזידענט. ער איז געווען זעט אויס, צופרידן פון
רבי פינקעלס בריוו, און פון דעם טיטל, װאָס איז געווען אָנגעפּ
קעוועט מיט פאַרשטריכלטע העברעאישע וערטער. מיסטער וי"
ליאם שאַמוט האָט, זעט אויס, די פֿאַרשטריכלטע העברעאישע
ווערטער ניט גוט צעקייט, ער האָט דעם בריוו אַװעקגעלײגט אויפן
טיש און דעם לאַנגן טיטל אַ פּאָר מאָל אַ טאָפּ געטאָן מיט די
פינגער. כווייס ניט פאַרװאָס, נאָר מיר האָט די גאַנצע צייט ניט
אויפגעהערט זעצן אין האַרצן, ווען כ'בין געזעסן ביי אים אין אָפיס.
דאָס איז ניט געווען קיין שרעק, נאָר אַ קלעמעניש. אָט װועט דער
ווייס פּרעזידענט גאָרניט װועלן טאָן פאַר מיר, כאָטש איך בין
אַ לובלינערין . . . אַז מיסטער שאַמוט איז פאַרטיק געװאָרן מיטן
בריוו, האָט ער אַ קלאַפּ געטאָן מיט די פינגער אָן טיש:
--- ווער-זשע זיינט איר פון לובלין? פון די זילבערגס טאַקע?
און פּונקט וי דער רב האָט קיין זאַך ניט געפרעגט און קיין
זאַך ניט געװאָלט ויסן, אַזױ פאַרקערט האָט מיסטער וױליאָם
שאַמוט אַלץ געפרעגט און אַלץ געװאָלט וויסן.
--- איר זיינט רב מאָטיעלעס אַן אייניקל? און ואו איז
אַהינגעקומען רב מאָטעליעס שיינע טאָכטער, סימעלע? סימעלע
דאַכט זיך האָט זי געהייסן?
-- איך האָב אים געזאָגט, אַז איך בין סימעלעס אַ טאָכטער,
און מיין מוטער עה"ש איז אומגעקומען, ווען די דייטשן האָבן
באָמבאַרדירט לובלין.
מיסטער שאַמוט האָט, זעט אויס, זיך שוין אָנגעהערט מיט אַ
סך מעשיות וועגן די צרות פון די אידן ;אויף יענער זייט", ער
האָט אַפילו מיט קיין אויג ניט אַ פּינטל געטאָן ועגן מיין מוטערס
טויט,
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 39
--- אַ שיין מיידל געווען, -- האָט ער געזאָגט. --- און איר
זיינט עס דאָ, הייסט עס, אַ ;פליכטלינג" . .
מיסטער שאַמוט האָט געשמייכלט, פּונקט וי זיין אַ פליכטלינג
װאָלט געווען זייער אַ פריילעכע זאַך. עס האָט זיך מיר אַ וויילע
אַ דאַכט געטאָן, אַז ער איז זייער ענלעך צו אונדזער לובלינער
חזנטע, און פּשוט ניט געקענט פאַרשטיין, װי קומט עס צו אַ ווייס
פּרעזידענט. איבערן צימער האָט זיך צעטראָגן אַזאַ קלינגעריי
אַז איך האָב זיך אָנגעהויבן אַרומקוקן איבער די טירן, נאָר מיסטער
שאַמוט האָט גענומען רואיק דאָס טרייבל פון טעלעפאָן און האָט
אַ זאָג געטאָן: ע,אין אַ פּאָר מינוט אַרום װעל איך זיין פאַרטיק.
יאָ, איך קום באַלד". מיר איז געװאָרן מלאָסנע ביים האַרצן. װאָס
זשע האָבן מיר געפּועלט מיט אונדזער גאַנג? מיטן בריוו פון
רבי פינקל ? װאָס זשע ועט זיין מיט מיר? מיסטער שאַמוט
האָט אַ ריר געטאָן דעם זייגער, װאָס איז געלעגן אויף זיין טיש
און האָט מיך אָנגענומען ביי דער האַנט:
--- הערט, ליבינקע, איך האָב איצט אַ מיטינג און מוז באַלד
גיין (מיסטער שאַמוט איז שוין געשטאַנען אויף די פיס). היינט
האָבן מיר אַזױ גוט וי פרייטיק, קומט צו מיר מאָנטיק, וועלן
מיר שוין עפּעס זען, אַהין אַהער, מיר וועלן שוין עפּעס טאָן פאַר
אַ לובלינער.
מיסטער שאַמוט האָט מיך וידער גענומען ביי דער האַנט
און מיר זיינען אַלע צוזאַמען אַרױס פון אָפיס. מיט עטלעכע טעג
צוריק, אַז עדי האָט מיר אַ דריק געטאָן אַ פינגער, איידער ער איז
אַװעקגעגאַנגען, האָט מיר דער פינגער געברענט ביז איך בין
אַנשלאָפן געװאָרן און איצט, אַז מיסטער שאַמוט האָט מיך אָנ-
גענומען ביי דער האַנט, האָב איך דערפילט אַ פייכטקייט, און ווען
איך שעם זיך ניט פאַר דער טאַנטע װאָלט איך אָפּגעװישט די
האַנט מיט אַ נאָזטיכל, נאָר איך האָב זיך אַרומגעזען אַז אַ סך
זאַכן איז גלייכער צו פאַרשווייגן און ניט מאַכן קיין באַטרעף דער-
פון,. מילא, עס ועט זיך שוין אַליין אויסטריקענען. די מיסיס
שאָר איז שוין געווען אומרואיק,
--- נו, װאָס האָט געזאָגט דער מצה רעדלער? -- האָט זי
אַ פרעג געטאָן.
34 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
-- שיש-שאַ! -- האָט זיך די טאַנטע צעשיקעט, -- שאַי
מען דאַרף קומען מאָנטיק נאָך אַמאָל.
אין דער סאָבװויי פאָרן האָב איך זיך שוין אויסגעלערנט. עס
טוט אַביסל יי דער קאָפּ, אָבער איך פאָר שוין װי אַלע פּאַי
סאַזשירן,
איך טרעף מיין לערער שיינפעלד
מאָנטיק, 96טער פעברואַר.
דאַכט זיך מיר, אַז מיסטער רובין איז געווען גערעכט, ועו
ער האָט געזאָגט, אַז עס איז גרינגער צו קריגן אַ חתן איידער אַ
דזשאַב. איך האָב זיך קוים דערװאַרט אויף מאָנטיק גיין צום
ווייס-פּרעזידענט, מיסטער װויליאַםס שאמוט, הערן װאָס ער קען
טאָן פונמיינעטוועגן --- ערשט איך קום היינט, ער איז ניטאָ.
,געקעטשט אַ קאָלד". ווען װעט ער זיין צוריק? -- פרעג איך
דאָס מיידל װאָס נעמט אויף די באַזוכער אין װאַרטצימער. ערשט
דאָס מיידל גיט עפּעס אַ זאָג מיט די צונטער אָנגעפאַרבטע ליפּן
אויף ענגליש, און איך פאַרשטיי ניט אַ װאָרט װאָס זי רעדט. וי
קען איך אַװעקגײן, אַז איך ווייס ניט ווען איך דאַרף קומען צוריק?
בלייב איך שטיין און װאַרט אפשר ועט זי נאָך עפּעס זאָגן זי
זיצט און איך שטיי. דערנאָך גיט זי ווידער אַ זאָג מיט די רויטע
ליפּעלעך: , אַי טאָלד יו" און ווידער די פּאָר װערטער, װאָס איך
הויב זיי ניט אָן צו פאַרשטיין. ,אַי טאָלד יו" פאַרשטיי איך
שוין װאָס דאָס איז: איך הער דאָס ביי אונז אינדערהיים כסדר.
די טאַנטע זאָגט אפשר פופצן מאָל אַ טאָג אַי טאָלד יו", סעלמאַ
זאָגט אַלע וויילע ;אי טאָלד יו", מאַרװין זאָגט: ,אַי טאָלד יו".
(נאָר דער פעטער זאָגט עס קיינמאָל ניט). און כאָטש איך וייס,
אַז דאָס היײיסט: איך האָב דיר געזאָגט, דאַכט זיך מיר שטענדיק,
אַז דער טייטש דערפון איז --- טשעפּע זיך אָפּ פון מיר. נאָר אויף
דעם מיידל האָט מיר שוין פאַרדראָסן. זי זעט דאָך, אַז איך
פאַרשטיי ניט, זאָגט זי צו מיר ווידער דאָס זעלביקע מיט אַ צולייג
פון , אַי טאָלד יו". בלייב איך ווידער שטיין און גיי ניט אַװעק,
ווייל איך ווייס נאָך אַלץ ניט, ווען איך דאַרף קומען צוריק. דע"
טאָגיבוך פון רבקה וילבערג 39
מאָלט עפנט שוין דאָס מיידל אירע גװאַלדיק רויטע ליפּעלעך און
זאָגט צו מיר אויף אידיש:
---;איך האָב דיר געזאָגן, מיסטער שאַמוט האָט געקעטשט אַ
קאָלד און ער האָט נישט געזאָגן ווען ער קאַם".
דעם אמת געזאָגט, האָב איך קיין כעס צו דעם מיידל ניט גע"
פילט, בלויז די ליפּן אירע זיינען געווען צו-רויט אין מיינע אויגן
און מיר האָט זיך געװאָלט אַרױיסנעמען מיין נאָזטיכעלע און אַביסל
אָפּװישן די פאַרב, נאָר איך האָב דאָס ניט געטאָן. עס איז זייער
גוט געווען, װאָס טאַקע אין דער רגע האָט מיך עמיצער אַ רוף
געטאָן ביים נאָמען: --- רבקה! --- איך האָב גלייך דערקענט דאָס
קול. דאָס קול האָב איך אַ סך מאָל געהערט, נאָר װער עס האָט
מיך מיט דעם קול גערופן האָב איך זיך ניט געקענט דערמאָי
נען. איך האָב בשום אופן ניט געטראַכט דאָ טרעפן מיין לערער
שיינפעלדן, ער האָט מיר דערלאַנגט אַ האַנט. װי גװאַלדיק עס
האָבן זיך געביטן זיינע הענט. דאָס האָט זיך מיר צום ערשטן
געװאָרפן אין די אויגן, ווייל איך האָב גוט געדענקט, װי ער פלעגט
שטיין ביים טאָװול און צייכענען געאָמעטרישע פיגורן. די דרייעקן,
װאָס ער פלעגט מאַכן, שיין און גלייך, זיי פלעגן שטיין אויפן טאָול
מיט אַ שאַרפן שפּיץ אַרױף, וי זיי זאָלן זיך קלייבן אַװעקפליען.
ערשט האָט ער מיר דערלאַנגט אַ האַנט מיט שװאַרצע אַרומגע-
פאַרבטע נעגל. ער איז אויך געקומען צו מיסטער שאַמוט און
אויך וועגן אַרבעט, כאָטש ער האָט שוין אַ שטיקל , דזשאַב", ער
װאַשט אַלטע לעפל אין אַ פאַבריק, וואו זיי ווערן איבערגעמאַכט
אויף נייע, ;/סעקאָנדהענדיקע" רופט ער זיי. ער װאַשט זיי מיט
אַזאַ זאַלץ, װאָס מאַכּט שװאַרץ די נעגל. דאָס האָט ער מיר גע-
זאָגט, ווען ער האָט באַמערקט, אַז איך קוק אויף זיינע הענט. ער
וויל זיך לערנען ענגליש און האָט ניט קיין צייט. וװען ער קומט
פון דער אַרבעט האָט ער קיין כח ניט. קיין יונגערמאַן איז
מען שוין ניט", האָט ער געזאָגט איינפאַך, װוי מען רעדט פאַר אַ
שוועסטער. און ער האָט צוגעגעבן: ,אייך איז גוט, איר זיינט
נאָך יונג?. זאָגט ער, אַז איך בין יונג און די מיסיס שאָר זאָגט,
אַז איך בין שוין אַן אַלטע מױיד אין אַמעריקע און איך זאָג,
אַז סייוויסיי איז מיר ניט גוט,
0 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַ יע ברה
מיטװאָך, 28-טער פּעברואַר.
סעלמאַס , באָי?, עדי, איז גאָר אַ נייע צרה פאַר מיינעטוועגן
ער איז היינט אַראָפּנעקומען און האָט מיך אָנגעהויבן פאַרהערן
אין ענגליש. ,האַו דו יו ספּעל אַ טעיבל", (וי לייגסטו אס
;טעיבל" ?), און ;האו דו יו ספּעל אַ טשער" ? (און װוי לייגסטו אויס
,טשער"?). פון אָנהויב האָב איך אים געענטפערט, דערנאָך האָב
איך דערזען, אַז דאָס גאַנצע הויז שטייט אין פּלאַמען. סעלמאַ
האָט געפייערט. זי האָט זיך גענומען זוכן עפּעס אַ שערעלע און
האָט געװאָרפן די שאַכטלעך, די , באַקסעס" אירע מיט אַזאַ אימ-
פּעט, אַז דאָס גאַנצע הויז האָט געדונערט. די טאַנטע האָט אַלע
מאָל אַרײנגעװאָרפן אַ ווערטל: די , טיטשערקע" (לערערקע) וװעט
שוין זי אויסלערנען, , דאָן באַדהער" (עסק זיך ניט). --- דערנאָך
האָט גאָט געהאָלפן, אַז די מיסיס שאָר האָט מיך אַ רוף געטאָן,
זי דאַרף מיך אויף עפּעס, איך האָב זיך אַרױסגעכאַפּט פון שטוב,
האָב איך געפילט, וי אַלע גלידער ברענען מיר אַזויװי אַ פייער.
מסתם האָט די טאַנטע זי געבעטן אַז זי זאָל מיך אַװעקרופן
ווייל איך האָב געהערט, וי די טאַנטע האָט געקלאַפּט מיט די
טירן, אַז די מיסיס שאָר האָט מיך אַ רוף געטאָן, האָב איך
באַמערקט, אַז עדי איז געבליבן אַן אָפּגעקאָכטער, ער האָט אַ
דריי געטאָן די ראַדיאָ, און די ראַדיאָ האָט אָנגעהױבן קוויטשען
און זיך איבעררייסן. דער פעטער, װאָס האָט געלייענט די צייטונג
און האָט גענומען זיין , װאַקײשאָן" (װאַקאַציע) אויף שוייגן --
האָט אַ קרעכץ געטאָן, און מיך האָט עס אַ שטאָך געסאָן אין
האַרצן, כאָטש טיף האָט מיר הנאה געטאָן, װאָס עדי וויל ניט, אַז
איך זאָל אַװעקגײן. די מיסיס שאָר האָט מיך באַדאַרפט אויף
גאָרניט מיט גאָרניט. זי האָט מיר געזאָגט, אַז מאָרגן גייט זי קויפן
אויף אַ , סייל" (אױיספאַרקויף), זאָל איך מיט איר מיטגיין און
צוריקגייענדיק װעלן מיר זען, צי מיסטער שאַמוט איז שוין אין
אָפיס. די מיסיס שאָר האָט אַ זאָג געטאָן --- זיץ אַביסל, --- און
אַליין איז זי אַריין אין קיך, זיך דאָרט ביי עפּעס אַ וויילע געפּאָרעט.
איך בין געבליבן זיצן אַנטקעגן דער טערקישער פּרינצעסן מיט
טאָגיבוך פון רנבקה זילבע רג 37
דער קרוין, װאָס היינגט ביי דער מיסיס שאָר אויפן װאַנט. מיר
דאַכט זיך, אַז די טערקישע טּרינצעסן מיט דער קרוין קומט מיר
שטענדיק פאַר די אויגן, ווען מיר איז ניט גוט אויפן האַרצן, און
זי טרייסט מיך, אַז זי זיצט אויך געפאַנגען ביי דער מיסיס שאָר
אין הויז.
די מיסיס שאָר איז אַרײינגעקומען פון קיך מיט אַ פּאַפּיראָס אין
מויל, זי האָט אַביסל, װוי געוויינטלעך, אַ זשמורע געטאָן איין אויג
און האָט אַ זאָג געטאָן, מיר האָט זיך געדאכט, מיט אַ בעטנדיקער
שטים:
-+ רבקהלע, מאַך ניט קיין איבעריקע עסקים מיט עדין.
-- אָט האָסטו זיך אַ נייעם גוט שבת, --- האָב איך אַ טראַכט
געטאָן,. און די מיסיס שאָר האָט זיך גערעדט וייטער: --- ער איז
אַ ,דזשיריבאָג", עדי, זאָלסט וויסן זיין, היינט שפּרינגט ער אַהער
און מאָרגן שפּרינגט ער אַהין, דו קענסט נאָך ניט די היגע
באָיעס".
מיר איז הייס געװאָרן אין פּנים און איבערן גאַנצן לייב זיינען
מיר דורכגעלאָפן כװאַליעס. װאָס בין איך שולדיק, אויב עדי
וויל מיך לערנען , ספּעלינג"? --- װאָס הייסט אַ , דזשיריבאָג?" ---
האָב איך אַ פרעג געטאָן די מיסיס שאָר. -- פרעג ניט, -- האָט
זי געזאָגט, -- דאָס איז ניט קיין צדיק, אַ דזשיריבאָג איז אַ
דזשיריבאָג, מער פרעגן האָט מיר ניט געפּאַסט, נאָר איך האָב
פאַרשטאַנען, אַז קיין גוטע זאַך איז דאָס ניט, און אַז פון חבר'ן זיך
מיט אַ , דזשיריבאָג" קומט קיין גוטס ניט אַרױס. איך וייס ניט,
צי בין איך אין כעס אויף דער מיסיס שאָר, צי ניט, נאָר איך ווייס,
אַז עס איז מיר ענג אין האַרצן און אויף דער ועלט. װאָס איך
טו טויג ניט. און דער עדי איז גאָר אַ נייער צושלאָג צו מיינע
צרות. פונדעסטוועגן, װאָלט איך זייער וועלן וויסן, װאָס הייסט
אַ , דזשיריבאָג"?
זיך געדרייט, געדרייט און אין קונע פאַרדרייט
דאָנערשטיק 29-טער פעברואַר.
אָט דאָס הייסט אַ משוגענער טאָג. מיסטער שאַמוט איז שוין
גאָט צו דאַנקען געזונט געװאָרן. די מיסיס שאָר איז מיט מיר גע"
38 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
גאַנגען צו אים. מיסטער שאַמוט האָט אַלײן אַן עפן געטאָן די
טיר פון זיין אָפיס און האָט מיך אַ רוף געטאָן מיט אַ פינגער, איז
די מיסיס שאָר געבליבן זיצן, דערנאָך האָט זי זיך אויך אַ הויב
געטאָן, דערנאָך האָט זי זיך ווידער צוגעזעצט. -- קומט, קומט
ביידע אַרין, --- האָט זי מיסטער שאַמוט אויך אַ רוף געטאָן, און
מיר זיינען ביידע אַריין צו מיסטער שאָמוט אין אָפיס. מיסטער
שאַמוט האָט מיר געוויזן אויפן האַלדן: --- אַ ,קאָלד", נאָך באַ-
דאַרפט בלייבן זיצן אַ טאָג אינדערהיים, נאָר מ'קען ניט... דאָײ. ---
ער האָט אַ ויז געטאָן מיט דער האַנט אויפן אָפִיס. די ערשטע
זאַך האָט מיסטער שאַמוט אָפּגערופן צום רב פינקל. צום רב
האָט מיסטער שאָמוט גערעדט מיט העברעאישע ווערטער: --- אייער
שליח'טע איז דאָ, --- האָט ער אַ זאָג געטאָן, -- רב מאָטיעלע
זילבערגס אייניקל . . . איך װעל זי שיקן צו פּינחס הערשן,
דעם קצבס, יע . . . יע, ער איז שטיין רייך . . . ער האָט אַ
פּעקטאָרי פון גלאָווס. איך ויל, רבי, אַז איר זאָלט זיך מטריח
זיין צו אים אויך אָפּרופן. יע . . . אויפן טעלעפאָן. ער ועט פאַר
אייך דרך ארץ האָבן . . . איך על אים אָנשרייבן אַ בריוו . . ,
הלוואי זאָל מצליח זיין . . . נו, דער רבי פינקל װעט אויך
העלפן, -- האָט מיסטער שאַמוט צו מיר געזאָגט, -- און איר
ווייסט צו וועמען מיר שיקן אייך? אויך טאַקע אַ לובלינער . .
אַ דבר אחר איינער אין דער וועלט . . . אַ קצב יונג, איז דאָ גע-
װאָרן שטיין רייך . . . איר הערט, -- מיסטער שאַמוט האָט מיך
אָנגענומען ביי דער האַנט, ער האָט אָנגעהויבן לאַכן אויפן קול,
און לאַכנדיק האָט ער אַ ריר געטאָן דעם זייגער, װאָס ליגט ביי
אים אויפן טיש (ער האָט נאָך הייסט עס צייט). -- איר הערט...
אָטידעם פּנחס הערש, װאָס מיר שיקן אייך צו אים, האָט מען גע-
רופן אין לובלין ;פּנחס הערש מיט דער אוגערקע". -- מיסיס
שאָר האָט אָנגעהויבן לאַכן, זי האָט געװאָלט עפּעס זאָגן, נאָר מיס-
טער שאַמוט האָט זי ניט געלאָזט. ער האָט וייטער דערציילט און
האָט דערביי אַליין געלאַכט. --- מען האָט אים איינמאָל געכאַפּט
אין שפּײיכלער טאַנצנדיק מיט אַן אוגערקע. מער האָט מען אין
לובלין ניט געדאַרפט . . . --- די מיסיס שאָר האָט ווידער געװאָלט
עפּעס זאָגן, נאָר מיסטער שאַמוט האָט זי ווידער ניט געלאָזט: --
טאָג-בוך פון רבקה זילבצרג 39
אין לובלין איז געווען אַ שיין מיידל, חנקע מאָסטאָװליאַנסקי אַ
קירזשנערס אַ טאָכטער, אָבער אַ קראַסאַװיצע, זי האָט ליב געהאַט
טאַנצן אַ פּאָלקע מאַזורקע. און דער פּנחס הערש האָט געפּגרט
פאַר איר. האָט ער זיך געװאָלט אויסלערנען אַ פּאָלקע מאַזורקע
און טאַנצן מיט חנקע מאָסטאָװליאַנסקי. איינמאָל פרייטיק צו
נאַכט, צו דער וועטשערע, שיקט מען פּנחס הערשן אין שפּײיכלער
ברענגען אַ זויערע אוגערקע צום פלייש, זיצט מען ביים טיש, דער
טאַטע זיינער שמעון דוד דער קצב, און די מאַמע זיינע, פאַרגעסן
וי זי האָט געהייסן, הינדע . . . יע, הינדע האָט זי געהייסן. זיצט
מען אַלע און מען װאַרט אויף דער אוגערקע. דאָס פלייש ווערט
קאַלט און שמעון דוד איז הונגעריק, און פּנחס הערש מיט דער
אוגערקע איז ניטאָ. גיט אַ שפּרונג זיין שװועסטערל ציפּקע און
כאַפּט זיך אַריין אין שפּייכלער און דערזעט . . . װאָס מיינט איר?
וי פּנחס הערשט האַלט אין האַנט אַן אוגערקע און טאַנצט מיט
איר . . . אַ פּאָלקע מאַזורקע. און גראָד אין דער רגע, ווען ציפּקע
איז אַרײין האָט פּנחס הערשט זייער איידל געהאַלטן די אוגערקע
און האָט זיך געדרייט מיט איר אַרום דער פאַס. ציפּקע האָט די
מעשה צעקלונגען איבער דער גאַנצער שטאָט, אַז פּנחס הערש
האָט געטאַנצט מיט אַ זויערער אוגערקע אַ פּאָלקע מאַזורקע. נאָך
דער מעשה האָט חנקע מאָסטאָװליאַנסקי ניט געװאָלט אַ קוק טאָן
אין זיין זייט, און די גאַנצע שטאָט האָט אים אַ נאָמען געגעבן ;פּנחס
הערש מיט דער אוגערקע". דער יונג האָט געמוזט עוקר זיין קיין
אַמעריקע, און דאָ איז ער נעבאַך געװאָרן שטיין רייך און מען רופט
אים מיסטער רובין, און ער האָט אַ פעקטאָרי פון גלאָװס . . .
מיר האָט אַזש פאַרכאַפּט דער אָטעם. מען שיקט מיך, הייסט עס,
צוריק צו דעם זעלבן מיסטער רובין . . . מיסטער שאַמוט האָט
אַריינגערופן דאָס מיידל מיט די צונטער רויטע ליפּעלעך, ער האָט
צו איר געזאָגט אַ פּאָר ווערטער אויף ענגליש. איך האָב געהערט
מיין נאָמען און מיסטער רובינס נאָמען. פאַר די אויגן האָט זיך
מיר געדרייט אַ קאַראַהאָד: רבי פינקל, מיסטער שאַמוט, פּנחס
הערש מיט דער אוגערקע . . . זעט אויס, אַז איך האָב זיך אַ
וויילע פאַרטראַכט. די מיסיס שאָר האָט מיך אַ ריר געטאָן ביים
אַקסל, מיסטער שאָמוט איז שוין געשטאַנען, ער האָט מיר געזאָגט,
40 פון לובלין ביז גיו:יאָ רק
אַז דאָס מיידל װועט אונדז שוין געבן דעם בריוו צו מיסטער רובין.
ער האָט אונדז אַרױסבאַגלײט צו דער טיר און האָט אַ רוף געטאָן:
-- נעקסט ! --- צו אים אין אָפיס איז אַרײן אַ איד מיט אַ באָרד,
מיט רחמנתדיקע אויגן, װאָס איך קען זיי ניט פאַרגעסן. ווער ווייס?
אפשר האָב איך אויך געהאַט אַזעלכע רחמנותדיקע אויגן, ווען איך
בין אַרױס פון מיסטער שאַמוטס אָפיס ? דאָס מיידל מיט די רויטע
ליפּעלעך האָט אונדז דערלאַנגט דעם בריוו, מיסיס שאָר האָט איר
געזאָגט , דענק יו". איך בין געווען צומישט. איך טראָג שוױן
גאָט צו דאַנקען צוריק אַ בריוו, און דאָס מאָל פון ווייס פּרעזי-
דענט צו מיסטער רובין . . . זיך געדרייט, געדרייט און אין קונע
פאַרדרייט,. מאָרגן װעל איך פונדעסטוועגן גיין צו מיסטער רובין
מיטן בריוו. װאָס דען דאַרף אַ , פליכטלינג" פיס?
חלומות
2טער מערץ.
דער בריוו צו מיסטער רובין ליגט ביי מיר אין טאַש און איך
ווייס ניט װאָס צו טאָן מיט אים. מיסיס שאָר און די טאַנטע זאָגן,
אַז איך מעג דעם בריוו גלייך אַרױסװאַרפן און זוכן אַרבעט ערגעץ
אַנדערש. און דער אָנקל האָט אַ זאָג געטאָן;: -- זאָל זי גיין, מען
קען ניט וויסן, אפשר קען עס גראָד העלפן . . . -- ער האָט
דערביי אַ מאָדנעם שמייכל געטאָן, איך ווייס ניט צי פון מיר מיט
מיינע בריוו, צי פון עמיצן אַנדערש. מאָרגן װעל איך מיטן בריוו,
פונדעסטוועגן, זיך לאָזן צו מיסטער רובינען. אמת איז, אַז אַלץ
װאָס איך טו ליגט מיר גאָרניט אין זינען. היינט געזען אין ציי-
טונג, װאָס מען מאַכט פון די אידן אין לובלין. נאָר איך האָב
דאָס נאָך פריער געוואוסט, מיר האָט זיך נעכטן געחולמט, אַז איך
זע מיין ברודער, מיכלען, שטיין טויט ווייס, און אינמיטן דערינען
האָט ער געטאָן אַזאַ װוילדן שפּרונג, וי פון אַ גרויסן ווייטיק. ביי
מיר האָט זיך אָפּגעריסן דאָס האַרץ, און איך האָב זיך אויפגע-
כאַפּט. טרערן זיינען ביי מיר געלאָפן אַזױ שנעל, אַז איך האָב זי
ניט געקענט אָפּשטעלן, איך האָב געעפנט מיין טאַש, געװאָלט
נעמען מיין נאָזטיכעלע און איך האָב דערזען מיסטער שאַמוטס
בריוו.
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 41
--- גי צום טייוול! --- האָט זיך ביי מיר אַרױסגעכאַפּט,
קוקנדיק אויפן בריוו,
איך בין ניט געווען אין כעס, נאָר דער בריוו איז מיר אין דער
רגע געווען זייער איבעריק, כאָטש נעם און װאַרף אים אַרױס
פון טאַש. זעט אויס, אַז עס זיינען ניטאָ קיין שטילע טרערן
די טאַנטע האָט דערהערט, אַז איך וויין (כאָטש מיר האָט זיך גע-
דאַכט, אַז איך וויין זייער שטיל) האָט זי פון איר צימער שטיל אַ
שעפּטשע געטאָן צו מיר: --- שלאָף, רבקה, שלאָף, קענסט גאָרניט
העלפן,. שלאָף בעסער! -- אַז די טאַנטע האָט עס צו מיר געזאָגט,
האָט זיך מיר געדאַכט, אַז די מאַמע עה"ש רעדט עס צו מיר, און
אַז איך בין שפּעטער איינגעשלאָפן, האָב איך טאַקע געזען די מאַמע
עה"ש וי זי זיצט לעבן מיין בעט און זי זאָגט: --- שלאָף, רבקהלע,
שלאָף, קענסט גאָרניט העלפן, שלאָף בעסער! -- עס איז גוט
כאָטש אין חלום צו זען דער מאַמען, עס איז מערניט אַ גרויסער
שאָד, װאָס אַ חלום אַנטלויפט.
די מזלדיקע בלום
זונטיק, 3-טער מערץ.
סעלמאַ איז היינט געשטאַנען צוויי מיט אַ האַלבע שעה ביים
שפּיגל. (מיר זיינען היינט געגאַנגען צום פעטערס ברודערס טאָכ-
טער אויף דער חתונה). די טאַנטע איז געשטאַנען ביים שפּיגל
בלויז איין האַלבע שעה. סעלמאַ האָט אַ נאַטור צו אויספּרובירן
די האָר, , טו טריי". האָט זי פריער געמאַכט דעם שרונט אינמיטן
איז אַרײינגעקומען די מיסיס שאָר און האָט געזאָגט, אַז דער שרונט
אינמיטן מאַכט זי עלטער אפשר אויף פינף יאָר. האָט סעלמאַ
געמאַכט דעם שרונט אָן אַ זייט -- האָט די טאַנטע געזאָגט, אַז
זי זעט אויס, װי די בראָנזװוילער רבצין. האָט סעלמאַ געגעבן א
שמיץ דעם קעמל און איז אַװעק איבעראַנײס אין ביוטי-פּאַרלאָר
(כאָטש אינדערפרי איז זי דאָרט אָפּגעזעסן צויי שעה). זי איז
געקומען צוריק מיט דריי שטאָק גרייזלעך איינס איבערן אַנדערן
און אויפן דריטן שטאָק איז געווען אַרײנגעשטעקט אַ רויז. אַלע
האָבן געזאָגט: ,ווערי נייס" (זייער שיין) און סעלמאַ האָט גענו"
42 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מען אָנטאָן די , דרעס" (דאָס קלייד). איך האָב אויך אָנגעטאָן מיין
דרעס" און איך האָב פאַרלייגט די צעפּ אַרום קאָפּ. (איך טראָג
מיינע צעפּ, איך האָב פיינט גיין געשאָרן). די מיסיס שאָר האָט
אַ זאָג געטאָן: --- ,, בעליוו מי" (גלויב מיר), רבקה דאַרף ניט קיין
ביוטי- פּאַרלאָר. --- סעלמאַ האָט זיך אָנגעצונדן, זי האָט עפּעס
געזאָגט אויף ענגליש, און די מיסיס שאָר האָט זיך אַזױויװי פאַר-
ענטפערט: -- ;סטײיליש" (מאָדיש) איז דאָס ניט , סטייליש", ---
סעלמאַ און מאַרווין זיינען אַװעק פריער. צו מיר האָט סעלמאַ
געזאָגט: --- , דו װעסט גיין מיט די טאַטע". -- די טאַנטע האָט
מיר דערקלערט: -- זי ויל ניט קומען מיט קין ,באָנטש"
(חברה). -- דער אָנקל האָט אַ זאָג געטאָן: -- אַ סך וייס זי
װאָס זי װויל . . . טאַטע-מאַמע איז אַ , באָנטש"! -- די טאַנטע
האָט עפּעס געזאָגט אויף ענגליש, זעט אויס פאַרענטפערן סעלמאַן.
די מיסיס שאָר איז אַװעק צו זיך און האָט געבראַכט פאַר מיר
אַ ליליא סאַמעטענע בלום -- דאָס איז אַ מזלדיקע בלום, איין
מיידל איז שוין צוליב דער בלום געװאָרן אַ כלה. -- איך האָב
געזען, אַז די מיסיס שאָר איז טאַקע גוט צו מיר, און די בלום, װאָס
זי האָט מיר געגעבן איז טאַקע געווען מזלדיק. אויף דער חתונה
איז געקומען עדי אויך. ווען סעלמאַ האָט געטאַנצט מיט מאַרװינען
איז ער צוגעגאַנגען צו מיר און האָט געזאָגט: --- ,אַי לאַיק יו
מאָר" (איך האָב דיך ליבער . . . ) -- ער האָט זיך פאַרהאַקט און
דערנאָך צוגעגעבן -- , דען עני װאָן" (װוי עמיצן אַנדערש). --
די טאַנטע איז צוגעקומען, די טאַנטע קומט שטענדיק צו, ווען
איך רייד מיט עדין. עדי איז אַװעק טאַנצן מיט סעלמאַן, איך
האָב מיט קיינעם ניט געטאַנצט, גענוג פאַר מיר, אַז איך בין גע-
גאַנגען אויף אַ חתונה. עס איז נאָך קיין יאָר ניטאָ, אַז די מאַמע
עה"ש איז אַװעק. זי איז מיר פון קאָפּ ניט אַרױס דעם גאַנצן
אָוונט עדיס חבר, , רעד", האָט זיך צו מיר צוגעטשעפּעט, אַז איך
זאָל טרינקען מיט אים פון איין גלעזל. איך האָב פאַרזוכט אַביסל
וויין פון זיין גלעזל, און ער האָט עפּעס געזאָגט צו מיר אויף
ענגליש. די טאַנטע האָט מיר פאַרטייטשט, אַז איצט דאַרף איך
אים אַלץ פאָלגן, דעם ,רעד", וייל איך האָב פאַרזוכט פון זיין
גלעזל. איך האָב זיך דערמאָנט פון דער אַקטריסע, וי זי פירט
טאָגיבוך פון רב קה זילבצרג 43
די מענער אין באָד אַרײן, און ווען די טאַנטע איז אַװעק זאָגן
מזל טוב דער מחותנתטע, האָב איך געזאָגט צו ,רעדן" דאָס זעל-
ביקע, װאָס עדי האָט מיר געזאָגט: , אַי לאַיק יו מאָר, דען עני
װאָן". ,רעד" איז געווען זייער צופרידן, און איך האָב געזען, וי
עדי האָט אויף אונדז געקוקט, כאָטש ער האָט געטאַנצט מיט סעל"
מאַן, און ביי סעלמאַן איז געווען אָנגעבלאָזן דער גוידער. איך בין
צוגעגאַנגען צום שפּיגל, און דערזען דער מיסיס שאָרס מזלדיקע
בלום, װאָס מען ווערט מיט איר אַ כלה . . . דער אָנקל האָט מיר
געבראַכט אַ סענדוויטש און אַביסל וויין, ער האָט געזאָגט,. --
שעם זיך ניט, עס, איך האָב זיי דערלאַנגט 18 טאָלער אין אַן ענ-
װעלאָפּ. --- דער אָנקל איז אַ גוטער, ער רעדט ניט קיין סך, נאָר
איך ווייס, אַז ער געדענקט וועגן מיר, כאָטש די טאַנטע איז דער
מאַמעס עה"ש שװועסטער. דער ,רעד" האָט מיר געזאָגט, אַז ער
וועט מיך אויסלערנען ריידן ענגליש. איך ווייס, אַז דאָס איז צוליב
מיסיס שאָרס מזלדיקער בלום.
ענגליש
דינסטיק, 4טער מערץ.
אויף אַזאַ זאַך האָב איך זיך אינגאַנצן ניט געריכט. מיסטער
רובין האָט גאַנץ אויפמערקזאַם איבערגעלייענט דעם בריוו פון דעם
ווייס-פּרעזידענט, מיסטער שאַמוט, װאָס איך האָב צו אים געבראַכט,
ער האָט מיר געזאָגט, אַז רבי פינקל האָט אים אויך אָפּגערופן
אויפן טעלעפאָן, און מיסטער רובין האָט אים צוגעזאָגט עפּעס
טאָן פון מיינטוועגן,. --- װאָס איך על מיט אייך טאָן איז אסור
אויב איך ווייס, אָבער צוגעזאָגט איז צוגעזאָגט, --- האָט איבערגע-
חזרט אַ פּאָר מאָל מיסטער רובין. --- רבי פינקל איז באַשטאַנען
אַז איך זאָל אים מבטיח זיין, װאָס קען מען טאָן? צוגעזאָגט איז
צוגעזאָגט , . . אין צוויי װאָכן אַרום האָט חתונה דאָס מיידל, װאָס
קלייבט די , פּיסעס" אין דער פעקטרי, צען דאלער אַ ואָך מאַכט
זי דערפון נאָר מען מוז קענען ענגליש. אַז איינע, אַן אַפּרײיטערקע
גיט אַ רוף: קקאַם אָװער היר" (קום אַהער), מוז מען וויסן װאָס
דאָס מיינט, און אַז אַ צווייטע גיט אַ רוף ,טעיק איט עוועי" (נעם
עס אַװעק!), מוז מען וויסן װאָס זי מיינט. און אַז אַן אפּרייטערקע
44 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איז ,נוירוועז" (נערוועז) און צעשרייט זיך: ,אַם סיק ענד טייערד
אָף דע דאָסט!" (איך בין טויט מיד פון דעם שטויב), מוז מען
אויך פאַרשטיין װאָס דאָס מיינט. --- עס איז געבליבן, אַז איך מוז
זיך שטאַרק נעמען לערנען ענגליש און װאַרטן אַז דאָס מיידל, װאָס
קלייבט די שטיקלעך ביי מיסטער רובין אין דער פּעקטאָרי זאָל
אם ירצה השם חתונה האָבן, און חס וחלילה ניט אָפּלײיגן די חתונה,
מיסטער רובין האָט דעם ציגאַר זיינעם אינגאַנצן ניט געפּיפּקעט.
זעט אויס, אַז דער ציגאַר זיינער האָט זיך אוױיסגעלאָשן, בלויז אַ
גרוי רייפעלע אַש איז געווען אויפן שפּיץ, אָבער קיין סימן ניט
פון קיין גלי, דער מיסטער רובין האָט זיך ניט געקענט אײנהאַלטן
און האָט געזאָגט: --- דערווייל קאָסט מיר שוין דער עסק אַ 28-ער,
איידער װאָס, איידער ווען. אָפּגערופן האָט מיך דער רבי פינקל
וועגן דיר, אָבער דערווייל האָט ער שוין פאַרװאָרפן אַ װאָרט וועגן
דער ישיבה. די ישיבה האָט איצט אויסצוהאַלטן אַ נייעם רבי,
אויך אַ פליכטלינג, דעם נאָװאָטעפּליצערס אַ זון, נו, האָב איך
געזאָגט, ער זאָל צושיקן דעם שמש װעל איך אים געבן אַ 95"ער.
מיינסטו דער שמש האָט אָפּגעלײגט חלילה אויף מאָרגן? הויבט זיך
ניט אָן, ער איז באַלד געקומען אַזױװי מיט אַן עראָפּלאַן . . . האָב
איך אים אויסגעשריבן דעם טשעק. צוגעזאָגט איז צוגעזאָגט . . .
די מיסיס רובין איז היינט אויך אַרומגעגאַנגען מיט די מאַשינ-
קעס אין קאָפּ אויף גרייזלען די האָר. זי איז געווען פאַרטאָן מיט
איבערוואַשן דאָס גלאָזװאַרג. זי איז געווען אויפגעלייגט, האָט הנאה
געהאַט פון עפּעס און האָט אַלע וויילע אַ זאָג געטאָן: --- פאַרװאָס
זאָלן זיי ביי דיר ניט נעמען? ביי װעמען דען זאָל מען נעמען?
ביי דעם װאָס האָט ניט? --- און צו מיר האָט די מיסיס רובין אַ זאָג
געטאָן; -- רבקה, איך האָב פאַר דיר סאַפּער (וועטשערע), װועסט
עסן מיט אונדז. --- ווען די מיסיס רובין האָט דערלאַנגט רייז
פּודינג האָט זי אַ לאַך געטאָן?: -- אין לובלין האָט מען קין
רייז פּודינג ניט געגעסן . . . און קיין רייז פּודינג מיט דזשעלע
אוודאי ניט. --- מיסטער רובין האָט זיך, זעט אויס, אָן עפּעס
דערמאָנט: --- קיין רייז פּודינג מיט דזשעלע האָט מען טאַקע אין
לובלין ניט געגעסן, אָבער שיינע מיידלעך זיינען אין לובלין געווען
קראַסאַװיצעס . . .
טאָגי-בוך פון רב קה זילבערג 48
איך האָב זיך דערמאָנט וועגן חנקע מאָסטאָװליאַנסקי, װאָס פּנחס
הערש, מיסטער רובין הייסט עס, האָט צוליב איר געטאַנצט אַ
פּאָלקע מאַזורקע מיט אַן אוגערקע . . . איך האָב זיך קוים איינגע-
האַלטן פון געלעכטער, נאָר צו מיין גרויסער פאַרוואונדערונג האָט
מיסטער רובין אַלײין דערמאָנט די חנקע מאָסטאָװליאַנסקי. --
געווען אין לובלין דעם קירזשנערס אַ טאָכטער, חנקע, איז אין
ניודיאָרק ניטאָ אַזאַ שיין מיידל . . . --- פאָרן אַװעקגײן האָט מיר
די מיסיס רובין אַ זאָג געטאָן; -- דו זוך פונדעסטוועגן דערווייל
אַ דזשאַב, ווייל קיין גרויסע מציאה איז ניט קלייבן די , פּיסעס"
ביי מיין מאַן אין פעקטאָרי. -- אינדערהיים האָב איך געפונען
אויפן בעט אַן ענגלישן ,רידינג בוק" (אַ כרעסטאָמאַטיע). זעט
אויס, אַז דער ,רעד" איז געקומען מיך לערנען ענגליש, נאָר קיי-
נער האָט מיר ניט געזאָגט וועגן דעם, און איך האָב ניט געװאָלט
איבערפרעגן. מען קען נאָך מיינען, אַז איך לויף נאָך נאָך אים.
נאָר ווער דען האָט מיר געקענט איבערלאָזן דעם , רידינג בוק"
אויפן בעט? נישט אַנדערש וי רעד".
דער ערשטער דאָלער
מיטװאָך, ?טער מערץ.
מיין וויינען, גלאַט אַזױ אין דער ועלט אַרײן, איז פּראָסט:
פּשוט אַן אומגליק. דער אָנקל האָט היינט געבראַכט פאַר מיר אַ
קעסטל זאָקן. ער איז געווען ביי זיינעם אַ קאָסטאָמער (אַ קונה)
און ביי יענעם איז גראד געװען אַ סעיל (אױספאַרקויף) פון
זאָקן, האָט ער גענומען דריי קעסטלעך: איינס פאַר דער טאַנטע,
איינס פאַר סעלמען און איינס פאַר מיר. װאָס איז דאָ פאַראַן צו
וויינען? סעלמאַ האָט אַ קוק געטאָן אויף די זאָקן און האָט אַ
זאָג געטאָן;: -- ,טענקס, פּאַ!' -- די טאַנטע האָט זיך געכאַפּט
ביים קאָפּ, װאָס דער פעטער האָט אויסגעגעבן אַזויפיל געלט אויף
זאָקן. --- אַ זאָקדיאַריד, -- האָט די טאַנטע געזאָגט, -- דריי
קעסטלעך זאָקן . . . אַ נס װאָס עס איז דאָרט ניט געווען קיין סעיל
אויף ווייבער . . . אַבעטשע (איך קען זיך װעטן), דו װאָלסט
אַראָפּגעבראַכט אַ האַלבע טוץ אידענעס אין שטוב אַריין . . ., --
46 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
און אַז דער אָנקל האָט מיר דערלאַנגט מיין קעסטל זאָקן און איך
האָב אים געװאָלט זאָגן אַ דאַנק, האָבן זיך טרערן אַ שפּאַר געטאָן
אין האַלדז אַרײן און איך האָב אָנגעהויבן וויינען.
--- ווען איך ווייס אַז דו דאַרפסט די זאָקן באַװיינען,. -- האָט
דער פעטער אַ לאַך געטאָן, --- װאָלט איך דיר שוין געקויפט צוויי
;באַקסלעך" מיטאַמאָל, װאָלט כאָטש געווען כדאי די טירחה . . .
די טאַנטע האָט אָנגעהויבן לאַכן, און איך האָב אויך וויינענדיק
אַ לאַך געטאָן, און ס'איז אַרױיסגעקומען ניט געװויינט און ניט
געלאַכט, פּשוט אַ חרפּה. אין אָװונט איז געקומען , רעד" און די
טאַנטע האָט אים דערציילט, אַז איך האָב שוין אַ , דזשאַב", קלייבן
די , פּיסעס" אין רובינס פּעקטאָרי, נאָר סע פעלט מיר ענגליש.
דער ;רעד" האָט גלייך אָנגעהויבן לערנען מיט מיר דעם ענגליש,
װאָס איך געברויך פאַר מיין דזשאַב. , קאַם אָװער היר" --- קום
היר", --- האָט ער גלייך פאַרטייטשט אויף זיין אידיש. --- , דאָנ'ט
בי לעיזי? --- זיי ניט אַ לייזי (פויל), --- האָט דער ,רעד" מיט מיר
ווייטער געקנעלט,. -- ,טעיק איט איזי' -- נעם דאָס איזי
(גרינג), --- האָט ;רעד" געטייטשט אויף אידיש. אינמיטן דער
,לעקציע" איז געקומען עדי. זיי האָבן ביידע מיך אָנגעהויבן
לערנען , ספּעלן" (אויסלייגן). בין איך געזעסן אינמיטן מיט אַ
שטיקל פּאַפּיר און מיט אַ בלייפעדער אין האַנט, און ביידע רביים
מיינע פון ביידע זייטן, --- אַ גאַנצער חדר, -- האָט די טאַנטע
געשפּאַסט, נאָר סעלמאַ איז געווען אָנגעבלאָזן,. -- דאַטס פו"
ליש" (דאָס איז נאַריש), האָט זי געזאָגט,. איך ווייס שוין, אַז
סעלמאַ זאָגט: , דאַטס פוליש/, איז אַ סימן אַז זי אין אין כעס,
נאָר װאָס האָב איך געקענט טאָן, אַז זיי האָבן מיך פאָרט גע-
װאָלט לערנען , ספּעלינג"? גאָט צו דאַנקען, װאָס אינמיטן דע-
רינען איז געקומען מענדל פּועקאַרט און אָנגעקומען איז ער מיט
אַזאַ אימפּעט, מיט אַ האַסטיקײט: ער האָט פאַר מיר אַ , דזשאַב"!
-- אַ , דזשאַב"! -- אַלע האָבן זיך צו אים אַ שאָט געטאָן. --- יע,
אַ דזשאַב, דערווייל אויף איין נאַכט. דער לאָנדרימאַן האָט זיך
פאַרקילט די ;בעק" (פּלײצע) און ליגט אין בעט. די לאָנדריניטש-
קע דאַרף מאָרגן אָפּשיקן װועש צו די , קאָסטאָמערס" (קונים) און
מען דאַרף בינדן די פּעקלעך. קום! גרינע, איך על דיך צו"
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 47
פירן צו דער לאָנדריניטשקע, וװועסט פאַרדינען אַ דאלאר מיט אַ
האַלבן,. אין אַמעריקע, קוים מען פאַרדינט דעם ערשטן דאָלער,
איז מען שוין אַ היגער, מען איז שוין אַ סיטיזן (בירגער). --
איך האָב אַרױפגעכאַפּט דעם מאַנטל און בין אַװעק מיט מענדל
פּושקאַרט צו דער לאָנדריניטשקע פאַרדינען דעם ערשטן דאלער
אין אַמעריקע און וװוערן אַ סיטיזן. אָט איז זי די גרינע,. --
האָט מיך מענדל פּושקאַרט פאָרגעשטעלט גלייך ביי דער טיר און
אַלײן איז ער אַװעק צוריק שפּילן מיט דער טאַנטע און מיט דער
מיסיס שאָר אַ פּינאָקל,
די לאָנדריניטשקע האָט מיר געוויזן װי צו מאַכן די פּעקלעך
און װוי צו פאַרשרייבן, --- צייל אויס די שוירטס (העמדער) און
שטעל אַ , פיגור" (אַ ציפער), צייל אויס די טאַולס (האַנטעכער)
און שטעל אַ , פיגור". --- איבער דער נאַכט האָב איך זיך אויסגע-
לערנט, אַז שוירטס --- הייסט העמדער, טאָולס --- הייסט האַנטע-
כער, און שיטס הייסט ליילעכער. די לאָנדריניטשקע האָט גע-
פּרעסט און איך האָב געבונדן די פּעקלעך און געשטעלט די ,פי-
גורס". פון אָנהוֹיב אָװונט האָט די לאָנדריניטשקע געשויגן. זי
האָט מיר שוייגנדיקערהייט געוויזן, וי מען שטעלט אַריין די
ברעטלאַך אין אַ העמד, עס זאָל זיין שטייף, עס זאָלן ניט װערן
קיין קנייטשן. --- מאַך ניט קיין קנייטשן, --- האָט זי געזאָגט,
אַ קנייטש איז ביי זיי ערגער וי אַלץ, אַ קניטש איז דער
,בלעק האָרס" אין די לאָנדרי ביזנעס. -- אין אַ פּאָר שעה אַרום,
ווען עס איז שוין געווען אינמיטן נאַכט האָט זיך די לאָנדריניטשקע
צערעדט. אינדערהיים האָט זי זיך געלערנט פאַר אַ דענטיסטקע.
זי האָט שוין , פּראַקטיקירט", זי איז געווען אַ סטודענטקע אין
שימאַנאָווסקעס זובאָווראַטשעבנע שקאַלע אין ואַרשע, און דאָ איז
זי געװאָרן אַ לאָנדרילײידי (אַ באַלעבאָסטע פון אַ וועשעריי), מען
פּרעסט אונטערוועש און אַזױ פּטר'ט מען אַװעק אַ לעב .. די
לאָנדריניטשקע האָט פאַרענדיקט איר מעשה, װאָס ציט זיך פון פאַר
דרייסיק יאָרן אָן . . . זי האָט שטיל פאַר זיך געזונגען אַ רוסיש
לידל: ,, װאָט מטשיטסיאַ טראָיקאַ אודאַלאַיאַ" . . . דאָס לידל האָב
איך שוין אַמאָל געהערט און אפילו געוואוסט דעם ניגון. דער
פעטער זיידל אין לובלין, אַז ער פלעגט אונדז אַמאָל פירן , קוליק"
48 פון לוצלין ביז ניו:יאָ רק
מיט זיין שליטעלע, פלעגט ער זינגען דאָס זעלביקע ליד. און איצט
זיצנדיק באַנאַכט מיט דער לאָנדריניטשקע האָט זיך מיר געדאַכט.
אַז איך הער ביידן זינגען: אויך דעם פעטער דל אין לובלין.
געקומען אַהיים בין איך פאַרטאָג. די טאַנטע האָט מיר געעפנט
די טיר : --- נו, ביסט שוין געװאָרן אַ סיטיזן ? --- האָט זי מיך אַ
פרעג געטאָן,. איך האָב איר געוויזן די דריי זילבערנע האַלבע
דאלאר, װאָס די לאָנדריניטשקע האָט מיר געגעבן. --- איין האַלבן
דאלאר באַהאַלט, --- האָט מיר די טאַנטע געזאָגט, -- מען האַלט,
אַז די ערשטע פאַרדינטע זילבערנע מטבע איז מזלדיק. -- אַז
איך האָב זיך געלייגט שלאָפן האָב איך זיך דערמאָנט פון מענדל
פּושקאַרט. ער איז גאָרניט קיין שלעכטער מענטש, און ער איז
געווען גערעכט, איך האָב זיך טאַקע געפילט פאַר אַ , סיטיזן"
היינט אין דעם פאַרטאָג, ווען איך האָב פאַרדינט דעם ערשטן דא-
לער אין אַמעריקע.
די לאָנדריניטשקע
7טער מערץ.
באַנאַכט איז עפּעס אַנדערש און באַטאָג איז װוידער עפּעס
אַנדערש, וי מענטשן זאָגן --- ס'איז אַ חילוק וי צװוישן טאָג און
נאַכט. באַטאָג איז די לאָנדריניטשקע גאָר אַן אַנדער מענטש, וי
באַנאַכט. באַטאָג קאָמאַנדעװעט זי. זי שטייט אין דער לאָנדרי און
קאָמאַנדעװעט: זי שיקט די , באָיעס" (אינגלעך) נאָך די פּעקלעך
וועש, זי שיקט זיי מיט פאַרטיקע פּעקלעך פאַנאַנדערטראָגן, זי
נעמט געלט און גיט רעשטע, זי פּרעסט און פּרעסנדיק שרייט
זי אויף דער שװאַרצער, אַז זי זאָל די צייט ניט פּטר'ן, זי גיט אַלע
וויילע אַ קוק צו מיר אויך, צי איך שטעל ריכטיק די ,פיגורס"
(ציפערן), בקיצור, אַ , גענעראַל". זי האָט, זעט אויס, אינגאַנצן
פאַרגעסן, אַז זי האָט מיר דערציילט באַנאַכט, וי זי איז געווען אַ
, דענטיסט" און האָט , פּראַקטיקירט" ביי שימאַנאָװוסקען אין דער
זובאָװוראַטשעבנע שקאָלע, זי האָט פאַרגעסן ,װאָט מטשיטסיאַ
טראָיקאַ אודאַלאַיאַ". בײנאַכט איז געווען אַן אַנדער לאָנדריניטש-
קע און בײיטאָג איז פון איר קיין זכר ניט געבליבן. פאַרנאַכט האָט
זי מיר געגעבן אַ דאָלער און אַ זאָג געטאָן : --- קומט אַרױף צו מיר
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 49
אַפּסטעז" (אינדערהויך) טרינקען אַ קאָפּ קאָפע (אַ טעפּעלע קאַ-
ווע). די לאָנדריניטשקע וואוינט אין זעלביקן הויז, וואו די
וועשעריי געפינט זיך, מיט איין שטאָק העכער. אַרויפגעקומעו
,אַפּסטעז", אָנגעצונדן די עלעקטרי, איז די לאָנדריניטשקע וי"
דער געװאָרן אַ , באַנאַכטיקע?. זי האָט מיר געװויזן, אַז לעוו
טאָלסטאָי הענגט ביי איר אויפן װאַנט, איינגערעמט אין אַ זיל-
בערנע ראַם, און איבערן בילד אַ גרינע צווייג.
--- דער גרעסטער מענטש אויף דער וועלט, --- האָט די לאָן-
דריניטשקע געזאָגט.
-- זי האָט אַן עפן געטאָן אַ סך שופלאָדן איינעם נאָכן אַנדערן,
לסוף אַרױסגענומען אַ ברוינעם פּאָרטפעל מיט פאָטאָגראַפיעס. די
לאָנדריניטשקע האָט אַרוסגענומען איין פאָטאָגראַפיע, אַ גרופּע
מיידלעך און יונגע לייט,
-- אָט דאָס בין איך, -- האָט די לאָנדריניטשקע געויזן
אויף איין מיידל, --- און דער-אָ, --- די לאָנדריניטשקע האָט גע-
וויזן אויף אַ יונגנמאַן מיט אַ באָרד, -- דער האָט פּערזענלעך
גערעדט מיט לעוו טאָלסטאָיען,
זי האָט די פאָטאָגראַפיע צוריק אַרײנגעלײגט אין דעם פּאָרט-
פעל, דעם פּאָרטפעל אין אַ שופלאָד, זי האָט פאַרמאַכט אַלע שופ-
לאָדן און האָט די קאָמאָד צוגעדעקט מיט אַ סערוועט און אַװעק-
געשטעלט אויפן קאָמאָד די באַזעגלטע מעיפּלאָוער. דער לאָנדרי-
מען איז געשלאָפן, מיר האָבן אויסגעטרונקען צו טעפּעלעך קאפע,
איך האָב געגעסן אַ , סענדוויטש", װאָס די לאָנדריניטשקע האָט
מיר פאָרגעלייגט. עסן אַ , סענדוויטש" איז פאַר מיר ניט פון די
גרינגע זאַכן, וי נאָר איך פּרואוו אים צוטראָגן צום מויל, אַזױ
פאַלט באַלד אַרױס דער קעז, אָדער די וואורשט, װאָס עס ליגט
דאָרטן, ביי די אַמעריקאַנער איז אַ , סענדוויטש" איין גאַנצע זאַך,
ביי מיר איז עס דריי זאַכן און יעדעס האַלט זיך באַזונדער. ווען
מיר האָבן געגעסן די סענדוויטשעס האָט מיר די לאָנדריניטשקע
געזאָגט: --- מיסטער פּושקאַרט האָט מיר געזאָגט, אַז איר האָט
אינדערהיים געענדיקט גימנאַזיע און דערפאַר האָב איך אייך גע-
וויזן די אַלע זאַכן . . . -- איך האָב זיך געשעמט זאָגן דער
טאַנטע, אַז איך האָב געגעסן ביי דער לאָנדריניטשקע אַ סענדוויטש.
50 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פאַרװאָס איך האָב זיך געשעמט, וייס איך אַלײן ניט, נאָר איך
האָב איר ניט געזאָגט. עפּעס האָט זיך מיר געדאכט, אַז עס איז
ניט שיין פאַר מיר צו עסן ברויט פון אַ סך אויוונס. אינדערהיים
האָב איך געטראָפן מענדל פּושקאַרט און צום ערשטן מאָל פאַר
מיין זיין, אויך די פּושקאַרטע. עדי איז געווען און גרעד". מענדל
פּושקאַרט האָט מיך אַ פרעג געטאָן: -- נו, וי גייט דיין נייער
, דזשאַב"? ביסט שוין געװאָרן ראָקפעלער? די צרה איז, --- האָט
ער צוגעגעבן, --- װאָס דער , בעק" (פּלייצע) ביי דעם לאָנדרימען
וועט דאָך איבערגיין, און דו װעסט מוזן װאַרטן אויף מיסטער רו"
בינס , פּעקטאָרי" מיט די ,פּיסעס". -- ,רעד" איז געקומען
מיך לערנען ענגליש. ער האָט אפילו געבראַכט אַ בוך מיט ביל
דער, אונטער יעדן בילד אונטערגעשריבן וי די זאַך הייסט אויף
ענגליש, נאָר אַנשטאָט מיך לערנען האָבן זיי גאָר אָנגעהויבן
ריידן צווישן זיך, , רעד", עדי און סעלמאַ, זיי האָבן זיך אָנגע-
הויבן קריגן, װוער איז דער גרעסטער סטאַר אין אַמעריקע. סעל-
מאַ האָט געזאָגט, קלאַרק געיבל, , רעד" האָט געזאָגט, עדי קענ-
טאָר, און עדי האָט געזאָגט --- ער גלויבט אין גלען מילער דעם
,דזשיריבאָג". איך האָב געהערט וי זיי האָבן עטלעכע מאָל דער-
מאָנט ,דזשיריבאָג", און איך טראַכט, אַז מיסיס שאָר איז טאַקע
גערעכט, און עדי מוז טאַקע זיין אַ דזשיריבאָג" און עס אין אַ
רחמנות אויף סעלמאַן. װאָס זיי האָבן אַלץ גערעדט האָב איך כמעט
גאָרניט פאַרשטאַנען. איך האָב בלויז געזען, אַז אַלע זיינען רויט,
אַלע זיינען בייז, אַלע ברענען וי פייער. מיר האָט זיך געדאכט,
אַז זי קריגן זיך גאָר וועגן אַנדערע זאַכן, װאָס ליגן זיי טיפער
אין האַרצן, װי עדי קענטאָר און גלען מילער. וער וויס? און
אפשר ליגט זיי טאַקע גלען מילער אַזױ טיף אין דער נשמה?
װאָס קען מען וויסן, אַז זיי ריידן ענגליש? אַ נס, װאָס די עלטע-
רע ריידן כאָטש אַביסל אידיש און איך קען זי פאַרשטיין. מענדל
פּושקאַרטס פרוי האָט דערציילט דער טאַנטע ועגן אירע דאָקטױ"
רים. איך האָב באַמערקט, אַז דאָ רעדט מען אַ סך ועגן , דייעט"
(דיעטעס), אויב אַ מענטש וויל זיין געזונט --- האָט געזאָגט מענדל
פּושקאַרטס פרוי --- מוז ער האָבן זיין , דייעט", פּונקט, װי יעדער
מענטש מוז האָבן זיין קלייד און זיינע שיך --- אַזױ מוז ער האָבן
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 81
זיין , דייעט". מענדל פּושקאַרט, װאָס האָט דערוייל אויסגעמייסי
טרעוועט פאַר זיך אַ גלעזל טיי, האָט איבערגעשלאָגן זיין ווייב :
אַז איך בין הונגעריק, עס איך אויף מיין , דייעט" און איר , דייעט"
און עס האָט נאָך מיר קיינמאָל ניט פאַרשאַדט . . . -- אינמיטן
די קריגערייען האָט ,רעד" אַ זאָג געטאָן צו מיר: --- , קאַם אַן
איך װעל דיך טיטשן (לערנען) ענגליש". -- ער האָט עס געזאָגט
אַזױ, אַז עס איז קלאָר געווען אַז צוליב דעם איז ער געקומעף
מיר איז געװאָרן גרינג אויפן האַרצן, איך האָב דערפילט, אַז איך
האָב אַ גוטן פריינט אין אַמעריקע -- דעם , רעד",
דער פעטער דערצײלט מעשות
8טער מערץ.,
מוחל דעם עפּל און מוחל דעם װאָרעם אין אים, -- אַזױ
פלעגט זאָגן די מאַמע עה"ש און אַזױ קומט עס אויס מיט מענדל
פּושקאַרט. אַלע פרייטיק צו נאַכט כאַפּט ער זיך אַרײן צו אונדז
שפּילן אין פּינאָקל, דערציילן זיינע מעשות און שיקן מיך נאָך
טיי, נאָר היינט איז ער געווען אַזױ צעשמעלקעט, אַז איך האָב נאָך
אים קיינמאָל אַזױ ניט געזען. מיך האָט ער גערופן , גרינינקע",
,גרינע" איז שוין, זעט אויס, װייניק. ,,נאָך טיי", האָט ער צו מיר
צוגעוואונקען געוויס אַמאָל אַכט. דאָס לעצטע גלאָז טיי האָט ער
שוין ניט געקענט אויסטרינקען און האָט עס איבערגעלאָזן קאַלט
אויפן טיש. איך האָב געמיינט, אַז דאָס איז ער אַזױ בגילופין, ווייל
ער האָט מיך געפירט אויפן דזשאַב צו דער לאָנדריניטשקע, דער-
נאָך האָט זיך אַרױסגעויזן, אַז ער האָט אויפגעטאָן אַ גרעסערע
זאַך: ער האָט געבראַכט די מיס פּאַלעי צו אונדז אין שטוב אַריין
זיך אינשורן ביים אָנקל. די מיס פּאַלעי האָט אויך געשפּילט אַ
פּינאָקל. דער אָנקל האָט מיט איר געשפּילט זייער פאָרזיכטיק
און געלאַסן, מענדל פּושקאַרט האָט אים פון פריער אָנגעוואונקען.
אַז זי איז אַ , קאָסטאָמער". איך האָב היינט צום ערשטן מאָל גע-
הערט, וי דער אָנקל קען שיין דערציילן מעשות. ער האָט
דערציילט אַ סך מעשות דער מיס פּאלעי, טאַקע וועגן אינשורענס,
און אינשורענס אַגענטן. דער אָנקל האָט אַרױסגענומען פון זיין
9ס פון לובכלין ביז ניו:יאָרק
פּאָרטפעל אָן אַ שיעור בויגנס, צעטלען, געדרוקטע און געשריבענע.
ביכעלעך מיט פאַרשידענע חשבונות: -- אָט לאָמיר אַ קוק טאָן
אין דער גמרא'לע, --- און ער האָט געבראַכט דאָס ביכל, וואו
עס שטייען לאַנגע רייען מיט רעכענונגען, וויפל מען דאַרף אויס-
צאָלן אין פאַל פון אַן , עקצידענט", חלילה.
--- אין דער גמרא'לע געפינען מיר, אַז צאָלן דאַרף מען סך
הכל 26 טאָלער אַ יאָר, דערפאַר אין פאַל פון אַן ,עקצידענט"
חלילה, קריגט מען 1000 טאָלער , אימידיעיטלי" (תיכף) און
דערנאָך 40 טאָלער אַ חודש ביז מען וערט געזונט. אין דעם
מחזר'ל שטייט נאָך עפעס, -- און דער אָנקל האָט געזאָגט, װאָס
עס שטייט אין דעם מחזר'ל. די מיס פּאלעי אין אַ ;נוירס"
(קראַנקנשװועסטער) אין אַ שפּיטאָל, זי האָט פאַרבראַכט אַ יאָר אין
ארץ ישראל און האָט זייער הנאה געהאַט פון דעם אָנקלס גמרא'לעך
מיט די מחזרים'לעך. דער אָנקל האָט אויסגעפרעגט די מיס פּאלצִי
וועגן דעם כתל מערבי, און וועגן דעם הר הכרמל, און האָט גע-
זאָגט, אַז װוי נאָר ער װעט זיך אַביסל באַפרײיען פון די , ביזנעס"
וועט ער אַלין אויך אַרױספאָרן אויף אַ יאָר צייט קיין ארץ
ישראל,
--- יעדער מענטש, -- האָט דער אָנֹקל געזאָגט, --- מוז זיין
כאָטש איין יאָר אין ארץ ישראל. -- דער אָנקל האָט דערציילט
דער מיס פאלעי וי ויכטיק עס איז צו האָבן אַן אינשורענס,
ניט כדי עס זאָל חלילה טרעפן אַן , עקצידענט", נאָר פּונקט פאַר-
קערט, עס זאָל ניט טרעפן, און די בעסטע גאַראַנטיע איז דאָס גוטע
מזל פון דער רייכער אינשורענס קאָמפּאַני. דער אָנקל האָט אויך
דערציילט אַ מעשה פון איינעם זיינעם אַ קליענט, מיסטער מעלאַ-
מעד, װאָס איז געווען רייך װוי קורח. ער האָט געהאַט הייזער
און אַ פאַרם, און אַ האָטעל און אַנדערע ביזנעס און האָט זיך ניט
געװאָלט אינשורן. אויף װאָס דאַרף ער, זאָגט ער, ער איז אַזױ
אויך אינשורט. האָט דער מיסטער מעלאַמעד געהאַט אויסער אַלע
פאַרמעגנס אַן אַלטע טאַנטע. און די אַלטע טאַנטע האָט געהאָט
אַ טבע אַ צי טאָן מיט דער נאָז, װען זי האָט גערעדט, געזאָגט
אַ פּאָר ווערטער און אַ צי מיט דער נאָז. געזאָגט נאָך אַ פּאָר ווער-
טער און ווידער אַ צי מיט דער נאָז. מיסטער מעלאַמעד האָט
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 03
ליב געהאַט די טאַנטע וי אַן אייגענע מאַמע, נאָר ער האָט ניט
געקענט פאַרליידן, װי זי ציט מיט דער נאָז. אַלצדינג װאָלט ער
איר נאָכגעגעבן, אַבי זי זאָל אויפהערן רעדן און אויפהערן ציען
מיט דער נאָז. איז איינמאָל קומט צו דעם מיסטער מעלאַמעד די
טאַנטע און זאָגט צו אים ניט מער און ניט וייניקער: ער זאָל זיך
גלייך גיין אינשורן, כאָטש אויף צען טויזנט דאלער, ובכן זי האָט
געזען א חלום וי אַלע זיינע הייזער זיינען צעגאַנגען פּונקט וי
זיי זאָלן זיין פון שניי חס וחלילה. ניט געברענט אויפן פייער,
נאָר פּשוט צעגאַנגען וי שניי. אַפריער צעגײיט דער דאַך, און
דערנאָך די טירן מיט די פענצטער און דערנאָך די וענט . . . און
אפילו די שװועלן. די טאַנטע האָט עס אַלץ דערציילט און די גאַנצע
צייט ניט אויפגעהערט צו ציען מיט דער נאָז. און װאָס מער די
טאַנטע איז אַריין אין ברען פון דערציילן די מעשה, איז אַלץ
דאָס שמאָרעניש מיט דער נאָז געװאָרן אָפּטער און שטאַרקער.
מיסטער מעלאַמעד האָט מער ניט געקענט אוסהאַלטן, און האָט
געשיקט נאָך אַן אינשורענס אַגענט, נאָכן אָנקל טאַקע, הייסט עס,
און האָט געהייסן שרייבן אַן אינשורענס, וי די טאַנטע זיינע האָט
געװאָלט, אויף צען טויזנט דאָלער. מאַכט זיך אַ מעשה און ביי
דעם מיסטער מעלאַמעד ברענט אָפּ אַ היז. רייך איז ער נאָך
סייווי געווען גענוג. וויצלט ער זיך מיט דער טאַנטע: איר האָט
געזאָגט, אַז די הייזער װעלן צעגיין, דער סוף ברענען זי גאָר . . .
--- איך ווינטש דיר חלילה ניט קיין שלעכטס, האָט די טאַנטע
געזאָגט, נאָר זיי װעלן נאָך צעגיין אויך . . . איך ווינטש דיר
ניט חלילה קיין שום בייז . . . -- דער סוף איז געווען, אַז זי
זיינען טאַקע צעגאַנגען . . . עס איז געקומען דער קראַך, דער
האָטעל האָט באַנקראָטירט, די הייזער האָבן צוגענומען די שװאַרצ-
יאָרן, די מאָרטגעיטשיערס, און מיין מיסטער מעלאַמעד איז גע
בליבן ביי די צען טויזנט דאָלער, ניט פאַר קיין אָרימאַן געדאַכט,
און יעדער מענטש מוז זיך אינשורן טאַקע אַז קיין ,עקצידענט"
זאָל ניט פּאַסירן . . . --- האָט דער אָנקל פאַרענדיקט די געשיכטע
קעגן דער לאָגיק. איך האָב געמיינט, אַז נאָר ווען דער אָנקל
שפּילט אַ פּינאָקל ווערט ער אַ לעבעדיקער, איצט האָב איך געזען
וי שיין ער האָט דערציילט די מעשות דער מיס פּאלעי. די מיס
04 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פּאלעי האָט אמת הנאה געהאַט. זי האָט געלאַכט פון די גמרא'לעך
מיט די מחזרים'לעך מיט די קליענטן און זי האָט געבעטן אַז
אין אַ דריי טעג אַרום זאָל ער אַרײינקומען צו איר שרייבן אַן אינ-
שורענס. איצט קען זי ניט, זי קען ניט פאַר אַלעמען אויסזאָגן
װי אַלט זי איז . . . אַלע האָבן געלאַכט, מענדל פּושקאַרט האָט
איר צוגעזאָגט, אַז אַזאַ אינשורענס אַגענט װעט זי ניט קריגן
אין די קאָרטן האָט מיס פאלעי געוואונען זיבעציק סענט, מענדל
פּושקאַרט האָט אויסגעטרונקען זיבן גלאָז טיי און די אַכטע האָט
ער איבערגעלאָזן אַ קאַלטע שטיין אויפן טיש, איך האָב געזען און
געהערט וי דער אָנקל קען שיין דערציילן מעשות. אַ שאָד מערניט,
װאָס ווען ער קומט אַהיים נעמט ער זיך אַ ,װאַקײישן" אויף שווייגן.
ווען איך בין געגאַנגען שלאָפן האָב איך צו מיין גרעסטער פאַר-
וואונדערונג געפונען אַ צעטעלע ביי מיר אונטערן קישן: ,אַי לאַיק
יו מאָר דען עניװאָן. ע." עס האָט מיר אַ זעץ געטאָן אין האַרצן,
װאָס דער עדי וויל פון מיר פאַרשטיי איך ניט. ער איז דאָך אַװעק
מיט סעלמאַן אין די מואוויס, איז װאָס וויל ער נאָך פון מיר? זעט
אויס ער וויל איך זאָל מוזן אַנטלויפן פון שטוב און לויפן גלייך
קיין לובלין, ווייל קיין אַנדער אָרט האָב איך דערוייל ניט,
אַ בריחו פון לייזערן
פיטער מערץ.,
--- איין שמחה מאַכט זיס אַלע צרות, -- פלעגט זאָגן די
מאַמע עה"ש. היינט באַקומען אַ בריוו פון ליזערן. ליזער
איז אין ארץ ישראל! לייזער לעבט! און עס איז אַזױ מאָדנע
אַרױסגעקומען. איך בין גראד אַראָפּ אַ קוק טאָן צי בריוו זיינען
דאָ, און דער בריווטרעגער איז אָנגעקומען. איך האָב אים גש-
זאָגט מיין נאָמען: זילבערג, און ער האָט מיר גלייך דערלאַנגט אַ
בריוו, אַזױװי ער זאָל אים האַלטן אָנגעגרייט פאַר מיר. איך
בין געווען אַזױ איבעראַשט פון דעם בריוו, אַז איך האָב ניט גע
װאָלט אַרױפגײן אין שטוב אים לייענען, איך בין אַרױס אויף דער
גאַס און געעפנט דעם בריוו. , גאָלדענע רבקה'לע", אַזױ שרייבט
מיר לייזער. לייזער פלעגט מיך רופן אַזױ אַמאָל. . . ער איז אין
ארץ ישראל, לייזער. ער איז געקומען מיט אַ גריכישער שיף.
טאָגיבוך פון רב קה זילב צרג 58
וי קומט לייזער צו אַ גריכישער שיף? וו אַזױ איז ער אַװעק פון
לובלין? וער קען וויסן? ,נסים", שרייבט לייזער, ,נסים זיינען
מיט מיר געשען . . . ? ער שריבט, אַז ער װעט מיך אויך
אַריבערנעמען קיין ארץ ישראל., , צוליב דעם בין איך געפאָרן",
שרייבט ער. איך האָב אַליין ניט באַמערקט, וי לייענענדיק דעם
בריוו האָב איך זיך פאַרדרייט אויף אַן אַנדער גאַס, זיך אומ-
געקערט צוריק. דער בריו און אפילו דער בליער קאַנװוערט
זיינען געווען אַזאַ וואונדער אין מיינע אויגן. וען איך האָב זיך
אָנגעהויבן אַרומקוקן וואו איך בין, אין אומגעריכט אָנגעקומען
די מיסיס שאָר: , האַלאָ," האָט זי אַ זאָג געטאָן, ,וואו בלאָנדזשע-
סטו?" אַלץ זעט זי די מיסיס שאָר, זי האָט דערקאָנט, אַז איך
בלאָנדזשע, נאָך גוט װאָס זי האָט דעם בריוו ניט באַמערקט,
איך האָב אים שוין געהאַלטן אויפגעלייגט אין האַנט. איך בין
אַװעק מיט דער מיסיס שאָר צו אונדזער הויז,
--- ווייסט, רבקה'לע, דער , רעד" האָט עפּעס אָנגעהויבן אַרײנ-
קומען צו אייך זייער אָפט? ער פלעגט פריער ניט קומען -- האָט
די מיסיס שאָר געזאָגט.
מיר איז געווען איצט גרינג אויפן האַרצן. מיט ליזערס
בריוו אין טאַש האָב איך שוין אפילו געקענט שפּאסן,
--- דאָס איז צוליב אייער ליליא סאַמעטענער בלום, װאָס איר
האָט מיר געגעבן, ווען איך בין געגאַנגען צו דער חתונה . . , --
האָב איך אַ זאָג געטאָן צו דער מיסיס שאָר. -- עס איז, זעט
אויס, טאַקע אַ מזלדיקע בלום.
--- ניין, איך מיין, אַז דאָס איז צוליב דיינע צעפּ, די , באָיצס"
זיינען שוין דערעסן געװאָרן די געסטריזשעטע מיידלעך, -- האָט
די מיסיס שאָר, וי געוויינלעך, אַ זשמורע געטאָן מיט אַן אויג.
אַ גאַנצן טאָג בין איך געווען עפּעס אַזױ וי אין אַ הינער-
פּלעט. איך האָב אַ גאַנצן טאָג געפילט לייזערס בריוו אין טאַש.
לייזער לעבט און לייזער איז ניט אין לובלין. צו װאָס טויג איצט
דאָרט דער סאָסנאָװער װאַלד, וואו מיר פלעגן גיין שפּאַצירן ?
איצט איז שוין דער װאַלד גאָר ניט מער. ליזער איז אין ארץ
ישראל. װי זעט אויס ארץ ישראל? ער שריבט, ער איז אין
אַ בית פּרטי. איך בין אין ניו-יאָרק ביי דער טאַנטע, די מאַמע
56 פון לובלין ביז ניו-יאָ רק
עה"ש איז שוין אינגאַנצן ניטאָ. דער טאַטע איז אין לובלין. פון
ברודער מיכל ווייס אֹיך ניט וואו ער איז. איך וייס בלויז, אַז
ער לעבט. , צעזייט און צעשפּרײיט", פלעגט זאָגן די מאַמע עה"ש.
פון קאָפּ איז מיר ניט אַרױס די ,גריכישע שיף". וי זעט עס
אויס אַ גריכישע שיף? אַ סך זאַכן האָבן זיך אַרומגעשטעלט
אָרום מיר און איך ווייס ניט וי זיי זעען אויס. דער טאַנטע האָב
איך וועגן דעם בריוו ניט דערציילט, כאָטש איך װאָלט זייער
וועלן עמיצן דערציילן וועגן דעם בריוו, נאָר מיר דאַכט זיך --
גלייכער די טאַנטע זאָל ניט וויסן. דעם ,רעד" וװעל איך אויך
ניט דערציילן. װאָס ווייס דער , רעד" פון לייזערן? איך װעל
גיין זען מיין לערער שיינפעלדן. איך וועל אים דערציילן פון
לייזערס בריוו. שיינפעלד קען לייזערן. לייזער איז געווען זיינער
אַ שילער. שיינפעלד האָט גערעדט צו מיר, וי צו אַ שװועסטער.
ער האָט מיר געזאָגט, אַז זיינע נעגל זיינען שװאַרץ געװאָרן פון
דעם זאַלץ, װאָס מען ואַשט מיט דעם די אַלטע לעפל אין דער
, פעקטאָרי", וואו ער אַרבעט. מאָנטיק, נאָך דער אַרבעט װעל איך
אַרױפגײן ;אַפּסטעז" ביי דער לאָנדריניטשקע און װועל ענטפערן
לייזערן אויפן בריוו. ער איז אַזױ וױיט, לייזער. און לובלין איז
ווייט. אַלץ איז ווייט, ווייט, ווייט,
זבוח אָבוח זײינען מיר בײגעשטאַנען
0'טער מערץ.
זינט דער ,רעד" האָט אָנגעהויבן אַרײינקומען צו אונדז האָט
שוין אַ צוויי מאָל אָפּגערופן רוט. רוט האָב איך געזען אויף דער
חתונה. זי איז סעלמאַס אַ חברטע. אַ הויכע. זי איז אַ ,מאָדל".
די טאַנטע האָט מיר געזאָגט, אַז כדי אָנקומען פאַר אַ ,מאָדל?
דאַרף מען זיין אַ שיינע. פון אַזאַ פּרנסה הער איך גאָר צום
ערשטן מאָל, צום ערשטן מאָל אויף מיין גאַנץ לעבן. אין
לובלין איז מסתם קיין איין מיידעל קיין , מאָדל" ניט געווען אַ
מאָדנע אַרבעט: אַ גאַנצן טאָג גיין אָנגעטאָן פרעמדע ניע
קליידער, מען זאָל קוקן אויף זיי. אויף די קליידער הייסט עס
זאָל מען קוקן, ניט אויפן מענטשן . . . אַזאַן אַרבעט איז צען
מאָל ערגער, וי בינדן פּעקלעך װעש ביי דער לאָנדריניטשקע.
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 1
רוט האָט היינט אויך אָפּגערופן, גערעדט מיט סעלמאַן. עדי האָט
אָפּגערופן. מאַרװוינס חבר, אייב, האָט אָפּגערופן, עס איז היינט
געווען אַ גאַנצן טאָג אַ רופעניש אויפן טעלעפאָן. איך האָב זיך
דערוואוסט, אַז גלען מילער, װאָס עדי האַלט אים פאַרֹן גרעסטן
, סטאַר" אין אַמעריקע איז אַראָפּגעקומען מיט זיין , בענד". זי
וועלן היינט געבן אַ קאָנצערט. סעלמאַ גייט, עדי גייט, רוט גייט,
מאַרװין גייט, אייב גייט. דער אָנקל האָט אַ זאָג געטאָן: מען גייט
צום רבין. מיר האָט סעלמאַ גאָרניט געזאָגט וועגן דעם , בענד".
װאָס האַלט זי זיך אַזױ גרויס סעלמא אַנטקעגן מיר ? וען איך
װאָלט געבאָרן געװאָרן אין ניו יאָרק װאָלט איך אויך געקענט
ריידן ענגליש. און ווען זי װאָלט געבאָרן געװאָרן אין לובלין װאָלט
זי קיין ענגליש אויך ניט געקענט. און װאָס איז דאָס אין דער
אמתן פאַר אַן עוולה, אַז מען וװוערט געבאָרן אין לובלין? עס
איז נאָך גוט געווען, װאָס איך האָב געוואוסט, אַז ביי מיר אין
טאַש ליגט לייזערס בריוו. און לייזער איז אויך געבאָרן געװאָרן
אין לובלין.
סעלמאַ איז שוין היינט ווידער געשטאַנען ביים שפּיגל. זי
האָט געמאַכט די האָר אַזױ װוי דעמאָלט צו דער חתונה. דרי
שטאָק גרייזלעך, איין שטאָק אויפן אַנדערן און אויפן דריטן
שטאָק אַ רויז. איך ווייס ניט פאַרװאָס איך האָב דערפילט, אַז מען
פאַרשעמט מיך. אַלע גייען צום , בענד" און איך? אַזױי וי
איך זאָל גאָר אין שטוב ניט זיין, אַזױ װווי איך זאָל גאָר אויף דער
וועלט ניט זיין, פאַרנאַכט האָט וידער אַ פּאָר מאָל געקלונגען
דער טעלעפאָן. מען האָט גערעדט ועגן ,בענד". עדי איז
געקומען. ער האָט זיך אינגאַנצן ניט וויסנדיק געמאַכט וועגן דעם
צעטעלע, װאָס ער האָט מיר איבערגעלאָזן אונטערן קישן. ער האָט
זיך אַ דריי געטאָן איבערן שטוב. ער האָט געזען, אַז סעלמא איז
אָנגעטאָן און איך ניט. איך האָב געזען, אַז ער האָט עס באַמערקט,
ער האָט מיר געװאָלט עפּעס זאָגן, נאָר סעלמאַ האָט געהאַלטן
אין איין ריידן צו אים. כדי זיך מאַכן אינגאַנצן ניט וויסנדיק,
האָב איך אָנגעהויבן צו איבערשרייבן די ענגלישע װערטער
פון דעם ביכל מיט בילדער, װאָס קרעד" האָט מיר געבראַכט,
איך האָב זיך געזעצט מיטן פּלייצע צום צימער און איך האָב זיך
58 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געטראַכט: איך האָב אייך אין אקאָטוך", גייט אייך צום ,בענד".
אין לובלין ווערן אויך געבאָרן פיינע מענטשן, כאָטש אֹיר שעמט
זיך גיין מיט מיר צו אייער , בענד" ...
פּלוצלינג האָט דאָס האַרץ ביי מיר אַזױי אָנגעהויבן זעצן
אַז איך האָב אויפגעהערט צו זען די ענגלישע ווערטער, װאָס איך
האָב איבערגעשריבן. איך האָב דערהערט ,רעדס" שטים: האלאָ
רבקה, האָט ער אַ רוף געטאָן, און האָט עפּעס אַ זאָג געטאָן צו
מיר אויף ענגליש. איך האָב ניט פאַרשטאַנען. ער האָט מיר אַ
ווייז געטאָן צוויי בילעטן: פאָר יו ענד מי. קויק, קוויק, (פאַר
דיר און פאַר מיר, שנעל). קוויק ווייס איך שוין װאָס דאָס הייסט.
איך האָב אין דער רגע אַ טראַכט געטאָן אַזאַ נאַרישקײט, װאָס קיין
גרעסערע קען גאָר אויף דער ועלט ניט זיין. עזכות אבות זיינען
מיר בײיגעשטאַנען" האָב איך אַ טראַכט געטאָן, ,װאָס דער ,רעד"
איז געקומען מיט די בילעטן. נישט געלאָזט מיך פאַרשעמען
אַנטקעגן סעלמאַן און אַנטקעגן אַלעמען". איך גיי צום , בענד",
איך גיי צום , בענד", האָב איך די גאַנצע צייט געטראַכט, גייענדיק,
איך ווייס אַליין ניט פאַרװאָס דאָס האָט מיר אַזױ הנאה געטאָן.
דער , קאָנצערט" איז מיר ניט געפעלן אַזאַ טראַסקערײ,
וי שדים זאָלן טאַנצן, נישט מער עס האָט מיר הנאה געטאָן, װאָס
איך האָב אויסגעפירט. נאָכן קאָנצערט איז צו אונז צוגעגאַנגען
רוט. , רעד" האָט אונז באַקענט: ,האַו דו יו דו" (װאָס מאַכט
איר), האָט רוט אויסגעזונגען, דער לעצטער ,דו" איז בי איר
אַרױיסגעקומען מיט אַ קוויטש, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז זי
בייזערט זיך. דאָס ;האו דו יו דו" קען מען, זעט אויס, זאָגן װי
מען וויל. אַז עדי גיט מיר אַ זאָג ;האו דו יו דו", גיט ער עס אַ כאַפּ
אָפּ, עס דאַכט זיך, אַז ער וויל מיר נאָך עפּעס זאָגן און ער פאַר-
האַקט זיך. אויף דער ראַדיאָ האָב איך געהערט, וי איינער זאָגט
,האַו דו יו דו" לייגט ער אַריין דאָס גאַנצע האַרץ אין דעם
ערשטן , דו" און עס קומט ביי אים אויס: , האַו דדו"ו יו דו..
, רעד" זאָגט מיר פּשוט: װאָס מאַכסטו? ער רעדט צו מיר
אידיש, ניט קיין אידיש אינגאַנצן, נאָר אידישלעך . . . ער האָט
מיר געזאָגט, אַז ער האָט אַמאָל געלערנט אין אַ תלמוד תורה, און
ער האָט טאַקע ניט געלאָזט זיך בעטן און האָט פאַר מיר אויס-
טאָג-בון פון רבקה זילבערג 09
געלייגט װאָס ער קען: דוד המלך, שלמה דהי חכם און יוסף
הצדיק. בעסער פון אַלץ האָט ער געדענקט וועגן שלמה דהי חכם,
און ער האָט מיר איבערדערציילט די מעשה מיט , די צוויי ווימען
און די קיד" (צוויי פרויען און אַ קינד). געוויס קען לייזער מער
פון אים . . . ;איך גלייך די אידישע סטאָריס" -- האָט מיר
,רעד" געזאָגט, --- איך גלויב אים, כאָטש אין דער היים פלעגט
מען זאָגן, אַז אַ געלער איז אַ רמאי, אָבער אַז איך זע רעדן"
דאַכט זיך מיר, אַז עס איז ניט אַזױ, און ער איז ניט קין
אָפּנאַרער. אַז ער האָט היינט געבראַכט די ;טיקעטס" צום קאָנצערט
האָט זיך מיר אים געװאָלט אַ קוש טאָן, נאָר מער װאָלט מיר ניט
געפעלט . . . וװען ליזער זאָל וויסן, װאָס איך שרייב איצט ?
ער װאָלט געוויס געטראַכט, אַז איך בין אַן אויסוואורף,
בעת'ן קאָנצערט, ווען עס איז געװאָרן פינצטער אין זאָל האָט
מיך ,, רעד" אַ קוש געטאָן. דאַכט זיך, אַז די מיסיס שאָר איז
געווען גערעכט, אַז די , באָיעס" געפעלן מיינע צעפּ, ווייל , רעד"
האָט מיך טאַקע אַ קוש געטאָן פריער אין האַלדז און דערנאָך אין
די האָר. איך מיין, אַז קיינער האָט עס ניט געזען. מער פעלט
מיר ניט . . . איך האָב געמיינט, אַז מען קען שטענדיק זאָגן
דעם אמת, זע איך אַז נישט : לייזערן װעל איך ניט שרייבן וועגן
רעד"ן, איך קען דאָס ניט, און רעד'ן װעל איך ניט דערציילן
וועגן לייזערס בריוו. זעט אויס, אַז דאָס האָב איך זיך אויס-
געלערנט פון דער אַקטריסע, זי טוט טאַקע אַזױ,
ווען סעלמאַ האָט פאַרן שלאָפן מיך אַ פרעג געטאָן: ,וי
גלייכסטו דעם קאָנצערט ?? ,מיר איז דאָס זייער געפעלן, איך
װועל שוין שטענדיק גיין' - - האָב איך איר אָפּגעצאַצקעט מיין
ענטפער, כאָטש פון דער , טראַסקערײ" האָט מיר אַזש ויי געטאָן
דער קאָפּ, נאָר זאָל סעלמאַ ניט מיינען, אַז די וועלט איז באַשאַפן
געװאָרן בלויז פאַר איר.
אונטער דער ,מעיפלאַוער"
1טער מערץ.
דער לאָנדרימאַן איז נאָך קראַנק. ער איז אַריבערגעפאָרן
צו זיין שוועסטער צויי בלאָק וייטער פון דער וועשעריי, די
00 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
שוועסטער זאָל אויף אים אַכטונג געבן, וייל די לאָנדריניטשקע
איז פאַרנומען,. מענדל פּושקאַרט זאָגט, אז אויף מיין מזל איז
געקומען זיין שלימזל,. די לאָנדריניטשקע גיט מיר אַלע טאָג אַ
דאָלער און זי רופט מיך אַרױיף אַפּסטעס" אויף אַ ,קאָפּ קאָפץ"
און אַ סענדוויטש. זעט אויס, אַז דאָס רעכנט זי צו צו מיין
געהאַלט, צו די , וויידזשעס", ווייל זי דערלאַנגט עס מיר, ניט וי
מען דערלאַנגט אַ גאַסט, נאָר וי אַ פאַרדינטע זאַך. איך האָב
אויפגעהערט צו עסן אָװונט-ברוט אינדערהיים. איך ענטפער דער
טאַנטע: ;אַ דאַנק, איך האָב שוין געגעסן' און דאָס איז מיר
אַנגענעם. אויסער דעם , קאַפּ קאַפע" און דעם סענדוויטש וויזט
מיר די לאָנדריניטשקע פאָטאָגראַפיעס. די שופלאָדן פון דער
קאַמאָדע, וואו עס שטייט די , מעיפלאַוער" זיינען זעט אויס אָנגע-
פּיקעװעט מיט פאָטאָגראַפיעס. אַז זי דאַרף מיר עפּעס ווייזן עפנט
זי איין שופלאָד, און אַ צווייטן און אַ דריטן, זי גיט אַ צעעפן אַלע
שופלאָדן, די קאַמאָדע בלייבט שטיין מיט אָפענע פליגל, און די
לאָנדריניטשקע געפינט די פאָטאָגראַפיע, װאָס זי האָט געזוכט.
היינט האָט זי אַרױסגענומען אַ פאָטאָגראַפיע פון אַ יוגנמאַן, ער
איז פאָטאָגראַפירט אין אַ סטונדענטישער היטל מיט אַ קאָקאַרדע
פון פאָרנט, מיט קנעפּלעך אויף דער מאַרינאַרקע.
-- דאָס איז אַבראַשאַ, האָט זי אַ זאָג געטאָן, אַבראַשאַ. זי
איז מיט אים אַרומגעגאַנגען אַכט יאָר. זי איז געווען אין דער
זובאָװוראַבעטשעבנע שקאָלע און ער אין דער טעכנישער שול. ער
האָט געקענט גוט זינגען. אַז ער פלעגט אָנהויבן זינגען ,וואט
מטשיסטאַ טראָיקאַ אודאַלאַיאַ", פלעגט וװוערן שװאַרץ אונטער די
פענצטער, אַלע פלעגן זיך אָפּשטעלן, עס האָט זיך געדאַכט, אַז
דאָס גאַנצע לעבן ועט אַזױ זיין, און ווער איז געווען גלייך צו
באַשקע ליכט ?
, איינמאָל בין איך מיט אַבראַשען געקומען אין װלאַדעװע,
אַהים, זומער . . . ווען ער האָט אָנגעהויבן זינגען ביי אונדז אין
הויז --- האָט די גאַנצע גאַס צעעפנט די פענצטער: -- באַשקע
ליכט'ס חתן זינגט, דער סטודענט, דער טעכניקער. די מאַמע
מיינע, זי לעבט שוין ניט, האָט זיך געבעטן ביי אים, ער זאָל
אויפהערן זינגען, מענטשן וועלן זי נעמען אויף די ציין . . . עס
טאָגי-בוך פון רב קה זילב ערג 01
איז איר צו"גוט. אין אַ יאָר אַרום איז אַבראַשאַ קראַנק געװאָרן
אויף די לונגען. ער איז אַװעקגעפאָרן קיין אטװאָצק. אין איין
יאָר האָט מען אים ניט געקענט דערקענען, דאַר געװאָרן, האָט
געהוסט. די מאַמע מיינע האָט מורא געהאַט איך זאָל זיך ניט
אָנשטעקן. זי האָט מיך אַרױסגעכאַפּט פון פייער" און אַװעקגע:
שיקט צו איר שװועסטער קיין אַמעריקע. אַבראַשאַ האָט מיר קיין
איין בריוו ניט אָנגעשריבן. איך האָב אים אפשר הונדערט בריו
געשיקט, ער האָט מיר אויף קיין איינעם ניט געענטפערט. איך
האָב געהערט, אַז ער האָט נאָך געלעבט עטלעכע יאָר און האָט נאָך
אַפילו צוגעהאָלפן זיין ברודער אין אַפּטײק. מיין מוטער האָט
געמיינט, אַז פאַר מיר זאָל זיין בעסער, נאָר איך האָב דאָס גאַנצע
לעבן חרטה, װאָס איך בין אַװעקגעפאָרן. ניט שטענדיק דאַרף מען
פאָלגן עלטערן . . . דאָ האָב איך חתונה געהאַט, האָב אַ פיין הויזו
אַ פיינע טאָכטער, אַ גוטן מאַן זאָל ער מיר נאָר געזונט װוערן, נאָר
באַשקע ליכט איז ניטאָ. עס לעבט בוירדי שליוקע, און איך
זאָג אייך, אַז באַשקע ליכטס איין טאָג איז מער ווערט וי בוירדי
שליווקעס אַלע יאָרען" . . . דאָס האָט די לאָנדריניטשקע געזאָגט,
ווען זי האָט שוין אַלע פליגלען פון דער קאַמאָדע צוגעמאַכט און
האָט שוין אַװעקגעשטעלט אינדערחויך די צעזעגלטע מעיפלאַוער,
און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז אונטער דער מעיפלאַוער ליגן
באַהאַלטן אַ סך אומעטיקע מעשות. ווען זי האָט עס מיר דערציילט
האָב איך געטראַכט פון זיך און פון לייזערן. זאָל כאָטש די מעשה
פון באַשקע ליכט ניט זיין פאַר מיר קיין שלעכטער אָנזאָג. ווער
ווייס ? אָט זאָגט מען מיר אויך, אַז איך זאָל בייטן מיין נאָמען
אויף רוט. , רוט" איז אַ ריכטיקער נאָמען זאָגן זיי. אפשר װעט
רבקה זילבערג אויך ניט וערן, און עס וועט וערן ,רוט ?? --
,רוט" --- וי נאָך ? מיר האָט זיך דערמאָנט דעם , רעדס" פאַמיליש
--- לעוויט . . . ,רוט לעוויט ?" און מיר האָט שטאַרק אָנגע"
הויבן קלאַפּן אין האַרצן, שלאָגן, שלאָגן . . . און לייזער װעט מיר
אויף קיין בריוו ניט ענטפערן?+ איך האָב אַ קוק געטאָן צי
לייזערס בריוו ליגט אין טאַש? דערזען דעם בליעם קאָנװערט
און זיך באַרואיקט,
דער , רעד" איז היינט אויך געקומען. ער האָט זיך גענומען
02 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מיך לערנען , ספעלינג" און אין עטלעכע מינוט אַרום האָט רוט
אָפּגערופן אויפן טעלעפאָן. זי האָט גערעדט מיט סעלמאַן. דער
,רעד" האָט אַ זאָג געטאָן: ,גריטינגס" און האָט װידער מיר
געוויזן װי מען שרייבט -- ,פּאַטהער" (פאָטער). די טאַנטע
האָט געשפּאַסט: אַ מלמד געװאָרן . . . נאָר איך זע, אַז דער
;רעד" האָט זיך פאַרלייגט מיך אויסצולערנען ענגליש און איך
טראַכט, אַז לייזער װאָלט אויך אַזױ געטאָן . . . איך זע אין
אַז דאָס װאָס מען זאָגט אינדערהיים, אַז אַ געלער איז אַ רמאי איז
ניט ריכטיק. עס קען ניט זיין, אַז ,רעד" זאָל מיך װעלן אָפּנאַרן.
ער איז דאָך ניט קיין , דזשיריבאָג" און אפשר ?
דריי מזל טובס
2)סטער מערץ.
היינט איז אַ טאָג פון סאַמע מזליטוב'ס. ערשטנס האָט די
מיסיס ראַבקין באַשלאָסן צו אינשורן אירע קינדער. פאַרן מיטינג
אין דער טאַנטעס ,ליידיס סאָסייעטי" האָט די מיסיס ראַבקין
אָפּגערופען די טאַנטע אָן אַ זייט און האָט זיך מיט איר באַראַטן: --
איך קען ניט , דעסיידן" (באַשליסן), האָט זי געזאָגט, צי זאָל איך
,אינשורן" (פאַרזיכערן) די קינדער צי ניט? די טאַנטע דער"
ציילט די מעשה און דאָס גאַנצע פּנים לויכט ביי איר פון געלעכ-
טער: , איך האָב אויך ביי מיין מאַמען קיין שטרוי ניט געקייט --
זאָג איך צו מיסיס ראַבקין, לאָזט עס איבער, מיסיס ראַבקין,
נאָכן מיטינג װעט זיין מער צייט" . . . און איך האָב זי נאָמינירט
פאַר ווייס פּרעזידענטין . . . איך האָב געזאָגט צו די פרויען אַז
מיסיס ראַבקין איז שוין צוועלף יאָר אַ מעמבער (מיטגליד) אין
דער סאָסײעטי און עס איז ניט מער װי רעכט, זי זאָל זיין בי
אונדז װוייס-פּרעזידענטין. אייניקע האָבן אפילו ניט געװאָלט ליידן,
אָבער די פרויען האָבן זיך אָנגעכאַפּט, עס איז שוין געווען שפּעט,
אַבי מען גייט אַהיים, און מען האָט זי געמאַכט פאַר ווייס פּרע"
זידענטין. די מיסיס ראַבקין איז אַזױ צעשמאָלצן געװאָרן, אַז זי
איז צו מיר צוגעגאַנגען און האָט געזאָגט: /אַי נעװוער ניו יו'ר
סאָטש אַ נייס וואומען (איך האָב גאָר קיינמאָל ניט געוואוסט, אַז
איר זיינט אַזאַ פיינע פרוי)" . . . דער אָנקל האָט געשמייכלט: גם
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 03
אתם, האָסטו איר באַדאַרפט זאָגן... און די טאַנטע פאַרענדיקט די
מעשה: בקיצוור זי האָט דעסיידעט" צו אינשורן די קינדער.
דער אָנקל, אַז ער הויבט אָן שמייכלען ווייס איך קיינמאָל ניט
צי ער שפּאַסט, צי ער רעדט ערנסט. לאַכן לאַכט ער ניט, נאָר
ער שמייכלט. אַזױ איז היינט טאַקע געווען נאָך אַמאָל אויך, ווען
מאַרװין איז אַראָפּנעקומען מיט אַ שמחה: מען האָט אים באַ-
שטימט פאַר דעם פירער פון די , געימס" (שפּילן) אין זיין קלוב
, העפּי אַאור" און ער װעט קריגן דערפאַר פינף דאָלאַר אַ װאָך.
דער אָנקל האָט אויך געשמייכלט און האָט אַ זאָג געטאָן :
--- איידע, אונדזער קדיש האָבן מיר שוין באַזאָרגט . . .
די טאַנטע האָט זיך אַ בייזער געטאָן: נו, טאַקע, פאַרװאָס
ניט ? אין אַמעריקע איז אַלץ אַ ביזנעס . . . מאַרווין האָט פאַר
גרויס פרייד אָפּגעגעסן פריער פון אַלעמען אָװונט ברויט און איז
אַװעק אין די מואוויס זען , געימס". ער קען ניט זיצן אין שטוב
, ליידיק",
דער דריטער מזל טוב איז װאָס דער לאָנדרימאַן אין שוין
געזונט געװאָרן. ער וועט שוין אַלײן בינדן די פּעקלעך און שטעלן
די ,, פיגורס". איך על מוזן גיין צו מיסטער רובין זען, ווען דאָס
מיידל, װאָס קלייבט די , פּיסעס" (שטיקלעך) אין זיין פעקטאָרי
וועט חתונה האָבן. -- ,לאָז דאָס ניט אָפּ האָט מיך געראַטן די
מיסיס שאָר, גיי אַריין צו דעם מיסטער רובין, וייל דאָס מיידל,
אַז זי האָט אַ , דזשאַב" קען אַמאָל אינגאַנצן ניט וװועלן חתונה
האָבן" . . . דאָס האָט שוין די מיסיס שאָר געזאָגט מיט אַ זשמורע
פון אויג. די מיסיס שאָר איז גערעכט, מאָרגן װעל איך אַרינגיין
צו מיסטער רובין. די לאָנדריניטשקע האָט, געזעגענענדיק זיך מיט
מיר, געזאָגט: גלוױיב מיר, ביסט ביי מיר וי אַ שװועסטער, נאָר
גאָט צו דאַנקען, װאָס מיין מאַן איז שוין געזונט געװאָרן. און זי
האָט מיר אַן עצה געגעבן אַרײנגײן אין דעם , קאָונסל אָוו דזשואיש
טשאַריטי ווימען", זיי פאַרנעמען זיך איצט אַ סך מיט די פליכט-
לינגע און זי איז ,שור" (זיכער), אַז איך על דורך זיי קריגן
אַרבעט. די לאָנדריניטשקע האָט מיר געגעבן זייער אַדרעס און
האָט מיר צוגעגעבן מוט: -- אַז מען זוכט געפינט מען. די
לעצטע צייט צוליב מיין אַרבעט אין דער ועשעריי האָב איך
64 פון לובלין ביז גיו:יאַָרק
פאַרזען די שול. מאָרגן װעל איך צוריק אָנהױבן גיין לערנען,
איך על צוריק זען די גוטע מיס שװאַרץ, װאָס גיט אַלע וויילע
אַ בליק אויף מיין שרייבן, און װאַרפט אַ פריינדלעכן בליק אויך
אין מיין האַרץ: יו'ר יאָנג! (ביסט יונג !) און אַגב װעל איך
זיך אַביסל אַרױסשלאָגן פון קאָפּ דעם , רעד". ער איז מיך היינט
געקומען אָפּנעמען פון דער אַרבעט. ווען איך בין אַרױס פון דער
לאָנדרי, זע איך רעד" שטייט. ער איז געשטאַנען און האָט
געװאַרט אויף מיר. איך האָב געזען, אַז ער וויל מיר עפּעס זאָגן,
נאָר ער לייגט עס אָפּ אויף שפּעטער. ווען מיר זיינען שוין געווען
נאָנט פון הויז, האָט ער צו מיר אַ זאָג געטאָן :
-- קום לאָמיר , נעמען אַ װאָק" (גיין שפּאַצירן), איך על
דיר ווייזן דעם איסט ריווער, און אַ וויילע שפּעטער האָט עֶר מיך
אַ פרעג געטאָן :
רבקה, דו זאָגסט אַמאָל אַ אליג" ?
-- אַ ליגן?
--- יע, אַ ליגן, מיין איך . . . דו זאָגסט אַמאָל ?
--- פאַרװאָס ניט ? האָב איך גאָר פּלוצלינג אויסגעשאָסן און
אָנגעהויבן לאַכן . . . , רעד" האָט אויך אָנגעהױיבן לאַכן און איך
האָב געזען, אַז ער פרעגט מיך שוין ניט דאָס, װאָס ער האָט
געװאָלט פרעגן,. איך האָב צען חרטות געהאַט, װאָס איך האָב אים
אַזױ אָפּגעענטפערט, נאָר װאָס האָב איך שוין געקענט טאָן? און
אפשר איז גלייכער ער זאָל מיך ניט פרעגן . . . אפשר וייסט ער
עפּעס וועגן לייזערן . . . אַרום איסט ריוער האָבן געברענט
אַ סך פייערן. עס איז געווען זייער ליכטיק. און מיר האָט זיך
געדאַכט, אַז איך בין אין לובלין און עס איז ליכטיק געװאָרן
דער סאָסנאָװוער וואַלד. אין דערהיים האָבן מיר געטראָפן עדין
און אַביסל שפּעטער האָט זיך גאָר פּלוצלינג אַרײינגעשטעלט רוט.
זי איז געקומען אױיסגעפּוצט אין אַ בלויעם זשאַקעטעלע מיט אַכט
זילבערנע קנעפּ. די מיסיס שאָר איז גראָד אַריינגעקומען און האָט
אַ זאָג געטאָן צו דער טאַנטע, און דערביי אַ פּינטל געטאָן מיטן
אויג אויף רוט'ן :
-- , די , גרינע" האָט עס אַ רודער געטאָן די מוידן" .
נאָר זי האָט זיך פאַרכאַפּט, זי האָט זיך, זעט אויס, דערמאָנט אָן
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 08
סעלמאַן. רוט האָט נאָכאַנאַנד געשמײכלט צו דער טאַנטע, צו
סעלמאַן, צו עדין, צו , רעד"ן און אַפילו צו מיר. צו מיר זיינען
אירע שמייכלען געווען קורצע, אָפּגעריסענע. װאָס זיינען זיי אַלע
אין כעס אויף מיר פאַרשטיי איך ניט ? סעלמאַ , היט" עדין, און
רוט בלאָזט זיך פאַר , רעד"ן, די מיסיס שאָר האָט מיר געזאָגט :
רוט איז , קרייזי'?" פאַר אים. איך וייס שוין גאָר גוט; װאָס
,קרייזי'" איז. אין לובלין װאָלט מען געזאָגט, אַז איך בין , קרייזי"
פאַר לייזערן און לייזער איז , קרייזי" פאַר מיר, נאָר אין לובלין
קען מען קיין ענגליש ניט ריידן,
אין לובלין זאָגט מען אַרומגײן". רבקה גייט אַרום מיט
לייזערן, האָט מען געזאָגט אין לובלין, זי װועט דערגיין צו דער
חופּה. און וואו דערגייט מען, אַז מען איז , קרייזי" ? דאָס ווייס
איך נאָך ניט. דאָס װעל איך פרעגן ביי , רעד"ן. זעט אויס, אַז
,רעד" האָט זיך געװאָלט אַרױסדרײען פון רוטן און ער איז
אַװעק זייער פרי. ,א'ם ביזי" (איך בין פאַרנומען), האָט ער
געזאָגט און איז אַװעקגעגאַנגען, און אפשר האָט ער שוין גלאַט
געװאָלט אַװעקגיין? און אפשר האָט אים פאַרדראָסן, װאָס איך
האָב זיך פאַנאַנדערגעלאַכט? דער אומגליק איז, װאָס איך האָב
געזען די אַקטריסע אין די מואוויס און איך האָב זיך אויסגעלערנט
אירע שפּיצלעך . . . איך װאָלט עס פריער אין לובלין קיינמאָל
ניט געטאָן. עס װאָלט געוען זייער גוט, ווען איך װאָלט עס
אַלץ געקענט דערציילן לייזערן און הערן, װאָס ער װאָלט מיר
געזאָגט אויף דעם,
מיסטער רובין זוכט אַ , שונאַ"
3'טער מערץ.
עס איז טאַקע זייער גוט, װאָס איך האָב פאַרדינט עטלעכע
דאָלער אין דער וועשעריי, האָב איך זיך היינט געקויפט אַ פּאָר
נייע שיך. מיינע שיך, װאָס דער ברודער האָט מיר געקויפט אין
אַנטװערפּן, זיינען שוין זייער אָפּגעטראָגן, אויסער דעם זיינען זי
מיט לאַנגלעכע שפּיצן און זיי זיינען דאָ ניט ,סטייליש" (מאָדיש),
די נייע װאָס איךך האָב געקויפט זיינען מיט אויסגעשניטענע
לעכעלעך און זיי זיינען זייער שיין אויפן פוס,
00 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אויף אַ יונגן פוס איז אַלץ שיין, האָט געזאָגט די מיסיס שאָר,
אַלץ איז שיין און אַלץ איז גוט. די שװוערסטע זאַך איז טאַקע צו
קריגן די , יונגע פיס". מיר האָט זיך געדאַכט, אַז די מיסיס שאָר
איז אומעטיקלעך געווען, ווען זי האָט עס געזאָגט, וייל זי האָט
אַפילו מיטן אויג ניט אַ זשמורע געטאָן, װי זי טוט עס געוויינלעך.
ווען איך האָב געבראַכט אַהיים די שיך האָט סעלמאַ אויף זיי אַ
קוק געטאָן און האָט אַ מורמל געטאָן זיי זיינען ;טשיפּ" (ביליק).
סעלמאַ האָט עס ניט באַדאַרפט זאָגן, ווייל זי ווייס דאָך, אַז
איך האָב ניט קיין געלט. די טאַנטע האָט זיך אַ בייזער געטאָן אויף
איר: , טשיפּישמיפּ, װאָס דען, װוי דיינע משוגעת'ן? אַ שוך איז
אַ שוך, אַבי ער איז גאַנץ". איך האָב אָנגעטאָן אַ פּאָר נייע זאָקן,
װאָס דער אָנקל האָט מיר געבראַכט, און די נייע שיך און איך בין
אַװעק צום מיסטער רובין פרעגן, צי דאָס מיידל, װאָס קלייבט
די , פּיסעס" ביי אים אין , פּעקטאָרי" קלייבט זיך שוין חתונה
האָבן,
דער מיסטער רובין איז היינט געווען עפּעס גאָר אַן אַנדער
מיסטער רובין. איך האָב צום ערשטן מאָל אין מיין לעבן געהערט
אַ מענטשן ריידן װי ער האָט היינט גערעדט צו דעם ינגן מאַן,
װאָס איז געווען ביי זיי אין הויז. ווען איך בין געקומען האָט דער
מיסטער רובין אַ זאָג געטאָן צו מיר : , האַלאָ?" און האָט ווידער
געשריען, טאַקע פּשוט כמעט געשריען צום יונגן מאַן: ,נו, איר
ווילט דאָך ראַטעװען די װועלט ? זעט, װאָס איר האָט אויפגעטאָן ?
מלחמות האָט איר געבראַכט, צרות, מען טרייבט יידן . . . אַלץ
אייער אַרבעט . . . ווער בעט אייך ראַטעװען די װועלט ? וועמעס
דאגה איז דאָס ?" דער יונגערמאַן, װאָס האָט געבראַכט אויף דער
וועלט די מלחמות מיט די צרות האָט געװאָלט עפּעס ענטפערן, נאָר
מיסטער רובין האָט אים ניט געלאָזט: ,װאַרפט אייך אַרױס
פון קאָפּ די נאַרישקײטן, האָט ער זיך געבייזערט, װאַרפט אייך
אַרױיס פון קאָפּ די ראַטונקעס פון דער װעלט . . . אין כל חדש
תחת השמש -- די ועלט איז אַן אייביקע זאַך. און איר מיט
אייערע געשיכטעס, אָרעם-רייך שמייך גלייך, האָט דערפירט צו
אַלע אומגליקן, ביז דער ימח שמו איז געקומען".
דער יונגערמאַן, אַ דינינקער און אָ קליינער, מיט דאָרע הענט,
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג זס
האָט געװאָלט אַרײנכאַפּן זאָגן אַ װאָרט: , איך האָב געבראַכט
די מלחמה ? -- האָט ער זיך פאַרענטפערט -- װאָס רעדט איר
מיסטער רובין ? מיר ווילן בלויז דעם מענטשן בעסער מאַכן ..
מיסטער רובין איז אַזש אונטערגעשפּרונגען: --- אָט, אָט, אָטאָ,
דאָס איז די גאַנצע צרה . . . דערצײלט ניט קיין מעשות..
ווער בעט אייך אַ נייע װעלט ? װוער עס האָט שכל מאַכט אַ לעבן
אַזױ אויך, און ווער עס איז אַ שוטה לויפט נאָך נאָכן װאָגן, און
די רעדער קלאַפּן אים איבער די פיס . . .
דער יונגערמאַן האָט זיך אַ ריס געטאָ, נאָר עס האָט אים
גאָרניט געהאָלפן, ער האָט בלויז באַװויזן אויסשרייען: , ווער האָט
אייך געזאָגט ?? . . . דער גליק איז געווען, װאָס די מיסיס רובין
איז אַריינגעקומען פון קיך מיט אַ טעלער לאַטקעס און מיסטער
רובין האָט אויפגעלויכטן. ער האָט אַ נעם געטאָן אַ גאָפּל און
האָט זיך צוגעזעצט צום טעלער. דער יונגערמאַן האָט כמעט ניט
געגעסן. זעט אויס, אַז ער האָט נאָך געהאַט אַ סך זאַכן צו ענטפערן,
און די ניט אַרױסגעבראַכטע ענטפערס האָבן ביי אים צוגענומען
דעם אַפּעטיט. עסנדיק די לאָטקעס, האָט מיסטער רובין מיר גע
זאָגט, אַז דאָס מיידל װאָס קלייבט די ,פּיסעס" אין דער פאַבריק
וועט אינגיכן חתונה האָבן. , איר פאַרשטייט דאָך, האָט ער מיר גע-
זאָגט, אַרױסטרײבן קען איך זי ניט, אָבער זי קלייבט זיך חתונה
האָבן" . . . כ'האָב אפילו זייער געװאָלט אים איבערפרעגן, װאָס
הייסט , אינגיכן", אָבער כ'האָב קיין מוט ניט געהאַט. מיסטער רובין
און דער יונגערמאַן, װאָס בריינגט די מלחמות אויף דער וועלט,
זיינען נאָכן אָפּעסן די לאַטקעס אַװעקגעגאַנגען, און איך בין נאָך
געבליבן אַ וויילע מיט דער מיסיס רובין.
--- אַז אויף מיין הערין קומט אָן אַ משוגענער טאָג, איז אים
ניט קיין נפקא מינה מיט וועמען ער קריגט זיך . . . פּשוט, ער
זוכט אַ , שונא", און אבי ער כאַפּט עמיצן קריגט ער זיך מיט אים.
אַז קיינער איז ניטאָ איז רעכט זיך קריגן מיט מיר אויך.. ווען
ניט איך, זאָגט ער, מיט מיינע עצות, װאָלט ער געווען ראַקעפעלער,
נאָר איך לאָז אים ניט ווערן רייך . . . די מיסיס רובין האָט
אָנגעהויבן לאַכן . . . --- ווייסט איר װאָס איך טו דעמאָלט ? איך
באַק לאַטקעס ! מיין הערי האָט זייער ליב לאַטקעס. וי שטאַרק
08 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
ער זאָל זיך ניט כעס'ן, אַז איך בריינג אַרײן די לאַטקעס בעט ער
זיך איבער מיטן ,שונא". איך וױייס טאַקע ניט וי װאָלט מען
געקענט לעבן, ווען אויף דער װעלט װאָלטן קיין לאַטקעס ניט
געװען? . . . אָט דער ייונגער מאַן איז מיסטער רובינס אַ
,נעפיו" (פּלימעניק), זיין ברודערס אַ זון. האָט ער זיך אַרײן-
גענומען אין קאָפּ אַרײן, אַז ער איז אַן אַרטיסט (אַ קינסטלער) . . .
ער קלעפּט מענטשן . . . הענט, פיס קלעפּט ער, קיין לעבן מאַכט
ער ניט . .. איז ער גראד היינט אָנגעקומען, און הערי האָט זיך
געכאַפּט מיט אים קריגן. אָבער אין דער אמת'ן איז הערי אַ גוטער
מענטש, האָט אַ אידיש האַרץ, נאָר יעדערער האָט זיינע פאַר-
דרייענישען . . . .
איך האָב אויסגעהערט די מיסיס רובין און געטראַכט, אַז
דאָס ערגסטע איז, װאָס דאָס מיידל פון די ,פּיסעס" קליבט זיך
אַביסל צו לאַנג צו דער חתונה . . . ,רעד" איז היינט ניט געווען.
עס האָט מיר זייער באַנג געטאָן, װאָס איך האָב פון אים געלאַכט,
אפשר האָט ער זיך אויף מיר באַלײידיקט ? איך האָב אַ גאַנצן
אָוונט גאָרניט געקענט טאָן . . . װאָס מיט מיר איז געװאָרן וייס
איך ניט . . . ,רעד' איז דאָך ניט לייזער, װאָס אֹיך דאַרף
וועגן אים איבערטראַכטן.
װאָס האָסטו געהערט בי דער מיסיס רובין? האָט מיך די
טאַנטע אַ פרעג געטאָן.
זעט אויס, אַז די טאַנטע האָט געװאָלט וויסן וועגן מיין
, דזשאַב", נאָר זי האָט ניט געװאָלט וועגן דעם פרעגן גלייך, און
האָט געפרעגט ,װאָס הערט זיך",
--- מיסטער רובין האָט מיר געזאָגט, אַז דאָס מיידל קלייבט
זיך אינגיכן חתונה האָבן, װעל איך האָבן דעם , דזשאַב" . . .
האָב איך געענטפערט דער טאַנטע. זעט אויס, אַז טאַקע דאָס האָט
די טאַנטע געװאָלט וויסן, וייל מער האָט זי מיך שוין גאָרניט
געפרעגט. איך האָב געזאָגט דער טאַנטע, אַז די לאָנדריניטשקע
האָט מיך געראַטן אַריין צו דעם , קאָונסיל אָוו דזשואיש טששאַריטי
ווימען" און זי האָט מיר געזאָגט, אַז זיי לייגן דאָס לעבן פאַר די
פליכטלינגע. סעלמאַ האָט אַריײנגעשטעלט אַ װאָרט: יעס, זי
טוען אַ , לאַט אָװו טינגס" (אַ סך זאַכן). עדי איז היינט געוען
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 69
זייער אומעטיק. ער האָט כמעט גאָרניט גערעדט. איך האָב באַ-
מערקט, וי ער און סעלמאַ האָבן זיך איבערגעװאָרפן מיט שטעכ-
ווערטלעך. איך האָב ניט פאַרשטאַנען וועגן װאָס זיי ריידן, נאָר
לויט עדיס טאָן, און פון סעלמאַס פּנים האָב איך געזען, אַז עפּעס
קנעפּלט זיך ניט ביי זיי. אַבי איך בין ניט שולדיק אין דעם. מער
פעלט מיר ניט צו אַלע מיינע צרות.
אַביסל שרעק
4'טער מערץ.
באַשערט מיר היינט געווען צו האָבן אַביסל שרעק. אַבי עס
האָט זיך אוױיסגעלאָזן צו גוטן. דער עלעווייטער, װאָס פירט אַרױף
צו דעם , קאָונסיל אָװו דזשואיש טשאַריטי ווימען" פליט אַזױ
שנעל, אַז מיר האָט אַ קיל געטאָן אין האַרצן, ווען ער האָט זיך
אַ הויב געטאָן. אין גיהנום, חלילה, מוז מען אויך מסתם אַזױ שנעל
פליען. און אַז איך בין געקומען אינדערהויך האָב איך דערזען אַז
איך האָב געמאַכט אַ טעות: איף אַלע וװענט הענגען דייטשישע
און ענגלישע אויפשריפטען און אַלע ריידן דייטש, און ענגליש.
זעט אויס, האָב איך אַ טראַכט געטאָן, אַז איך האָב פאַרפּלאָנטערט
דעם אַדרעס . . . איך בין גאָר פאַרקראָכן ערגעץ אין אַ דייטשי-
שער געזעלשאַפט, ווער ווייס וואוהין. הינטער מיר אין דער רײי
איז געשטאַנען אַ פרוי מיט זייער העלע אויגן, ניט קיין אידישע
אויגן, און אַז איך האָב זי אַ פרעג געטאָן, װי עס היסט די
געזעלשאַפט, האָט זי מיר געענטפערט: ;איהך פאַרשטעהע זי
ניהכט". אָט האָסטו זיך, האָב איך אַ טראַכט געטאָן, זי רעדט מיט
אַזויפיל , הייען" און , כאָפן", אַז עס קען ניט זיין זי זאָל שטאַמען
פון אידן. איך האָב זיך שוין געװאָלט אַרױסרוקן און גיין זוכן
מיין אמת'ן אַדרעס. דערווייל צו מיין גליק איז דורכגעגאַנגען אַ
דינינקע מיידל, מיט צויי בלאָנדע הערנערלעך אויפן שטערן
און ביי איר אויפן האַלדן איז געהאַנגען אַ זילבערנער מגן דוד
און אין מגן דוד האָט זיך געהוידעט אַ , ציון" מיט אַ בריליאַנטעלע,
איך האָב זיך דערפרייט און זיך אַ לאָז געטאָן צום מיידל: זייט
אַזױ גוט און זאָגט מיר, וואו קען איך זיך דערוויסן וועגן אַרבעט ?
70 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דאָס מיידל מיטן מגן דוד האָט אויף מיר בלויז איין קוק געטאָן
און האָט מיר געזאָגט: , אין טהי ליין פּליז", איך האָב זיך גע-
שטעלט ואַרטן אין דער ריי. און צו מיין מזל, אַז איך בין צו צום
טישל און אָנגעהויבן ריידן אידיש, האָט דאָס מיידל זייער זיס אַ
שמייכל געטאָן, האָט אויפגעלייגט די ליפּן װי אַ דודעטשקע און האָט
מיר געזאָגט: ,סאַרי, אַי דאָן אָנדערסטענד יו" (איך פאַרשטײ
ניט), װאָס טוט מען? איך האָב איר געזאָגט, אַז איך וויל ריידן
מיט עמיצן אידיש, איך קען ניט קיין ענגליש . . . דאָס מיידל
האָט עפּעס אַ זאָג געטאָן צו איר שכנטע ביים צווייטן טישל, יענע
האָט אַ הויב געטאָן מיט די אַקסלען, זיי האָבן זיך ביידע איבער-
געקוקט און זי האָט מיר דערלאַנגט אַ צעטעלע מיטן נאָמען
;אייכענבוים", און איך בין אַװעק זוכן די מיס אייכענבוים ; מיס
אייכענבוים האָט צו מיר אויך געשמייכלט און האָט מיך אָפּגץ-
שיקט צו מיס ראַבינאָװיטץ, די מיס ראַבינאָװיטץ האָט אויך גע-
שמייכלט און האָט מיך אָפּגעשיקט צו מיס קאַשער, און מיס קאַשער
האָט איבערגעלייענט אַלע נעמען װאָס זיינען געווען אָנגעשריבן ביי
מיר אויפן צעטעלע, איך האָב געזען, אַז זי וויל אָנהױיבן לאַכן, נאָר
זי האָט זיך בלויז באַנוגנט מיט אַ שמייכל. זי האָט צו מיר אַ זאָג
געטאָן ,ווייט אַ מינוט" (װאַרט אַ וויילע) . . . און זי איז אַװעק
זוכן איינע װאָס רעדט אידיש, זי האָט מיר געבראַכט אַ געדרוקטע
קאַרטל מיטן נאָמען : מיסיס מאַיאָפעס. די מיסיס מאַיאָפעס האָט
מיך אויסגעפרעגט און פאַרשריבן, וי מיין טאַטע הייסט, און וי
מיין מאַמע עה"ש האָט געהייסן, און וויפיל ברידער איך האָב און
ווער זיינען מיינע קרובים אין ניו-יאָרק. זי האָט אָנגעשריבן אַ
גאַנצן צעטל און דערנאָך מיך געפרעגט מין , פּראָפּעשן" (פאַך),
איך האָב איר ניט געוואוסט װאָס צו זאָגן. אין לובלין האָב איך
זיך געלערנט אין אַ מיטל שול . . . און דאָ? איך האָב אַ טראַכט
געטאָן און איר געזאָגט, אַז איך האָב געאַרבעט אין אַ וועשעריי אַ
װאָך צייט. די מיסיס מאַיאָפעס האָט זיך אָנגעכאַפּט, זי האָט זיך
כמעט דערפרייט און האָט אָנגעשריבן: פּראָפּעשאָן -- לאָונדרי
װאָירקער . . . זי האָט מיך אַזױ אַרום געקרוינט מיט אַ פּראָ-
פעשן", אונטערגעשטראָכן מיט אַ רויטן בלייפעדער מיין אַדרעס און
האָט מיר געזאָגט, אַז זיי וועלן מיר , מיילן אַ לעטער" (שיקן
טאָגיבוך פון רבנכקה זילב ערג 71
אַ בריוו). ווען איך האָב זיך אַרױסגעכאַפּט פון דער , אידישער"
דאַמע האָב איך זיך זייער דערפרייט, אֹיך האָב געטראָפן מיין
לערער שיינפעלדן. -- רבקה, איר זיינט אויך דאָ? האָט ער מיך
אַ דוף געטאָן --- זיי האָבן אייך אויך געזאָגט, אַז זיי וועלן אייך
,מיילן אַ לעטער ?? . . . ער האָט אַ לאַך געטאָן. און איך האָב
דערזען, אַז דאָס פּנים איז ביי אֹים דאַר. -- איך האָב שוין
אויסגעװואַשן אַלע לעפל, האָט ער אַ זאָג געטאָן, און איצט איז
װײיניק אַרבעט אין אונדזער , פעקטאָרי? . . . עס אין ערגער
וי שלעכט, האָט ער צוגעגעבן .. . . און מיין פרוי בעט איך זאָל זי
אַריבערנעמען . . . איך בין געווען שוין אין אַלע געזעלשאַפטן...
זיי שפּילן גוט אויף די שרייב-מאַשינקעס, האָט ער אַ זאָג געטאָן
און האָט אַראָפּגעלאָזץ דעם קאָפּ. איך האָב אים געװאָלט דער-
ציילן וועגן לייזערס בריוו, נאָר איך האָב געזען, אַז ער איז צופיל
פאַרזאָרגט און אים ניט געװאָלט טומלען דעם קאָפּ מיט לייזערן
און מיט זיין בריוו . + ,
--- װאָס זאָגט אייך אונזער לאַנדסמאַן, מיסטער שאַמוט ? ---
האָב איך אים אַ פרעג געטאָן.
-- אַ, איך האָב אייך גאָר פאַרגעסן דערציילן, מיסטער שאַמוט
האָט מיר געזאָגט, אַז ער האָט אייך געגעבן אַ , דזשאַב" און האָט
מיר אגב דערציילט, אַז איר האָט געהאַט זייער אַ שיינע מאַמצ. . .
איך האָב געענטפערט, אַז דעם , דזשאַב" װעל איך האָבן ווען אַ
שיקסל װעט חתונה האָבן ביי מיסטער רובינען אין פּעקטאָרי, און
מיין מאַמע איז שוין אויף דער אמתער װעלט, די שיינע מאַמע
מיינע . . . איך האָב גענומען ביי שיינפעלדן זיין אַדרעס און בין
אַראָפּ אין דער סאָבוועי. איך האָב געטראָפן אין סאָבװועי עדיףן
ער האָט זיך מיט מיר זייער דערפרייט,
--- רבקה, האָט ער צו מיר גערעדט מיט אַ גויאישן לשון אַזױ
וי פּאַן סטעפאַנאָווסקי, רבקה, אַי לאַיק יו מאָר, דען יור קאָזין..
ער האָט ניט אויסגערעדט סעלמאַס נאָמען, נאָר איך האָב געוואוסט
וועגן װשמען ער רעדט. 2טו בעד" (אַ שאָד), האָט ער געזאָגט,
װאָס דו ביסט געקומען אַזױ שפּעט. עדי האָט מיך געבעטן אַרײן
מיט אים אין אַ מואווי, נאָר כ'האָב זיך דערמאָנט וועגן סעלמאס
אָנגעבלאָזענעם גוידער, וועגן דער טאַנטע און וועגן דעם אָנקל, וי
72 פון לובלין ביו ניו:יאָרק
ער שווייגט און שמייכלט, ווען עפּעס געפעלט אים ניט, און כ'האָב
געזאָגט צו עדין: -- עדי, האַק ניט קיין טשאַיניק . . . ;האַק
ניט קיין טשאַיניק" איז טאַקע עדיס אַ ווערטל. דאָס קען ער זאָגן
אויף אידיש ניט וי פּאַן סטעפאנאָווסקי, נאָר װוי אַלע אידן אין
לובלין און אין ניו יאָרק. עדי האָט אָנגעהויבן לאַכן. ער האָט מיך
אַרומגענומען ביים האַלדז און האָט אַ זאָג געטאָן: ,י'ר א גוד
גערל, רבקה" (ביסט אַ וואויל מיידל), ;אַי לאַיק יו סאָ מאַטש"
(איך האָב דיך אַזױ ליב), זעט אױיס, אַז עדי האָט ניט געװאָלט
אַרײין מיט מיר צוזאַמען אין שטוב. ער איז אַװעקגעפאָרן מיט איין
סטאַנציע ווייטער,. ער האָט געזאָגט, אַז ער דאַרף דאָרט עפּעס.
;אַ'ל סי יו לייטער" (איך װעל דיר זען שפּעטער), האָט ער געזאָגט
און האָט אַ הויב געטאָן צו מיר די האַנט דורכן פענצטער פון
דער באַן. די האַנט האָט ער ניט אַראָפּגעלאָזט ביז איך בין דורכ-
געגאַנגען. וען סעלמאַ זאָל דאָס ויסן? וען די טאַנטע זאָל
דאָס וויסן ? ווען דער אָנקל זאָל דאָס וויסן ? און ווען לייזער זאָל
דאָס וויסן ? און , רעד"? ,רעד"ן װאָלט עס געאַרט צי ניין?
דאָס װאָלט איך געװאָלט וויסן . . .
,רעד", רוט און איך
9'"טער מערץ.
רוט האָט אָנגעהויבן קומען כמעט אַלע אֶװונט. זי קומט אַרין,
שמייכלט, דרייט זיך אַרום און טאַנצט מיט מאַרװינען. דערפאַר האָט
, רעד" אויפגעהערט קומען. ער איז שוין אַ פּאָר טעג ניט געװען.
די מיסיס שאָר רופט רוטן -- די ,כלה". די אכלה" איז שױן
דאָ, זאָגט די מיסיס שאָר, ווען זי זעט רוטן אַרינקומען. ביי
רוטן פלאַמען די באַקן און די אויגן זיינען ביי איר אָנגעצונדן מיט
גרויע פייערן. , דאַכט זיך, אַ גאַנץ שיינע מויד, נאָר די ;באָיעס"
קלעפּן זיך ניט צו איר" --- אַזױ רעדט וועגן איר די מיסיס שאָר.
פון דער מיסיס שאָרס רייד זע איך, אַז זי איז מיר אַן אמתר גוטער
פריינט, און דער עיקר, זי וויל, אַז איך זאָל זיך אויסזובן אַ , באָי".
זי האַלט מיר אין איין דערמאָנען, אַז איך בין שוין צװאַנציק יאָר
אַלט. , און װוי מען כאַפּט זיך אַריבער די צװאַנציק, זאָגט זי,
זעט מען זיך אַפילו ניט אַרום, װוי מען וערט אַן אַלטע מויד".
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 78
ווער וייס אפשר איז די מיסיס שאָר גערעכט? נאָר היינט
איז , רעד" געקומען, אָבער ניט אין אָװונט, נאָר בײיטאָג. ער האָט
זיך אַרײנגעכאַפּט אָן אַ מאַנטל, בלויז מיט אַ װאַרימען סװועדער.
מיר געפעלט, װאָס , רעד" מאַכט ניט קיין סוד דערפון, אַז ער
קומט צו מיר. אַז ;רעד" איז אַרײן, האָט מיר אָנגעהױבן קלאַפּן
אין האַרצן,. רעד" האָט גייענדיק איבערן צימער מיטגענומען
אַ בענקל און האָט זיך געזעצט לעבן מיר. -- רבקה, האָט , רעד"
אַ זאָג געטאָן, דו גייסט אפשר היינט אין סקול (שול) ?
--- יע איך קלייב זיך טאַקע, איך האָב לעצטנס אַ סך דורכ-
געלאָזן.
-- גוט רבקה, איך װעל קומען צו דיר אין , סקול".
,רעד האָט עס אַלץ אָפּנערעדט אַזױ גיך, אַז די טאַנטע האָט
נאָך אַפילו ניט באַװויזן צוקומען צו אונדז, און אַז זי איז צוגע-
גאַנגען האָט , רעד" געזאָגט :
--- איך בין דאָ געווען אין , נעיבאָרהוד" (אין דער געגנט),
בין איך אַרײן זאָגן , האַלאָ".
, רעד" איז נאָך געשטאַנען אַ וויילע, עפּעס געשמועסט מיט
דער טאַנטע אויף ענגליש און איז אַװעק. זיין שטול איז געבליבן
שטיין לעבן מיר, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז ער איז נאָך אַלץ
אין צימער. פאַרנאַכט בין איך אַװעק אין סקול. אויף די שטיגן
האָב איך געטראָפן רוט. זי האָט געטראָגן אַ קליין רויט היטעלע
מיט אַ הויכן פעדער.
--- וואו גייסטו ? האָט מיך רוט אַ פרעג געטאָן.
--- זוכן אַ דזשאַב, האָב איך איר געענטפערט און זיך געכאַפּט,
אַז איך זאָג װוידער אַ ליגן. מאָדנע, װי די ליגנס האָבן זיך צו
מיר צוגעקלעפּט. איך קען דאָס גאָרניט פאַרשטיין. פאַרװאָס האָב
איך רוטן ניט געזאָגט דעם אמת ? צו װאָס האָב איך זי אָפּגע-
נאַרט ? נאָר מיר דאַכט זיך, אַז עס איז גלייכער, אַז רוט זאָל ניט
וויסן, וואוהין איך גיי. אין סקול האָט אויף מיר געװאַרט קרעד".
ער האָט מיך געבעטן, אַז איך זאָל מיט אים גיין , נעמען אַ װאָק".
--- איך וויל דיר פרעגן ,סאַמטינג" (עפּעס) -- האָט
, רעד" צו מיר געזאָגט. איך האָב אַ טראַכט געטאָן, אַז ,רעד"
װיל מיך פרעגן די זעלבע זאַך, װאָס ער האָט מיך דעמאָלט ניט
74 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געפרעגט, ווייל איך האָב אָנגעהויבן לאַכן, מיר זיינען אַװעק צום
איסט ריווער. שיפן זיינען געשוואומען באַלױכטענע און מיר האָט
זיך געדאַכט, אַז הייזער שווימען אַרום מיט ליכטיקע פענצטער.
אין די הייזער וואוינען גליקלעכע מענטשן. זיי גייען קינמאָל
ניט אַראָפּ פון שיף,. און איך מיט ;רעד"ן װעלן אויך באַלד צוגיין
צו אַזאַ ליכטיק הויז. מיר איז געווען גרינג אויפן האַרצן, גוט
און גרינג צו גיין שפּאַצירן מיט , רעד"ן, , נעמען אַ װאָק". איך
האָב אַ טראַכט געטאָן פון לייזערן. לייזער װאָלט עס געואוסט,
װאָלט אים פאַרדראָסן . . .
-- זאָג, רבקה, , דהי טרו" (דעם אמת) האָסט געמאַכט אַ
,דעיט" (באַגעגעניש) מיט עדיןן ?
--- נאַרישקײטן, האָב איך געזאָגט, עדי איז דאָך סעלמאַס
חתן, און אויסער דעם איז עדי אַ , דזשיריבאָג".
, רעד" האָט זיך פאַנאַנדערגעלאַכט. ער האָט געלאַכט הויך
און האָט אַ פּאָר מאָל איבערגע'חזר'ט -- עדי איז אַ , דזשירי"
באָג" . . . זעט אויס, אַז דאָס האָט אים אויסגעזען זייער לעכער-
לעך, ווייל ער האָט דערנאָך צוגעגעבן: ,סאָ פאָני". שפּעטער
האָט , רעד" צו מיר געזאָגט ;
--- , יו נאָו" (ווייסט), רבקה, עדי האָט מיר געזאָגט, אַז
דו האָסט מיט אים געמאַכט אַ , דעיט" אין דער סאָבוויי און ער
האָט דיך אַ קוש געטאָן . . .
מיר האָט זייער פאַרדראָסן, װאָס , רעד" האָט גערעדט מיט
עדין וועגען מיר און פאַרדראָסן האָט מיר גאָר אויף , רעד"ן, מער
וי אויף עדין.
--- נו, און װאָס האָסטו אים געזאָגט ?
;אַי טאָלד הים" (איך האָב אים געזאָגט), דאָס איז אַ ליגן,
מיר איז זייער אומעטיק געװאָרן. איך האָב אַ טראַכט געטאָן,
אַז לייזער װאָלט מיך קיינמאָל ניט געפרעגט ועגן אַזעלכע זאַכן
ער װאָלט מיך קיינמאָל ניט גענומען אויף אַזאַ נאַרישן פאַרהער..
פאַר פאַרדראָס האָט זיך מיר געװאָלט וויינען. איך האָב זייער חרטה
געהאַט, װאָס איך בין געגאַנגען צום איסט ריווער, און ניט געבליבן
בעסער אין , סקול" לערנען. גלייכער װאָלט געווען איך זאָל ניט
גיין . . . האָב איך געטראַכט. , רעד" האָט, זעט אויס, באַמערקט,
טאָגיבוך פון רבקה וילבצרג 78
אַז מיר איז אומעטיק געװאָרן. ער האָט זיך געפּרואװט פאַר-
ענטפערן :
-- ,אַי נאָו, דאַטס א לאַי, אַי נאָ" {איך וייס, אַז דאָס איז
אַ ליגן, איך ווייס), נאָר איך האָב דיך געװאָלט פרעגן . . .
צי זאָל איך זאָגן ,רעד"ן צי ניט זאָגן, אַז מיר פאַרדריסט
אינגאַנצן דער היינטיקער שפּאַציר ? אַז לייזער װאָלט מיך קיינ-
מאָל ניט געפרעגט אַזױ . . . זאָל איך אים זאָגן צי ניין! יע,
צי ניין ?
רעד" האָט געזען, אַז איך יל אים עפּעס זאָגן און איך
שווייג,
--- רבקה, ;װאַט עבאַוט דו יו טינק?" (ועגן װאָס
טראַכסטו) ? |
-- , רעד" איך וויל דיך עפּעס בעטן, האָב איך אים געענט"
פערט, איך וויל דיך עפּעס בעטן . . .
--- װואָס, רבקה ?
--- דו זאָלסט מיך קיינמאָל ניט פרעגן אַזעלכע זאַכן . . .
--- וואואַי (פאַרװאָס), רבקהלע ?
---איך ווייס ניט , וואואַי", נאָר דו זאָלסט מיך ניט פרעגן...
--- און , איף" (אויב) איך װעל װעלן פרעגן ?
--- זאָלסטו מיך אויך ניט פרעגן,
-- און , איף" איך װועל ווילן װיסן+ .. .
-- זאָלסטו מיך אויך ניט פרעגן . . . און ,איף" אַפילו דו
וועסט חלשן, זאָלסטו מיך אויך ניט פרעגן, און , איף" אַפילו דו
וועסט טאַנצן וי אַ , דזשיריבאָג", זאָלסטו מיך אויך ניט פרעגן +. .
, רעד" האָט זיך צעלאַכט און איך אויך. דער פאַרדראָס אין ביי
מיר אַריבער, נאָר עפּעס איז ביי מיר פאָרט געבליבן אין האַרצן
אַז לייזער װאָלט אַזױ ניט געטאָן . . . ,רעד" האָט ניט געװאָלט
אַרײין אין הויז. איך בין אַרויף אַלײן,. אויף די שטיגן האָב איך
געטראָפן רוטן און עדין,
-- האָסט געקראָגן אַ , דזשאַב"? האָט מיך רוט אַ פרעג
געטאָן און האָט געשמייכלט,
-- איך האָב ניט געזוכט קיין דזשאַב", האָב איך איר
76 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געענטפערט און אויך געשמייכלט. זאָל זי כאָטש אײינמאָל הערן
דעם אמת . . . צו װאָס זאָל איך איר איצט ליגן זאָגן?
--- גוד נֹאִיט ! --- האָט רוט אויסגעזונגען און אַלץ געשמייכלט.
זעט אויס, אַז שמייכלען איז דאָ אַ מנהג, און מען דאַרף שמייכלען
ווען מען וויל און ווען מען וויל ניט. איך על זיך אויך דאַרפן
דערצו צוגעוואוינען.
עדין האָב אֹיך גאָרניט געזאָגט, נאָר איך וייס, אַז ער האָט
דערפילט, אַז איך האָב אַ האַרץ אויף אים.
-- גוד נאַיט, רבקה! -- האָט עדי געזאָגט און האָט אויף
מיר קיין קוק ניט געטאָן.
גוד נאַיט . . .
איך טראַכט, אָט בין איך געקומען אַהער. איך האָב ניט קיין
היים, איך האָב ניט קיין אַרבעט, איך קען ניט די שפּראַך, איך
האָב ניט קיין סענט געלט.. װאָס זשע זיינען אויף מיר אַלע
אָנגעברוגזט? אי סעלמא, אי די טאַנטע, אי עדי, אי רוט . . . די
מיסיס שאָר זאָגט, אַז אַלץ צוליב מיינע צעפּ.. אין אַזאַ גרויסער
שטאָט וי ניו יאָרק איז זיי ענג צוליב מיינע צויי צעפּ. אַ
מאָדנע שטאָט ניוײיאָרק, אַ מאָדנע שטאָט ,
מיסיס קאָטעס
7'טער מערץ,
אַזעלכע טעג, וי דער היינטיקער מעגן זיך מער ניט אומ-
קערן ! פון אַ סך אַזעלכע טעג קען מען פאָרן יונגערהייט צום
רבונו של עולם. דער טאַטע שרייבט, אַז ער ואוינט ביי קראַ-
סוליען, און קראַסוליע איז שוין ניטאָ. דעם בריו האָב איך
באַקומען אינדערפרי, איך האָב אים איבערגעליענט אינדערהויך
פאַר דער טאַנטע און פאַרן אָנקל,
-- נו, גאָט צו דאַנקען, אַבי זיי האָבן אַ דאַך איבערן קאָפּ !
האָט געזאָגט די טאַנטע. די טאַנטע האָט געמיינט, אַז קראַסוליע
איז אַ נאָמען. ווען איך האָב זיי אָבער געזאָגט, אַז קראַסוליע
הייסט אונדזער קו, און אַז דער טאַטע מיטן ברודער ואַלגערן זיך
אין שטאַל ביי קראַסוליען, האָט שוין די טאַנטע מער ניט געדאַנקט
גאָט די טאַנטע האָט אפילו אויפגעהערט זיפּן די מאָן, װאָס זי
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג זִך
גרייט אויף פּורים, און דער אָנקל האָט אַ זיפץ געטאָן: ערגער
װי ביי פּרעהן אין מצרים . . . האָט ער געאָגט. מענטשן
זאָלן זיך װאַלגערן אין אַ שטאַל . . . ווינטער.
איך האָב זיך גוט אויסגעוויינט, דער בריוו איז אַרױס יאַנואַר,
אין די פרעסט. וי לעבן זי דאָרטן? און װאָס איזן מיט
אונדזער שטוב ? אָפּגעברענט? אָדער די דייטשן האָבן צוגע-
נומען וער וױיסט? אַלע האָר אין קאָפּ האָבן מיר געשטאָכן
און איך האָב געטראַכט, אַז ווען איך זאָל קענען איצט אַװעקגײן
צופוס אַהיים, װאָלט איך אַװעק.. נאָר װי לאַנג קען אַ מענטש
וויינעןן? און איך אַלײין? איך מוז אויך אַ זוך טאָן א דאַך
איבערן קאָפּ,. און אַלע דעכער פון ניו-יאָרק האָבן זיך מיר אויף
אַ וויילע אויסגעוויזן אָפענע, און דורך אַלע קומט אַריײן דער
דרויסן און דורך אַלע קומט אַרײין די שלעכטע בשורה װאָס יאָגט
נאָך דעם עלנטן. נאָר וי לאַנג קען איך ויינען? איך האָב
אָנגעטאָן די נייע זאָקן און די נייע שיך און בין אַװעק אין גאַס.
ערשטנס, צעטרייבן די מרה שחורה, און צווייטנס, ווער ווייס װאָס
צו טאָן צווייטנס ? אפשר װעט עפּעס זיין אַ צווייטנס אויך. כ'האָב
זיך געלאָזט גיין צו מיין לערער שיינפעלדן, טאָמער וװועט ער מיר
עפּעס געבן אַן עצה, װאָס צו טאָן מיט זיך, און װוי צו העלפן
דעם טאַטן. פון שיינפעלדן האָב איך גערעכנט גיין צו מיסטער
שאַמוט, אפשר װועט ער פאַר מיר עפּעס קענען טאָן. װאָס איז די
פּעולה פון זיצן אין שטוב ? און וי לאַנג אין דער אמתן קען מען
זיצן ביי דער טאַנטע? עס איז היינט, צום גליק, געווען אַזאַ
שיינער װועטער, כמעט פרילינג. װוי שלעכט עס זאָל ניט זיין אויפן
האַרצן ווערט פאָרט גרינגער, אַז די זון גיט אַ װאַרים די באַקן. אין
גאַס איז מיר טאַקע פריילעכער געװאָרן. אַגב זע איך דאָך, עס
לעבן אַזויפיל מענטשן, איך האָב דאָך אויך הענט און פיס און
אויגן, מסתם על איך אויך לעבן. איך האָב אַליין ניט באמערקט,
וי איך בין אָװעקגעגאַנגען מיט דער גרענד סטריט ביז בראָדװעי.
איך האָב ניט באַמערקט וי איך בין שטיין געבליבן ביי אַ שוי"
פענצטער. עס רעדט זיך אַזױ אַ שויפענצטער! אין דער אמתן
איז עס געווען אַ פּשוט פענצטער, און פון אינעווייניק זיינען געווען
אויסגעלייגט געהאָפּטענע סטישטעכלעך, האַנטעכער, נאָזטיכלעך,
78 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
קראַגעלעך. אין פענצטער איז געשטאַנען אַ שילד ;הענד מעיד"
(האַנט אַרבעט). איך האָב אַ טראַכט געטאָן: אפשר ? אפשר
זאָל איך אַהער אַרײין? איך קען גוט אויסנייען. די מאַמע עה"ש
האָט געקענט האַנט אַרבעט, און איך האָב דאָס פון איר איבער.
גענומען. אפשר וועל איך דאָ קריגן אַרבעט ? פאַרװאָס ניט ?
מיט װאָס איז דאָס ערגער וי אַ וועשעריי? אָדער װי שייערן
אַלטע לעפל, וי מיין לערער שיינפעלד טוט? אָדער וי קלייבן
,פּיסעס? ביי מיסטער רובינען אין פאַבריק ? אויפן טיר איז געווען
אַ שילדל מיט אַ נאָמען: בעטיע קאָשעס. קאָשעס איז געוויס אַ
אידישער נאָמען. בעטיע איז אַ נאָמען פון אַ פרוי. איך על אַרײן
האָב איך געטראַכט. איך על אַריין און איך על פּרואוון. איך
האָב אַן עפן געטאָן די טיר, האָט זיך די טיר פאַנאַנדערגעקלונגען,
וי אַ באַטאַליאָן גנבים זאָל מען דאַרפן כאַפּן. פון אַ טיר מיט דריי
טרעפּעלעך, װאָס פירן ערגעץ אַרױף, איז אַרױס אַן אַלטע פרוי,
אַ גרויע, זי איז געגאַנגען אָנגעשפּאַרט אַביסל אויף אַ שטעקף
מסתם ווייל אין צימער איז געווען טונקל האָב איך אַ טראַכט געטאָן
וועגן דער אַלטער : , מכשפה" און איך האָב זיך אַליין דערשראָקן,
װאָס איך טראַכט אַזעלכע ווילדע זאַכן וועגן דער אַלטער פרוי,
-- האַו דו יו דו ! האָט די אַלטע געזאָגט, האָט מיך אָנגע-
קוקט און געשמייכלט, און איך האָב דערזען אַז זי איז גאָרניט
קיין מכשפה. זי האָט קלוגע אידישע אויגן. זייער אידישע, זי
איז זייער געלאַסן,. זי איילט ניט, זי שטייט און ואַרט ביז מען
וועט איר זאָגן װאָס מען דאַרף.
-- איך וויל זען מיסיס קאָשעס, האָב איך געזאָגט, וייל
איך האָב ניט געוואוסט װאָס צו זאָגן,
--- אויף װאָס דאַרפסטו די מיסיס קאָשעס ? האָט מיך די
אַלטע איבערגעפרעגט און זי איז ווייטער געשטאַנען זייער געלאַסן
און האָט געװאַרט, װאָס איך װועל איר ענטפערן
--- װאָס זאָל איך איר זאָגן ? האָב איך געטראַכט . . ,
--- איך בין די מיסיס קאָשעס, האָט זי דערוויילע געזאָגט,
--- איך קען די אַרבעט, האָב איך איר געויזן אויף די
האַנטעכלעך מיט די קעלנערלעך, מיט די קישן דעקלעך, װאָס זיינען
געלעגן אויפן פענצטער.
טאָגיבוך פון וכקה זילבכערג 79
--- איך קען אויסנייען, איך בין אַ , פליכטלינג", איך זוך
אַרבעט . . . ווען איך האָב שוין די אַלע רייד אָפּגעזאָגט פאַראַמאָל,
בין איך שטיין געבליבן און געװאַרטט די מיסיס קאָשעס
האָט צוגעהונקען צו דער װאַנט. איך האָב איצט דערזען, אַז זי
הינקט טאַקע, ניט בלויז זי שפּאַרט זיך אָן אויפן שטעקל, וי מיר
האָט זיך פריער געדאַכט. זי האָט מיר צוגעשאַרט אַ בענקל און
זי האָט זיך אַליין אויך געזעצט.
-- װאָס קענסטו? --- האָט זי מיך געפרעגט -- ווייסע אַר-
בעט, צי מיט , קאָלאָרס" ?
-- איך קען ביידע, -- האָב איך געזאָגט, --- איך קען גוט
אויסנייען,
איך האָב אַרויסגענומען פון מיין טעשעלע אַ נאָז טיכעלע,
װאָס איך האָב געבראַכט פון לובלין. אויפן נאָז טיכעלע איז
געווען אױסגעהאָפטן מיין נאָמען, אונטערן נאָמען אַ צוייגעלע
מיט בלעטלעך און איבערן נאָמען אַ קרוין.
--- דאָס איז מיין אַרבעט, --- האָב איך געוויזן דער מיסיס
קאָשעס.
--- דאָס איז ;יוראָפּשע" אַרבעט, -- האָט זי געזאָגט, ---
דאָס טויג ניט פאַר אַמעריקע, דאָ אַרבעט מען שנעל, דאָ איז
,הארי אָפּ". . ,
נאָר דאָס נאָז טיכעלע האָט די מיסיס קאָשעס ניט אַרױס:
געלאָזן פון האַנט. איך האָב געזען אין דעם גלאַנץ פון אירע
אויגן, אַז די אַרבעט געפעלט איר, כאָטש גערעדט האָט זי
אַנדערש. --- דאָס איז ניט פאַר הי, דאָס איז גוט געווען פאַר
דער אַלטער היים.. .
די אַלטע איז אַװעקגעהונקען מיטן שטעקן, זי איז אַרױף
אויף די טרעפּלעך און האָט פאַרמאַכט די טיר. איך בין געבליבן
אַלײן,
-- אָט האָסטו זיך ... --- האָב איך אַ טראַכט געטאָן. --
נאָך װאָס איז זי געגאַנגען? און װאָס זאָל איך דאָ טאָן ?
אין עטלעכע מינוט אַרום איז די אַלטע צוריקגעקומען מיט
אַ סערװועט, אויפן סערװועט זיינען געווען איסגעצייכנט מאָן-
בלומען,
80 פון לובלין ביז גיו:יאָרק
--אָט דאָס קענסטו מאַבן ?
זי האָט מיר דערלאַנגט אַ שאַכטל מיט גלאַנציקע זיידענע
פאָדים, מיט נאָדלען, מיט פינגערהוטן. איך האָב אויסגענייט
אַ מאָן-בלום, אַ צווייטע, איך האָב אויסגענייט מיט דינינקע שטעך
דעם שטענגעלע. די אַלטע האָט דורכגעפירט מיט די פינגער
איבערן געהעפט.
--- קום מאָרגן אינדערפרי און ברענג מיט 8 דאָלער אַ
;דעפּאַזיט" (אַ משכן).
--- צו װאָס ?
--- טאָמער מען , ספּוױלט" (מאַכט קאַליע)...
זאָל איך מאָרגן גיין צו דער אַרבעט? אָדער ניט? איך
ווייס ניט.. . איך ווייס ניט װאָס איך זאָל טאָן מיט זיך. ווען
איך בין געקומען אַהײם, האָב איך געטראָפן די טאַנטע מאַרינירן
הערינג. איבערן גאַנצן שטוב האָט זיך געטראָגן דער ריח פון
עסיק מיט נעגעלעך. עס האָט געשמעקט מיט ערב פּורים. אין
דער היים פלעגט די מאַמע עה"ש גרייטן אַ סעודה פאַר 12
מענטשן. פאַר אונדזער משפּחה, פאַרן פעטער זיידל מיט דער
מומען, מיט ביילטשען, מיט נחומטשען, און פאַר אורחים, אורחים
פלעגן זיין איינער אָדער צויי. און די גראַגערס פלעגן אַזױ
פריילעך באַגראָבן המנען. איז מיר היינט נאָך אומעטיקער געװאָרן.
װאָס אין איין יאָר קען מיט אַ מענטשן וערן... היינט, פאַר
פּורים, בין איך גאָר געגאַנגען צו דער מיסיס קאָשעס. דער
טאַטע וואוינט ביי , קראסוליען" אין שטאַל. ער בעט אין בריו
מען זאָל אים שׂיקן װאַרעמע זאַכן. איך וועל גיין צו מיסטער
שאמוט, אפשר קען מען עפּעס טאָן. און איך פיל זיך -- כאָטש
גי צופוס קיין לובלין ..,
און אויף , רעד"ן האָט מיך היינט אויך גוט פאַרדראָסן. ער
איז געקומען, האָב איך אים דערציילט וועגן דעם בריוו פון טאַטן.
-- יו אַר היר (דו ביסט דאָ) -- האָט ער מיר געענט-
פערט. איך האָב געזען אויף זיין פּנים, אַז אים אַרט גאָרניט.
,רעד" האָט באַמערקט, אַז מיך האָט עס פאַרדראָסן, האָט ער
צוגעגעבן :
--- װאָס קענסטו העלפן?
טאָגיבוך פון רבקה זילנצרג 81
איך ווייס ניט צי די אַמעריקאַנער האָבן טאַקע ניט קין
האַרץ, צי זיי מאַכן זיך, אַז זיי האָבן ניט? איך וייס ניט...
גיכער פון אַלץ מאַכן זיי זיך. אַ סימן די לאנדריניטשקע װאָס קוקט
ביינאַכט אויף די פאָטאָגראַפיעס. ..
אַ וטאַב "
9טער מערץ.
יענע נאַכט האָט זיך מיר געחלומט דער טאַטע. ער איז
געלעגן ביי קראַסוליען אין שטאַל, אויף דער ערד, מיטן רוקן
צוגעטוליעט צו דער וװאַנט און איך האָב געזען, אַז ס'איז אים
זייער קאַלט, די הענט האָט ער געהאַלטן אַרײנגעשטטופּט אונטער
אַ בערגל שטרוי. עס האָט מיר אַ קלעם גשטאָן אין האַרצן און
איך האָב זיך אױיפגעכאַפּט. נאָך אַ שלעכטן חלום קומט אַ גוטער
טאָג, פלעגט זאָגן די מאַמע עה"ש, נאָר דאָס מאָל האָט דער
מאַמעס ווערטל אַביסל פאַרבלאָנדזשעט און נאָך אַ שלעכטער נאַכט
איז דער טאָג אויך ניט געקומען קיין גוטער. אויסער דער מיסיס
קאָשעס, האָט זיך נאָך אַריײינגערוקט היינט עדי מיט זיינע צעטעלעך.
איז מילא די מיסיס קאָשעס --- פון איר מוז איך דאָך אויסשטיין,
ס'איז דאָך, אַזױ צו זאָגן, אַ , דזשאַב", אָבער װאָס וויל עדי פון
מיר ? אסור אויב איך וייס...
צו דער מיסיס קאָשעס בין איך היינט געקומען אינדערפרי,
אָן די פינף דאָלער. וואו זאָל איך נעמען פֿינף דאָלער ? און
אַזױ װוי די מיסיס קאָשעס איילט זיך ניט, האָט זי געבראַכט דעם
סערוועט, זי האָט באַטראַכט נאָכאַמאָל די פמאָן-בלומען, װאָס
איך האָב נעכטן אויסגענייט, זי האָט נאָכאַמאָל גענומען ביי מיר
דאָס נאָזטיכעלע מיט מיין נאָמען, מיטן צוייגל און מיט דער
קרוין, און נאָכדעם וי זי האָט עס אַלץ באַטראַכט האָט זי אַ זאָג
געטאָן :
--- אָלרײט, דו קענסט מיר געבן די פינף דאָלער...
אָט האָסטו דיר אַ , דזשאַב", האָב איך אַ טראַכט געטאָן
--- איך האָב ניט קיין פינף דאָלער... -- האָב איך אַ זאָג
געטאָן דער אַלטער, --- איך וועל ניט , ספּױלן" דעם סערועט,
2 פון לובלין ביז גיו:יאָרק
האָט קיין מורא ניט, איך האָב שוין אויף מיין לעבן אויסגענייט
אפשר פינף הונדערט סערוועטן . . . ערשט נאָכדעם, וי איך האָב
,אַרױסגעשאָסן" פינף הונדערט סערװועטן -- האָב איך זיך אַלין
דערשראָקן . . . אויף אַזאַ ליגן האָב איך זיך ניט געריכט. איך
האָב אינדערהיים אויסגענייט פאַר אַלעמען נאָזטיכלעך, קישנס, פאַר
ביילטשען, דעם פעטער זיידלס, דאָס חופּה-קלייד, ווען זי איז
געװאָרן אַ כלה, קען איך טאַקע אויסנייען, אָבער פינף הונדערט
סערוועטן. . . מילא, די אַלטע, אַזױ װוי זי טוט אַלץ זייער פּאַ-
מעלעך, האָט נאָך, זעט אויס, געטראַכט, צי זי זאָל מיר געבן
דעם סערוועט אויסנייען, צי ניין,
--- דאָ ביי מיר נייט מען ניט, --- האָט געזאָגט די אַלטע. --
מען נעמט אַרױיס אַהים, און אויב דו װועסט אפילו ניט , ספּוילן/...
איך בין געשטאַנען און געטראַכט, אַז ביי דער לאָנדריניטשקע
האָב איך געהאַט אַ גוטן , דזשאַב".. . דערווייל האָט די מיסיס
קאָשעס זעט אויס באַטראַכט, װאָס צו טאָן מיט מיר. זי האָט
מיר געוויזן אויף אַ בענקל, און זי האָט געבראכט דאָס שאַכטל
מיט די גראָבע זיידענע פאָדים. די מיסיס קאָשעס איז געזעסן
ביז איך האָב אויסגענייט נאָך אַ מאָץ"בלום. דערנאָך איז זי
אַרױף אויף די טרעפּלעך און האָט פאַרמאַכט די טיר. אין שטוב
איז געװאָרן אַזױ שטיל, אַזש ניט אָנגענעם. װאָס טוט זי דאָרט,
די מיסיס קאָשעס? זי שלאָפט? אָדער זי נייט? מען הערט
ניט קיין שאָרך פון יענער זייט טיר. בלױז דער סערװעט בי
מיר אויף די קני, און דאָס שאַכטל זייד, זיינען געווען אַ סימן, אַז
אין שטוב איז געווען די אַלטע. מיר איז געװאָרן פּראָסט אומ-
היימלעך. ווען דער צימער װאָלט געווען אויף אַ העכערן שטאָק,
װאָלט איך געוויס איבערגעלאָזן דעם סערװועט מיטן , דזשאַב",
און איך װאָלט אַװעקגעגאַנגען, פּשוט אַנטלאָפן, נאָר איך בין
געזעסן ביים פענצטער, אַ צען טריט פון טיר, הינטערן פענצטער
זיינען פאַרבײיגעגאַנגען מענטשן, די גרענד סטריט איז געוען
טומלדיק, װאָס איז דאָ פאַראַן זיך צו שרעקן? פונדעסטוועגן בין
איך גלאַט אַזױ צוגעגאַנגען צו דער טיר און געפּרואװװט, צי זי
עפנט זיך . . . יע, זי עפנט זיך. איך האָב זיך גענומען אויסנייען
די ,פלאַוערס", אָבער דערפאַר, זעט אויס, װאָס איך האָב גע-
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 88
פּרואװוט אַן עפן טאָן די טיר, איז די מיסיס קאָשעס געװאָרן
אומרואיק. זי איז פּאַמעלעך אַראָפּ פון די דריי טרעפּלעך, און אַ
קוק געטאָן אויפן סערוועט, זי איז צוריק אַװעק אויף די טרעפּלעך,
און אין שטוב איז וידער געװאָרן די פריערדיקע שטילקייט,
פּלוצלינג האָב איך דערהערט, אַז ביי דער אַלטער אין צימער
קלינגט אַ טעלעפאָן. דאָס איז פאַר מיר געווען אַזאַ איבערראַשונג,
אַזױ וי איך זאָל דערזען, אַז די מיסיס קאָשעס איז יונג געװאָרן,
און האָט געקראָגן שװואַרצע האָר. אויב זי האָט אַ טעלעפאָן. רעדט
זיך דאָך דאָרט אויך צו עמיצן. מסתם קומען דאָך אַהער מענטשן
אויך. און מסתם גייט דאָך מיסיס קאָשעס אַרױס אין גאַס אויך..
עס איז שוין גאָר עפּעס אַנדערש,
פאַרנאַכט האָט מיר די מיסיס קאָשעס געגעבן אַ קװאָדער.
--- מער האָב איך ניט איצט, --- האָט זי אַ זאָג געטאָן, --- מאָרגן,
אם ירצה השם, על איך דיר געבן נאָך אַ האַלבן דאָלער...
דערווייל װועט זיין גענוג פאַר דיר.., איך האָב זיך דערמאָנט,
וי זי האָט מיר נעכטן געזאָגט, אַז דאָ אין אַמעריקע איז , האַרי
אַפּ" (אויף שנעל), און קוקנדיק אויף איר האָט זיך מיר פאַרװאָלט
לאכן. אַז איך בין אַרױס פון דער מיסיס קאָשעס, האָט זיך מיר
געדאַכט, אַז די אַלטע איז אַזױ געלאַסן דערפאַר, ווייל זי געדעקנט
ניט אַז די טעג גייען איבער. די איינציקע זאַך איזן דער טע-
לעפאָן . . . עפּעס אַזױ וי אַן איבעריקער אין דעם הויז. איך בין
ניט געגאַנגען אַהיים צו אונדז, נאָר צו דער מיסיס שאָר. איך
האָב מורא געהאַט, טאָמער איז רוט שוין געקומען און איך האָב
ניט געװאָלט, זי זאָל זיך דערוויסן וועגן מיין , דזשאַב", בין איך
אַרײין צו מיסיס שאָר. עס האָט זיך מיר געװאָלט ווייזן איר דעם
קװאָדער, דערציילן װועגן דער מיסיס קאָשעס, און זיך אַן עצה
האַלטן, צי זאָל איך מאָרגן גיין צו דער אַרבעט.
-- אַ קװאָדער האָט זי דיר געגעבן נאָך אַ טאָג אַרבעט ? --
האָט זיך די מיסיס שאָר אַ כאַפּ געטאָן פאַר אַ באַק, -- הערסט,
רבקה'לע, איך האָב מורא, אַז אָדער דיין אַלטיטשקע איז חלילה אַ
משוגענע, אָדער דאָס אין ,פעני די רביצין". אַז האָט מען
דאָ, אויף גרענד סטריט, גערופן פענין. זי האָט טאַקע אויך געהאַט
אַ שאַפּ פון אויסנייען , עמבראָידערי", און פרייטיק, אַז זי פלעגט
84 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דאַרפן אויסצאָלן די מיידלעך די , פּעידי', פלעגן זיין אַזעלכע
קריגערייען, אַז די שכנות פלעגן זיך פאַרשטאָפּן די אויערן. דער
סוף איז געוען, אַז די שכנות טאַקע האָבן זי קאויסגעוויזן", זי
ווילן ניט הערן די געשרייען, עס איז זיי געװען אַ רחמנות אויף
די מיידלעך. עס קען זיין, אַז דו ביסט אַרײינגעפאַלן צו ,, פעני דער
רבצין", באַצאָלן װעט זי דיר, נאָר ביז דו װעסט פון אֹיר דער-
זען אַ סענט, קענסטו גיכער אַ כלה ווערן.
פון דער מיסיס שאָר בין איך אַרין אין שטוב. איך האָב
זייער געװאָלט, עס זאָל קומען , רעד" און ער זאָל מיך רופן גיין
צום איסט ריווער. איך האָב זייער געװאָלט אַרױסטרײבן די שטיל-
קייט, װאָס האָט זיך אין מיר אאַרײנגעכאַפּט" ביי דער מיסיס
קאָשעס אין שטוב אַזױ װי חלילה אַ שטילער ,דיבוק,, האָט זיך
מיר געדאַכט. נאָר ,רעד"ן האָב איך ניט געטראָפן, געווען איז
עדי עדי האָט זיך אַרומגעדרײט איבערן שטוב. איך האָב דער
ציילט דער טאַנטע וועגן דער מציאה ביי דער מיסיס קאָשעס. עדי
איז אויך צוגעקומען הערן, און ווען די טאַנטע איז אַװעק ענטפערן
דעם טעלעפאָן, האָט מיר עדי געגעבן אין האַנט אַרין אַ
צעטעלע און ער איז ניט געװאָרן. אַװעק ריידן מיט סעלמאַן --
אָט האָסטו זיךך! האָב איך אַ טראַכט געטאָן, טאָמער איז מיר
װיײיניק די מיסיס קאָשעס . . . װאָס װיל עדי 4 וידער שון
אַװעקגעטראָגן אַ פּליאָטקעלע צו , רעד"ן? איך האָב דאָס צע-
טעלע ניט איבערגעלייענט. איך האָב עס אַרײנגעלײגט אין טאַש,
און זיך גענומען איבערשרייבן די ענגלישע וערטער, װאָס די
מיסיס שװאַרץ האָט אונדז געהייסן. עדי איז צו מיר צוגעגאַנגען.
--- וי איז דיין ענגלישש? -- האָט ער מיך געפרעגט, אַז אַלע
זאָלן הערן, און האָט אויף מיר געקוקט און געװאַרט אויף אַן
ענטפער.
--- אָלרײיט, --- האָב איך געזאָגט און אפילו ניט קיין קוק
געטאָן אויף אים. איך בין געזעסן און געשריבן, און געהערט וי
עדי שפּאַצירט איבערן שטוב. סעלמא קוקט די בילדער פון איר
,מעגעזין" און רעדט עפּעס צו עדין. עדי ענטפערט איר און שפּאַי
צירט איבערן שטוב. ער גיט אַלע מאָל אַ שפּאַציר נאָענט צו
מיר,
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג טס
--- מעגסט שוין שפּאַצירן פון היינט ביז איבער אַ יאָר
װועל איך דיין צעטעלע איצט ניט איבערלייענען, מאָרגן . . . האָב
איך געטראַכט. עדי איז אַװעק. ער האָט מיר פון צוייטן צימער
אַ זאָג געטאָן: -- גוד נאַיט, רבקה.
-- גוד נאַיט, --- האָב איך אים געענטפערט. נאָך די צוטשע-
פּעניש פעלט מיר : עדי מיט די צעטעלעך. שלאָפן ווילט זיך מיר
ניט. איך האָב מורא, עס װעט זיך מיר וידער חלומען וי דער
טאַטע פרירט,
די {אַמאָלילע" און די איצטיקט"
1טער מערץ,
די מיסיס קאָשעס האָט מיר היינט טאַקע אָפּגעגעבן דעם
האַלבן דאָלער, װאָס זי האָט מיר געקומט פון נעכטן. און נאָך וי
אָפּגעגעבן! זי האָט מיר דערלאַנגט פינף באַזונדערע דאַימס,
אויסגעלייגט אויפן טיש איינס לעבן אַנדערן, מיר זאָלן קיין טעות
ניט מאַכן אין חשבון. זעט אויס, אַז מיסיס קאָשעס איז טאַקע
ניט ,פעני די רביצין", ווייל זי האָט זיך מיט מיר ניט געקריגט,
מען קען זאָגן פאַרקערט, זי איז צו מיר געווען פריינטלעך, זי האָט
מיר געזאָגט, אַז זי איז אויך אַמאָל געווען אַזױ יונג װי איך...
נאָר אַ מענטש מוז אַלט װערן. קוקנדיק אויף דער מיסיס קאָשעס
מיטן שטעקן, איז דאָס פאַר מיר קיין שטאַרקע שמחה ניט געוען,
נאָר װאָס האָב איך איר געזאָלט זאָגן? אַז ס איז אַ ליגן? דער-
פאַר, װאָס זי האָט מיר אָפּגעגעבן דעם נעכטיקן האַלבן דאָלער,
האָט זי מיר שוין פאַר היינט ניט באַצאָלט,
--- איך װועל דיר מאָרגן באַצאָלן -- האָט זי מיר געזאָגט
מיטן זעלביקן נוסח וי אייערנעכטן --- אויף היינט װעט זיין גענוג
פאַר דיר,
צו מיין גרויס וואונדער איז מיסיס קאָשעס ניט אַװעק מיט
די דריי טרעפּלעך אַרױף אין איר צימער, נאָר זי האָט גאָר אַוועק-
געלייגט דעם שטעקן אויפן טיש און האָט מיך אַ פרעג געטאָן:
--- פון װאַנען קומסטו ?
--- פון לובלין, האָב איך איר געענטפערט.
86 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
--- נו, װאָס איז דאָרט מלחמה, הא ?
-- יע, דאָרט איז ניט גוט,
--- גוט איז אין גן עדן, -- האָט מיסיס קאָשעס געזאָגט
גלייכגילטיק, --- נו, און װי געפעלט דיר דאָ?
--אַ שיינע שטאָט ניו-יאָרק, געוויס,
--- װאָס איז אַ שיינע שטאָט? עס רוישט אין קאָפּ, מען
קאָן חלילה גערירט ווערן, דאַט'סאָל (דאָס גאָר).
--- און ביי וועמען ביסטו דאָ?
--- ביי מיינע קרובים, ביי מיין מוטערס עה"ש שוועסטער.
--- װאָס זיינען איצט קרובים ? אַמאָל איז אַ טאַנטע געוען
אַ טאַנטע. . . איך האָב אַלע מיינע שוועסטערן-קינדער אַריבערגע-
בראַכט קיין אַמעריקע. נו, זעט מען זיי איצט אָן נאָר, אַז זי
דאַרפן עפּעס --- קומען זיי, דעמאָלט דערמאָנט מען זיך אָן מיר,
דאַט'ס אֶל. ווען קומען זי ?
--- טאַנטע, אפשר האָט איר אַ ;טעיבל-קלאָט" (אַ סערוועט) ?
--- טאַנטע, אפשר האָט איר אַ קאָװוער (צודעק) פאַר אַ קי"
שעלע ?
--- טאַנטע אפשר האָט איר אַ זילבערן לייכטערל ?
--- נו, און דו מיינסט, איך גיב ניט ? איך גיב, און דאַט'ס אֶל.
איז דאָס אַלץ גוט, װאָס איך בין נאָך אַן אַמאָליקע טאַנטע, די
איצטיקע גיבן גאָרניט ! נאָר ;האַו-דודיו-"דו" און ,האו-דו-יו-דן"
און דאַט'ס-אָל, אַנדערע יאָרן און אַנדערע קרובים.
--- נו, דו עסט ביי זיי אויך ? --- האָט מיך מיסיס קאָשעס
ווייטער געפרעגט,
--- געוויס עס איך ביי זיי.
--- טאַקע אַ גוטסקייט . . . מען טרעפט נאָך אַזעלכע מענטשן?
איך טרעף זיי ניט... -- די מיסיס קאָשעס האָט אַ הויב געטאָן
מיט די אַקסלען, וי איינער זאָגט, ,איך גלויב ניט אין אַזעלכע
זאַכן, אפילו אַז דו זאָגסט מיר, אַז יאָ". די מיסיס קאָשעס האָט
אויף מיר אַ קוק געטאָן און האָט געזאָגט:
--- איצט איז יעדערער פאַר זיך, און דאַט'ס אָל, זי איז
אַװעק צו די דריי טרעפּלעך װאָס פירן אַרױף צו איר צימער. איך
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 87
בין אַרױס פון דער מיסיס קאָשעס און דערזען, אַז די גרענד
סטריט רוישט -- האָב איך זיך זייער דערפרייט.
די מיסיס שאָר האָט זיך אַרײנגעכאַפּט פרעגן ביי מיר, צי
איז דאָס טאַקע , פעני די רביצין", וואו איך ארבעט,
--- ניין, --- האָב איך איר געזאָגט, -- דאָס איז ניט ,פעני
די רביצין", דאָס איז גאָר די מיסיס קאָשעס, זי הינקט אויף אַ
פוס,
--- און דעם האַלבן דאָלער האָט זי דיר אָפּגעגעבן ?
--- אָפּגעגעבן פאַר נעכטן, אָבער ניט באַצאָלט פאַר היינט . . .
--- מיר דאַכט זיך פאָרט, ס'איז , פעני די רביצין", -- האָט
געזאָגט די מיסיס שאָר, -- מען דאַרף זיך אָקאָרשט דערויסן,
צי זי האָט ניט צעבראָכן אַ פוס, -- און מיסיס שאָר האָט אַ
זשמורע געטאָן אַן אויג, װוי איר שטייגער איז.
היינט אין אָװונט איז געקומען רוט. זי האָט, זעט אויס, גע-
װאַרט, אַז ,רעד" זאָל קומען. , רעד" איז געקומען שפּעטער. רוט
איז צוגעקומען צו אים. זי האָט געקראָגן צוויי , קאָמפּלימענטאַרי"
בילעטן, ,טיקעטס" אין אַ מואווי, זען גרעטא גאַרבאָ.
--- קאַם אַן, --- האָט זי געבעטן , רעד"ן, -- קאַם אַן, , רעד" !
-- קאַם אן! האָט ,רעד" אַ זאָג געטאָן און זיך אויפנע-
הויבן. רוט איז געװאָרן ליכטיק. איך האָב נאָך קיינמאָל ניט
געזען רוטן אַזױ שיין, וי אין יענער רגע. זי האָט אַ שװועב גע"
טאָן צו סעלמאן אַזױ גרינג, וי אַ פייגעלע.
גוד באַי, סעלמא, --- האָט זי געזאָגט און האָט זי אַ קוש
געטאָן.
עפּעס מאָדנע זאַכן טרעפן ביי מענטשן: אַז ערעד" האָט זיך
אַ הויב געטאָן אויף גיין אין די מואוויס, האָט זיך מיר געדאַכט, אַז
דער צימער, וואו מיר זיצן, איז געװאָרן זייער גרויס, און איך זיץ
אין אַ ווייטן, ווייטן ווינקל פון צימער. מיר האָט עס ניט באַנג
געטאָן, נאָר אַ ווייטקייט האָב איך דערפילט צווישן זיך און אַלעמען
אין שטוב, אָבער אַזאַ ווייטקייט, אפשר וי קיין לובלין. איך האָב
דערהערט וי ,רעד" גייט צו מיר,
--- קאַם אַן, רבקה, מיר וועלן זען גרעטא גאַרבאָ.
אַז , רעד" איז צוגעגאַנגען האָב איך דערפילט, אַז עס האָט
88 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מיך אַ קלעם געטאָן אין האַרצן. װאָס איז געװאָרן מיט מיר ?
ניט שוין זשע דאַרף איך טראַכטן פון , רעד"ן? אָדער עס דאַרף
מיך אַרן צי , רעד" גייט אין די מואוויס מיט רוטן, צי ניין?
איך האָב זיך גע'ישוב'ט צי זאָל איך מיטגיין, צי ניט. די טאַנטע
האָט צו מיר אַ וואונק געטאָן :
--- גיי, רבקה, װעסט זען גרעטא גאַרבאָ. זי שפּילט ,װאָנ-
דערפאָל". -- ,רעד" האָט גאָרניט געװאַרט אויף מיין ענטפער,
ער האָט מיר שוין געבראַכט מיין מאַנטל,
--- אַי העוו טו טיקעטס (איך האָב צויי בילעטן)... --
האָט רוט אַ מורמל געטאָן. , רעד" האָט איר עפּעס געענטפערט
אויף ענגליש. זעט אויס, אַז ער האָט איר געזאָגט, אַז מען װעט
קריגן אַ דריטן. רוט איז עפּעס אַזױ וי הייזעריק געװאָרן. דער
קול האָט ביי איר אויפגעהערט צו קלינגען. זי איז אַראָפּ פון
די שטיגן די ערשטע. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז זי האָט צו
שמאָלע אַקסלען. איך ווייס ניט, אפשר האָב איך ניט באַדאַרפט
גיין ? און אפשר האָט רוט ניט באַדאַרפט קומען צו אונדז אין
שטוב מיט בילעטן רופן רעד"ן? אָבער איך בין געגאַנגען...
אפשר איז גלייכער אַז. ..
גרעטא גאַרבאָ איז מיר ניט געפעלן. זי איז צופיל בעל
גאווה. ווען איך זאָל זי טרעפן װאָלט איך זי ניט ליב געהאַט. זי
דופעט צופיל אויף איר שיינקייט. איך קען פונדעסטוועגן ניט פאַר-
שטיין רוטן. אין לובלין װאָלט אַ מיידל ניט געטראָגן קיין בילעטן
צו אַ בחור, און נאָך דערצו אין אַ פרעמד הוױז. װאָס פאַראַ
מאָדנע שטאָט ניו-יאָרק איז. אַ מאָדנע שטאָט און מאָדנע מיידלעך.
דער באַל
2טער מערץ,
גאַנץ ניו-יאָרק האָט היינט אָפּגערופן צו אונדז אויפן טע-
לעפאָן צוליבן פּורים באַל, די טאַנטע איז פאָרזיצערין פון דער
;טעיבל קאָמיטע", האָט דער טעלעפאָן ניט אויפגעהערט צו קלינ-
גען. די מיסיס ראַבקין, די נייע ווייס פּרעזידענטין, האָט אָפּגערופן,
אַז זי האָט אַ ,קעיק", ;שוין אײינמאָל אַ קעיק". און װאָס דאָס איז
פאַראַ , שוין איינמאָל אַ קעיק" האָט זי ניט געװאָלט זאָגן,
טאָגי-בוך פון רבקה זילבצרג 89
--- דאָס דאַרף מען זען, -- האָט זי געזאָגט.
מיסיס ערליך האָט געקלונגען, אַז זי קומט צום באַל מיט
פופציק האָמענטאַשן און מיט אַ מאָדקוכן. מיסיס ערליך האָט
איבערגעגעבן, אַז מיסיס רובין האָט געקראָגן הונדערט פלעש-
לעך קאָקאַיקאָלאַ. מיסיס סאָנשיין האָט אָפּגערופן, אַז זי האָט
צוועלף פלעשער קאַרמעל ויין, און מיסיס ראָטשטײן, אַז זי האָט
הונדערט פופציק גראַגערס. עס האָבן נאָך גערופן די וייס-פּרע-
זידענטין, מיסיס שאַפּיראָ, די טרעזשורערין און ווער ניט? דער
טעלעפאָן האָט געאַרבעט, וי אַ לעבעדיקער מענטש, ניט וי אַ
טעלעפאָן,. און צום סוף האָט אָפּגערופן די פּרעזידענטין אַלײן,
מיסיס טקאַטש, און האָט אָנגעזאָגט, אַז דער ווייס פּרעזידענט פון
דער קאָמיטע , הילף פאַר די פליכטלינגע", מיסטער שאמוט אַלין,
וועט קומען באַגריסן די פאַרזאַמלטע,
--- דיין מיסטער שאַמוט װעט קומען צום באָל, --- האָט מיר
די טאַנטע אָנגעזאָגט אַ בשורה, און זי האָט באַלד אָנגעטאָן דעם
קאַנטל אויף גיין אין האָל צוגרייטן די טישן, סעלמא איז מיט-
געגאַנגען אויף מאַכן די דעקאַרײשאָנס" און צוגרייטן דעם
,טעיבל אָװו דהי יוטס" (טיש פאַר דער יוגנט),
-- קום אויך, רבקה, װועסט העלפן, ס'איז דאָך פאַר לובלין.
אין האָל האָבן מיר געטראָפן עטלעכע פרויען, אַלע אָנגע-
טאָן אין פאַרטעכלעך, בלויע, ראָזע, גרינע. די מיסיס ראַבקין
האָט זיך פאַרוויקלט דעם קאָפּ מיט אַ טיכל און האָט געקאָמאַנדע-
וועט, וי אַן אמתע ווייס פּרעזידענטין, אין האָל האָבן מיר זיך
דערוואוסט, אַז רבי פינקל װועט אויך קומען, און אפשר נאָך
עמיצער... דאָס האָט מען דערוייל געהאַלטן בסוד. שפּעטער
האָט אין האָל אָפּנערופן די מיסיס טקאַטש און האָט געזאָגט , שור"
אַז מיסטער עדלשטיין, דער לובלינער לאַנדסמאַן, דער גביר,
װאָס וואוינט אין לאָנג איילאנד, ועט זיין צום באַל. ער װעט
קומען שפּעטער, אָבער , שור". פאַר מיסטער עדלשטין, פאַרן
רבי פינקל און פאַרן ווייס פּרעיזדענט, מיסטער שאמוט, האָט מען
געגרייט אַ , ספּעשל" טיש, און אויף יענעם טיש האָט מען אַװעק-
געשטעלט מיסיס ראַבקינס , שוין איינמאָל אַ קעיק' און צויי
פלעשער כרמל ויין. פון ביידע זייטן פון דעם , שוין איינמאָל
90 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַ קעיק" האָט סעלמאַ אַריײינגעשטעלט צויי יעדלאָװע צווייגעלעך
און אויף יעדן צווייגל אויפגעהאנגען אַ גראַגער, איין גראַגער איז
געווען אַ גרינער און דער צוייטער אַ רויטער. די פירמע ,וינ"
טראָפּ" האָט אַריינגעשיקט אַ קאָסטן גרעיפּ פרוט. און דער דזשע-
ניטער האָט אַרײנגעבראַכט אויפן פּלייצע אַ קויש מיט ,האַט דאָגס"
(וואורשטלעך), און אויפן דיל איז געלעגן אַ באַרג מיט גרינע
צווייגן, מען האָט געשפּרײט די סערוועטן און אויסגעלייגט גרינע
צווייגלעך. די טעלער מיט די טעלערלעך, מיט די גאָפּל, מיט די
מעסער האָבן אויסגעזען, װי געוויקסן, װאָס קוקן אַרױס פון צװישן
גרינס. פאַרנאַכט זיינען די פרויען אַװעק זיך קדרעסן". סעלמא
איז גייענדיק אַריין אין ביוטי- פּאַרלאָר. אינדערהיים האָבן מיר
געטראָפן דעם אָנקל און עדין.
--- וואו איז סעלמא? --- האָט עדי אַ פרעג געטאָן.
--- מסתם זיך אַריינגעכאַפּט אין ביתימדרש, -- האָט דער
אָנקל געזאָגט און אַ שמייכל געטאָן
דער אָנקל רופט דעם ,ביוטי פּאַרלאָר" בית-מדרש. עדי
האָט אַ זאָג געטאָן : -- אָ, יע, --- און האָט אויך אַ לאַך געטאָן.
עפּעס מאָדנע האָט מיר אויסגעזען זיין לאַכן און דאַכט זיך, אַז דער
טאַנטע איז אויך זיין לאַך ניט געפעלן געװאָרן, וייל זי האָט
זיך דאָ אַ בייזער געטאָן אויפן פעטער :
--- נו, און דו גייסט אין בית-מדרש ? װאָס שיקסטו עפּעס
סעלמאן ? |
-- ווער שיקט ? -- האָט זיך דער אָנקל פאַרענטפערט..
--- און אַז איך װועל שיקן, װעט מען פאָלגן ?
די טאַנטע איז גאָר בייז געװאָרן: -- דאַכט זיך, אַז דיר
האָט זיך פאַרגלוסט ווערן אַ רב ? --- האָט זי אים אַ זאָג געטאָן.
דער טעלעפאָן האָט אַ קלונג געטאָן. ס'איז געווען , רעד".
--- ,רעד" רופט, --- האָט די טאַנטע געזאָגט, --- ער װועט אויך
קומען צום באל. --- עדי האָט זיך אָפּגעקערט צום שפּיגל און
מיר האָט זיך געדאַכט דורכן שפּיגל, אַז ער איז בלייך געװאָרן
און אפשר האָט עס אים דער שפּיגל אַזױ בלייך געמאַכט און מיר
האָט זיך עס געדאַכט. סעלמא איז געקומען פון ביוטי- פּאַרלאָר,
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 91
פאַרקעמט מיט זיבן לאָקן אַרום האַלדז, און דאָס אין געווען שע-
נער, װוי די דריי שטאָק קרייזלעך מיט אַ רויז אינדערהויך.
--- איז איט נייס ? --- האָט זיך סעלמא אַ דריי געטאָן אַנט-
קעגן עדין,. מיר איז געווען אַ רחמנות אויף סעלמאן אין דער רגע.
עדי האָט קוים אָנגערירט איינעם פון די לאָקן און האָט איר גע-
ענטפערט : --- ווערי נייס (זייער שיין)... -- אָבער מיט אַזאַ
קול, װוי ער װאָלט געטראַכט פון עפּעס אַנדערש,
די מיסיס שאָר האָט מיר געבראַכט די ליליא סאַמעטענע
בלום. זי איז ווירקלעך אַ גוטע, די מיסיס שאָר.
--- איך װעל דיך ניט לאָזן גיין אָן דער בלום, -- האָט זי
געזאָגט, --- דאָס מזל װעט זיך פון דיר חלילה אָפּטאָן...
-- װאָס פאַראַ מזל ?
--- װאָס דו געפעלסט די עבאָיעס', -- האָט די מיסיס שאָר
אַ זשמורע געטאָן מיט אַן אויג און האָט אַליין מיר צוגעשפּיליעט
די ליליאַ-בלום צו די האָר,
אויפן באַל איז געקומען , רעד". ער איז היינט געווען אַ מאָד-
נער ,רעד",
-- רבקה, איך דאַרף דיך עפּעס פרעגן! "ריעלי" (ווירקלעך)
איך דאַרף דיך פרעגן...
--- שוין ווייטער עפּעס פרעגן ? --- האָב איך אַ לאַך געטאָן
-- לאַך ניט, רבקה, איך וויל דיך עפּעס פרעגן...
-- נאָכן פבאל", --- האָב איך אַ זאָג געטאָן ,רעד"ן.
--- ניין, פאַרן באַל...
איך האָב געמאַכט אַ קניפּל אויף מיין נאָזטיכל און געװאָרפן
גורל, , רעד" האָט אַרױסגעצױגן דעם גלאַטן ראָג, ביי מיר אין
האַנט איז געבליבן דאָס קניפּל.
--- יור'ס לאָקי, --- האָט , רעד" אַ זאָג געטאָן.
--- װאָס הייסט , לאָקי" ?
--- , לאָקי" מיינט אַז מען נעמט דאָס קניפּל... -- האָט
, רעד" געזאָגט,
עס איז אָנגעקומען מיסטער שאמוט. דער גאַנצער עולם האָט
אָנגעהויבן פּאַטשן בראַװאָ, ווען מיסטער שאמוט איז דורכגעגאַנגען
צום , ספּעשל" טיש. געפירט האָט אֹים מיסיס טקאַטש אַלײן און
92 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
האָט אַליין אים צוגערוקט דעם שטול. מיסטער שאמוט האָט גע-
שמייכלט. איך האָב איצט געזען קלאָר װוי דער טאָג, אַז ער איז
געראָטן אין אונדזער לובלינער חזנטע, און האָט באמת אַ וויי"
בעריש פּנים. באַלד איז אויך אָנגעקומען רבי פינקל, ער האָט
זיך געזעצט אינמיטן, פון דער רעכטער זייט אין געזעסן מיסטער
שאמוט און פון דער לינקער זייט איז געשטאַנען אַ לידיקער
שטול, װאָס האָט געװאַרט אויף מיסטער עדלשטיין, דעם גביר
פון לאָנג איילאנד. רבי פינקל איז געזעסן און ניט גערירט מיט
קיין גליד, גלייך װוי דער גאַנצער עולם אין זאַל איז אים געקומען
פרעגן אַן עצה, און עֶר זיצט און באַטראַכט, װאָס זיי צו עצהנען...
;רעד" האָט מיך אַ רוף געטאָן טאַנצן
--- דו ווייסט דאָך, איך טאָר ניט; די מאַמע ע"הש...
--אָ, יע -- האָט ,רעד" געזאָגט און גענומען סעלמאן,
ווען סעלמא האָט געטאַנצט מיט , רעד"ן, איז עדי צו מיר צו-
געגאַנגען.
--- דו ווייסט, רבקה, רוט איז ;ענגרי" (בייז) אויף דיר...
--- פאַרװאָס ?
--- זי זאָגט, אַז , רעד" איז אַ , לאופער" (אַן אַרומלויפער)...
-- אַ װאָס ?
-- אַ באָם,
--- װאָס ?
--- װעל יא , לאופער",
איך האָב ניט פאַרשטאַנען, װאָס ער האָט מיר געזאָגט וועגן
;רעד'ן", איך האָב אָבער געוואוסט, אַז קיין גוטס רעדט ער אויף
אים ניט.
--- רוט גייט שוין מיט , רעד"ן דריי יאָר מיט פיר מאָנאַטן...
---מיט פיר מאָנאַטן 0..
איך האָב דערפילט אַ כעס. מיר האָט זיך געװאָלט עדין
אויסזידלען, און איך האָב אים אַ פרעג געטאָן:
--- און וי לאַנג גייסטו שוין מיט סעלמאַן? מיט מין
קוזינע סעלמא ?
-- דו ביסט אַ שלעכטע, רבקה, אַ שלעכטע...
טאָגיבוך פון רבקה וילבערג 93
די טאַנטע איז צוגעקומען צו אונדז. די טאַנטע קומט שטענ-
דיק צו, ווען איך רייד מיט עדין.
--- עדי, --- האָט די טאַנטע געבעטן, -- פּליז (זיי אַזױ גוט),
ברענג מיר אַ טרונק, מיר איז הייס. --- עדי איז אַװעק.
אין זאַל איז דערווייל אַרײין מיסטער עדלשטיין און פּונקט, וי
אַ גרויסער פּראָסט זאָל אַרײן, איז אין צימער אַלץ מיט אַמאָל
פאַרפראָרן געװאָרן. די טענצער האָבן אויפגעהערט טאַנצן, די
ריידער האָבן אויפגעהערט ריידן, און דער עולם האָט זיך אַזױ
פאַרלאָרן, אַז מען האָט פאַרגעסן פּאַטשן בראַואָ. ערשט, אַז מיס-
טער עדלשטיין האָט זיך אַװעקגעזעצט אויפן לײידיקן שטול לעבן
רבי פינקל, האָט דער עולם זיך אַזױ וי אױיפגעכאַפּט און האָט
אָפּגעפייערט אַזאַ פּאַטשערײ, װאָס איך האָב נאָך אֵויף מיין לעבן
ניט געהערט. לעבן מיר איז אין גרויס איילעניש דורכגעגאַנגען
די מיסיס ראַבקין, זי האָט געטראָגן אַ טעצעלע און אויפן טעצעלע
אַ פלעשל קאָקאַ-קאָלאַ. זי האָט עס געטראָגן פאַר מיסטער עדלשטיין
און האָט געװאָלט דאָס אים אַליין דערלאַנגען. נאָר ס'איז איר ניט
באַשערט געווען. זי האָט זיך ספּאָטיקעט אָן אַ שטול, דאָס בלויע
טעצעלש איז אַרױסגעפאַלן פון אירע הענט, האָט זיך דריי מאָל
איבערגעדרייט און איז געבליבן שטיין בשלום אויף דער ערד, און
דאָס פלעשל קאָקאַ-קאָלאַ, האָט זיך געלייגט אויפן בייכל און האָט
זיך אַװעקגעקאַטשעט אַזש צום טיש, גלייך צו מיסטער עדלשטיין.
דער עולם האָט געפּאַטשט.
-- גוט נוֹ. .. --- האָט מיסיס ראַבקין אַ זאָג געטאָן.
די פּרעזידענטין אַליין, מיסיס טקאַטש, האָט אויפגעהויבן דאָס
פלעשל קאָקאַיקאָלאַ און עס דערלאַנגט מיסטער עדלשטיינען. נאָר
די גרעסטע איבערראַשונג איז פאָרט געבליבן מיסטער עדלשטיין
אַליין. אויף דעם זעלבן בלויען טעצל, װאָס מען האָט אים דער-
לאַנגט די קאָקאַיקאָלאַ ,האָט מיסטער עדלשטיין אַװעקגעלײגט אַ
גאַנצן הונדערטער. דער עולם האָט ווידער געפּאַטשט בראַװאָ, און
אפילו רבי פינקל האָט זיך אַ ריר געטאָן פון אָרט און האָט אַ
קוק געטאָן אויפן הונדערטער.
כאָטש מיסטער שאמוט איז ניט געווען דער פאָרזיצער, אָבער
ער האָט זיך געפילט היימיש, וי אַן אמתער לאַנדסמאַן. ער האָט
04 פון לובלין ביז גיו:יאָ רק
אַ קלאַפּ געטאָן מיט אַ מעסער אין אַ פלעשל און האָט אַ זאָג
געטאָן:
מיר בעטן די לובלינער זיך זעצן און די ניט לובלינער בעטן
מיר זיך אויפפירן, װי אמתע לובלינער ! זיינען די לובלינער גע"
ווען צופרידן, װאָס זיי זיינען לובלינער, און מען האָט געפאָלגט און
זיך געזעצט. רבי פינקל האָט געמאַכט הויך א המוציא און צע-
שניטן דעם המן-טאַש אויף צען פּענעצן. מיסטער שאמוט האָט אַ
ווייז געטאָן אויפן צעשניטענעם המן-טאַש און געמאָלדן, אַז דאָס
איז א עמזומנער הונדערטער", און וװוער עס ויל פאַרזוכן
אַ ריכטיק שטיקל המךרטאַש, מוז איצט אָנקומען צו אים, צו מיס-
טער שאמוט,
דעם ערשטן פּענעץ האָט געקויפט מיסטער רובין און האָט
אַליין צוגעטראָגן צען דאָלאַר. דער עולם האָט אים באַלד אָפּגע-
פּאַטשט דעם פיינעם בראַװאָ. דעם צוייטן פּענעץ האָט געקויפט
די פּרעזידענטין, מיסיס טקאַטש, דעם דריטן מיסיס ערליך, און
מער זיינען קיין בעלנים ניט געווען. דעמאָלט האָט מיסטער שאמוט
געהאַלטן אַ רעדע, א ;ספּיטש".
,חשובע פאַרזאַמלטע, ליידיס און דזשענטלמען! אַלע פּורים
פון אַלע יאָרן מעגן מיר יאָ עסן המן-טאַשן, און מיר מעגן ניט
עסן, דאָס איז ניט קיינעמס עסק, אָבער דאָס יאָר, מיינע טייערע
לובלינער לאַנדסלײט, מוזן מיר עסן המן-טאַשן, ווייל אין לובלין
וויל מען אויך עסן".. . און מיסטער שאמוט האָט אַ ויז געטאָן
מיט זיין גראָבן פינגער פון דער רעכטער האַנט אַהינטער זיין
פּלייצע, און האָט צוגעגעבן: ;און אַ המן איז שוין אויך איבער
זיי נעבעך דאָ"...
אַ פרוי האָט אַ זיפץ געטאָן און דער , טעיבל אָװו יוטס" האָט
באַלד געקויפט אַ פּענעץ המך-טאַש, סעלמא האָט צוגעטראָגן צען
דאָלער,. דער עולם האָט זיי אויך געפּאַטשט בראַװאָ. דערנאָך האָט
מען אױסגעפּלעט , געראַפלט" מיסיס ראַבקינס , שוין אײנמאָל אַ
קעיק", און דערנאָך האָט מען פאַרקויפט די גראַגערס, אַ דאִים
אַ גראַגער. דערנאָך האָט מען פאַרקויפט אַ קאַראַהאָד און געמאַכט
אַ ,סעיל" (אַן אױספאַרקױיף) אויף די ליידיס, יעדער מאַן האָט
באַדאַרפט קויפן אַ ליידי פאַר אַ קװאָדער. מיסטער שאמוט האט
טאָגיבוך פון רבקה זילבצרג 96
געקויפט די פּרעזידענטין מיסיס טקאַטש. מיסטער רובין
האָט געקויפט זיין אייגענע מיסיס. מיסטער עדלשטיין האָט אַ זוך
געטאָן מיט די אויגן איבערן זאַל, און איך האָב געזען וי ער
האָט אַ קוק געטאָן אויף דער ליליא בלום אין מיינע האָר, און האָט
עפּעס געזאָגט דעם מיסטער שאמוט.
--- אונדזער חשובער גאַסט, מיסטער עדלשטיין, גיט הונדערט
קװאָדערס פאַר דער ליידי מיט דער ליליא בלום,
מיסטער שאַמוט האָט מיך אָפּגעמאָסטן מיט די אױגן און
האָט מיך דערקאָנט: -- אָ, די ,גרינע" לובלינערקע! האָט זי
שוין פאַרדינט אַזויפיל קװאָדערס וויפיל אַלע ליידיס צוזאַמען.
מיסטער שאמוט האָט מיך צוגערופן מיט די אויגן און האָט
אַ זאָג געטאָן צו מיסטער רובין, װאָס איז געזעסן אין דער
נאָענט :
--- נו, װאָס האָט איר מיט איר געמאַכט מיט דער ,גרינער"?
--- צוגעזאָגט איז צוגעזאָגט, --- האָט געענטפערט מיסטער
רובין, --- דאָס מיידל, װאָס קלייבט די , פּיסעס" ביי מיר אין
פעקטאָרי קלייבט זיך חתונה האָבן...
--- זעט, זי זאָל זיך ניט צו לאַנג קלייבן, -- האָט מיסטער
שאמוט פאַרענדיקט, װאָס מיסטער רובין האָט געװאָלט אַרױס-
ברענגען.
--- צוגעזאָגט, איז צוגעזאָגט, -- האָט זיך מיסטער רובין
געהאַלטן ביי זיינס,
-- נו, דאַנקען מיר אייך טאַקע, -- האָט מיסטער שאמוט
אַ זאָג געטאָן און האָט זייער ערנסט דערלאַנגט די האַנט מיסטער
רובינען, און זיי האָבן איינער דעם אַנדערן זייער האַרציק גע
דריקט די הענט און אייענר פון דעם אַנדערן שטאַרק הנאה געהאַט.
ווען עס האָט זיך אויסגעשטעלט דער , קאַראַהאָד" און יעדע
ליידי האָט באַדאַרפט גיין צו איר , קאָסטאָמער", האָב איך געזאָגט
צו מיסטער עדלשטיין :
--- איך טאָר ניט טאַנצן . . . מיין מאַמע עה"ש . . . ס'איז נאָך
קיין יאָר ניטאָ װוי זי איז טויט.
מיסטער עדלשטיין האָט מיך אָנגעקוקט מיט גרויע זייער
דורכזיכטיקע אויגן און איך ווייס ניט, צי ער האָט געלאַכט פון
90 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מיר, צי ער האָט רחמנות געהאַט אויף מיר, נאָר אויסגעזען האָט
עס, װוי ביידע זאַכן צוזאַמען
--- וואו איז געשטאָרבן דיין מוטער?
--- אין לובלין.
-- וי לאַנג ביסטו פון דאָרט ?
-- אַכט מאָנאַטן,
-- נו, -- האָט ער אַ זאָג געטאָן, -- אויב ניט טאַנצו
טאָ העלף מיר אויסציילן די קװאָדערס,
איך האָב אים געהאָלפן אויסציילן פינף און צװאַנציק דאָלער.
-- רוף מיך אָפּ, ווען דו װועסט דאַרפן, --- האָט מיר געזאָגט
מיסטער עדלשטיין און האָט ווידער מיך אָנגעקוקט וי פריער.
גיכער וי אַלץ האָבן זיינע אויגן געלאַכט. ער האָט זיך אויפגע-
שטעלט, דערלאַנגט די האַנט דעם רבי פינקל, מיסטער שאמוטן
און מיר האָט ער געזאָגט :
--- גוד ביי, מיי יאָנג ליידי,
מיסטער שאמוט האָט געמאָלדן, אַז דער באַל האָט אַרײנ-
געבראַכט דריי הונדערט און פופציק דאָלער. דער עולם האָט
פריילעך געפּאַטשט,
װאָס זיי צעפּאַטשן בראַװאָ, איז דאָס גאָר אָן אַ שיעור. דער
קאַראַהאָד איז געווען אַ פריילעכער. יעדערער האָט, זעט אויס,
געװאָלט אױיסטאַנצן דעם קװאָדער. ווען דער עולם האָט צוגע-
טופּעט מיט די פיס, האָט זיך מיר געדאַכט, אַז איך זע מיין טאַטן
ליגן ביי קראסוליען אין שטאַל, מיטן רוקן צוגעטוליעט צו דער
װאַנט. עס איז אים שטאַרק קאַלט און ער האַלט די הענט פאַר-
רוקט אונטער אַ בערגל שטרוי. אָט אַזױ וי איך האָב אים געזען
אין חלום. מיר איז געװאָרן פינצטער פאַר די אויגן און איך האָב
זיך צוגעזעצט. , רעד" איז צו מיר צוגעגאַנגען :
--- װאַט'ס די מעטער (װאָס איז געשען), רבקה ?
איך האָב ניט געװאָלט זאָגן װעגן דעם חלום און איך האָב
אים געענטפערט :
--- עס איז מיר קאַלט געװאָרן.
--- ביסט , טייערד" (מיד) --- האָט ער געזאָגט, און האָט מיר
געבראַכט אַ טעפּעלע הייסע קאָפע.
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 97
- זאָג מיר, , רעד", װאָס הייסט עס אַ ,באָם"? אַ ,לאו"
פער ?" --- האָב איך אַ פרעג געטאָן , רעד"ן.
,רעד" האָט עפּעס אַ טראַכט געטאָן. איך האָב געזען, וי ביי
אים איז דורכגעלאָפן אַ שמייכל איבערן פּנים, און ער האָט אַ זאָג
געטאָן :
--- אַ , לאופער" ? אָט עדי איז אַ , לאופער"... -- איך האָב
אָנגעהויבן לאַכן און , רעד" אויך, מיר האָבן זיך ביידע גוט
פאַרשטאַנען,
איך מיין, עס קען ניט זיין, אַז ,רעד" זאָל זיין אַ , באָם".
די , שײיגע פּאֲווט"
4טער מערץ.
איך האָב נאָך קיינמאָל ניט געזען די אַלטע מיסיס קאָשעס
אַזױ גוט געשטימט וי היינט. מעגלעך, אַז דאָס איז צוליבן וועטער.
עס איז טאַקע היינט געווען אַ זעלטענער װעטער. װאַרעם און זו"י
ניק און די גרענד סטריט האָט צעעפנט די פענצטער און אַלע
ראַדיאָס האָבן אַ שפּיל געטאָן. עס איז געוען זייער מילד, אָט
טאַקע װוי עס דאַרף זיין פּורים. און מעגלעך, אַז די אַלטיטשקע
איז געווען צופרידן פון אירע , אייזעדזשענטקעס", זיי זיינען ביי
איר געקומען נעמען היינט ,װאַרע" (סחורה). פיר פרויען זיינען
היינט ביי איר געווען און איך האָב זיך פון זיי דערואוסט,
אַז די מיסיס קאָשעס האָט מען אַמאָל גערופן ;די גאָלדענע נאָדל".
זי איז געווען די גרעסטע מייסטערקע אין ניו-יאָרק, איין , אייך-
זשענטקע", מיט זייער גרויסע ברוינע אויגן, װוי זי זאָל צופיל
וויינען מיט זיי און זיי זיינען דערפון צעצויגן געװאָרן, האָט אַ
זאָג געטאָן :
--- װאָס דו ביסט עפּעס אַן ,עקסעטּשן" (אויסנאַם) ביי איר,
װאָס דו אַרבעטסט דאָ ? אַנדערע מיידלעך לאָזט זי אויפן אויג ניט
אַרױף, זי קען ניט זען, וי זיי באַגראָבן די אַרבעט. אַרבעטן זיי
ביי זיך אינדערהיים און ברענגען די פאַרטיקע אַרבעט אַהער.
פאַרדינען איז ביי איר ניט גרינג, זי טראַכט ניט, אַז מען דאַרף
מאַכן אַ דאָלער, נאָר זי היט דער ,פלאַוער" זאָל שיין אַרויסקו-
98 פון לובלין ביז ניו:-יעַרק
מען, . . װער קען עס ;עפאָרדן" (זיך דערלויבן)? זי -- און די
איידזשענטקע" האָט אַ ווייז געטאָן אויף די דריי טרעפּעלעך און
געמיינט האָט זי די מיסיס קאָשעס --- זי האָט אַמאָל אויסגענייט
אַ פּאַווע ... . האָט מען עס גענומען אויף אַן עקסהיבישן (אויס"
שטעלונג) און זי האָט געקראָגן אַ פּרײז עפּעס פון אַן ,אַרט
סאָסייעטי" און דערנאָך האָט זי געקראָגן אַ בריוו פון מעיאָר.
וויי, װאָס עס האָט זיך דעמאָלט געטאָן...
שפּעטער איז געקומען נאָך אַן , איידזשענטקע", אַ העל וױי-
בעלע, אַ קיילעכדיקע, מיט זומער-שפּרינקעלעך, װאָס האָבן בי
איר געבליט אין מערץ, פּונקט וי עס זאָל שוין זיין מיטן זומער.
--- עמיצער איז דאָרט פאַראַן ? --- האָט זי ביי מיר געפרעגט,
ווייזנדיק אויף די דריי טרעפּעלעך.
זי האָט זיך אַ וויילע צוגעקוקט צו מיין אויסנייען און דער-
נאָך אָנגעהויבן דערציילן : --- איך האָב ביי איר געאַרבעט ניין
יאָר... איצט איז זי שוין גאָלד, אַמאָל פלעגט זי זיך בוקן צו
דער נאָדל, װי צו אַ געטש. . . בעסער זין אַן ;איידזשענטקף"
וויפיל איך קען נעם איך און מאַך אַ דאָלער ..
-- זיסעלע -- האָט מיסעס קאָשעס אַ רוף געטאָן דאָס ווי-
בעלע מיט די זומער-שפּרינקעלעך,
מיר געפעלט זייער, װאָס דאָס וייבעלע הייסט זיסעלע.
דער נאָמען פּאַסט זיך צו איר אַזױי גוט, אַזױ וי זי זאָל מיט
אים געבאָרן ווערן.
די דריטע , איידזשענטקע" האָט זיך צוגעזעצט לעבן מיר און
מיר געוויזן חסרונות,
-- אָט דאָס טאָר ניט זיין.. . אָט אַזאַ קניפּל. אָט ,זי" קען
מאַכן אַרבעט, אַהאַ, --- און זי האָט אַ ווייז געטאָן אויף די דריי
טרעפּעלעך, --- נאָר זי האָט אַ ווינט אין קאָפּ, --- און די , אייד-
שזענטקע" האָט אַ ווייז געטאָן מיט דער האַנט ביים שטערן.
די פערטע , איידזשענטקע" איז געוון אַ יונג מיידל, זי האָט
עפּעס צו מיר גערעדט אויף ענגליש, איך האָב ניט פאַרשטאַנען
װאָס,
--- יו'ר אַ רעפודזשי ? -- האָט זי אַ מאַך געטאַָן מיט דער
האַנט און מער צו מיר ניט גערעדט.
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 99
ווען די , איידזשענטקעס" זיינען אַװעק איז די מיסיס קאָי
שעס אַראָפּ צו מיר פון די טרעפּלעך.
--- זיי אַלע זיינען דורך מיר אַריין אין פאַך, --- האָט זי גע"
זאָגט. --- אָט די זיסעלע האָט אַ נאָדל ניט געקענט האַלטן, וען
זי איז צו מיר אָנגעקומען. שפּעטער האָט זי זיך אויסגעלערנט,
גאַנץ גוט געאַרבעט, אָבער ביי זיי איז דער עיקר ;האַרי אַפּ",
אָפּגעאַרבעט אַ טאָג, אָפּגענומען דעם דאָלער און דאָטס אָל. זיי
האָבן געאַרבעט גוט, נאָר קיין געפיל ניט געהאַט. מיט איין און
פערציק יאָר צוריק, ווען איך בין אַהער געקומען, איך בין נאָך דאַן
אַזױ יונג געווען וי דו איצט, האָב איך געמאַכט די שענסטע
אַרבעט אין ניו-יאָרק, --- די אַלטע איז אַװעק צו זיך אין צימער
און זי האָט פון דאָרטן געבראַכט אַ בלויע, װאָלענע טוך. אויף
דער טוך איז געווען אויסגענייט אַ גאָלדענע פּאַװע, מיט אַ צע-
לאָזענעם עק, וי אַ רעגנבויגן. די טוך האָט אַ גלאַנץ געטאָן פאַר
די אויגן, דער פּאַװעס עק האָט זיך אַ מינע געטאָן מיט די סך
קאָלירן, וי אַ ווינט זאָל דורכלויפן. דאָס איז ווירקלעך געוען
אַ זייער שיינע טוך און אַ זייער שיינע פּאַװע.
-- אָט אַזױי שיין בין איך אַליין אויך געווען דעמאָלט, און
די סוך וויל איך ניט פאַרקויפן, ווייל אין דער טוך בין איך גע-
גאַנגען צו דער חופּה, און האָב אויסגעזען וי אַ שיינע פּאַװע.
צוויי הונדערט דאָלער האָט מען מיר געװאָלט געבן פאַר דער טוך,
װאַרבורגס שנור האָט עס געװאָלט פאַר זיך קויפן, אָבער איך
האָב ניט געװאָלט. פאַר מיר איז ווערט, אַז איך גיב אַמאָל אַ קוק
אויף דעם. נו, שפּעטער אין דער מאַן געשטאָרבן. די אױגן
זיינען קאַליע געװאָרן, אַ פוס צעבראָכן, די יאָרן זיינען אַװעק...
מיט דער טוך ווילט זיך מיר ניט שיידן. --- די אַלטע האָט אויפ-
געלייגט די טוך, זי האָט עס אַרײנגעלײגט אין אַ וייסן ליילעך,
אַרומגעשפּיליעט מיט זיכער-נאָדלען, קיין שטויב זאָל נִיט צו
קומען.
איך בין אַרױס פון דער מיסיס קאָשעס. די גרענד סטריט
איז שוין געווען אָנגעצונדן מיט רויטע, מיט געלע און בלויע פייערן,
מיר האָט זיך געדאַכט, אַז דאָס פליט דאָרט אַרום די שיינע פּאַװע,
זי גנבעט זיך אַרױס פון דער מיסיס קאָשעס שטילן צימער, זי
100 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
פליט איבער דער גרענד סטריט און ברענט, וי אַ רעגנמיגן
איבער דער לאַנגער נאַכט.
די מיסיס שאָר האָט זיך אַרײנגעכאַפּט פרעגן ביי מיר, צי
איז דאָס טאַקע , פעני די רביצין" וואו איך אַרבעט.
--- ניין, האָב איך איר געזאָגט, דאָס איז ניט , פעני די
רביצין" --- דאָס איז גאָר די שיינע , פּאַווע", װאָס זי האָט זיך
צעבראָכן אַ פוס, און דער מאַן איז ביי איר געשטאָרבן, און די
אויגן זיינען ביי איר קאַליע געװאָרן, און זי איז אַלט געװאָרן.
-- נו און דעם דאָלער האָט זי דיר באַצאָלט, די שיינע
פּאַװע ?
איך האָב ניט געװאָלט באַריידן די מיסיס קאָשעס, אַז זי
האָט מיר בלויז געגעבן אַ האַלבן דאָלער, און איך האָב געזאָגט :
-- יע, זי האָט מיר אָפּגעגעבן . . .
מיסטער שאָר
5 טער מערץ.
עפּעס איזן מיר גאָר ניט איינגעפאַלן טראַכטן, ואו איז
מיסטער שאָר ? אוב עס איז דאָ אַ מיסיס שאָר, דאַרף דאָך זיין
אַ מיסטער שאָר אויך... נאָר היינט אין טאַקע געקומען צופאָרן
מיסטער שאָר אויך. געקומען איז ער אַזש פון קאַליפאָרניע. ער
פירט דאָרטן ,האָלסײל ביזנעס" (הורטאָוונע געשעפטן) מיט פרוכט,
מיסיס שאָר האָט אונדז אַלעמען פאַרבעטן צו זיך אויף פיש,
לכבוד דעם גאַסט, האָט זי געזאָגט. מיסטער שאָר האָט אַרױיפ-
געטראָגן אויפן טיש ,/משקה", מענדל פּושקאַרט איז אויך אַריבער-
געקומען און האָט פאַרזוכט פון אַלע פלעשלעך:
--- מען דאַרף מאַכן אַן , אינספּעקשן", האָט ער געזאָגט,
װאָס עס טויג, טויג, און װאָס עס טויג ניט, דאַרף מען איס.-
טרינקען.
די מיסיס שאָר האָט וועגן איר מאַן גערעדט בלשון ;ער"
און דווקא פאַר אים אין די אויגן און זייער גוטמוטיק :
--- איך ווייס ניט פונװאַנען זיי דערוויסן זיך אַלע, אַז פער"
דאַרף קומען ? דאַכט זיך, איך שיק זיי ניט קיין טעלעגראַמעס..
און די מיסיס שאָר האָט געבראַכט אַ פולע האַנט מיט קאָנװערטן..
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 101
-- אַז איך דערזע די אענװעלאָפּס* אָנקומען, ווייס איך שוין
אַז ;ער" פאָרט. און זי האָט אויסגערעכנט די גענװעלאָפּס? :
-- אַ ביל פון קרן קיימת,
-- אַ ביל פון ;אַרבעטער רינג".
-- אַ ביל פון ,רבי יצחק אלחנן".
-- אַ ביל פון די ;אָלד ליידיס שעלטער סאָסײיעטי?.
-- אַ ביל . . .
איך פרעג אים : ואו באַלאַנגסטו?
מיסטער שאָר האָט זי אָפּגע'פּטר'ט בקיצור: -- א דאגה
וואו מען באַלאַנגט . . . די בילס דאַרף מען באַצאָלן . . . און
דערנאָך האָט ער געמאַכט מיט דער מיסיס שאָר אַ חשבון :
-- ארץ ישראל דאַרף מען? בי װאָס װעט מען בלייבן אָן
ארץ ישראל 4 ...
מענדל פּושקאַרט האָט צוגעגעבן: מיט ארץ:ישראל בין איך
מיט אייך מסכים. ער זאָל דאָס נאָר ניט קאַליע מאַכן דער בן-
נידה, דער דוטשע זייערער.
מיסטער שאָר האָט ווייטער געוויזן זיין חשבון פון די בילס:
-- נו און דאָ קען מען דאָך אויך ניט גי עקסקיוז מי,
אָן הױזן . . . די ,באָיעס" דאַרפן דאָך עפּעס לערנען ביי רבי
יצחק אלחנן . . . זיי זיינען אַזױ אויך גענוג גוים.
מענדל פּושקאַרט האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן:
--- אַרױסגעװאָרפן דאָס געלט . . . זיי קענען דען לערנען?
אָבער מיסטער שאָר האָט זיך ניט אונטערגעגעבן:
--- נו, וויפיל זיי קענען, קענען זײי . . . און אַז איך האָב
פאַרגעסן דאַװונען? דער ,אידזשענט" פון אַרבעטער רינג"
זאָגט ווייטער --- די שולן . . . מען לייענט דאָרט שלום עליכמס
ביכלעך . . . נו דו האָסט ניט ליב הערן שלום עליכמען?
--- ארויסגעװאָרפן געלט, האָט וייטער זיך אַ כאַפּ געטאָן
מענדל פּושקאַרט, זיי קענען דען ליײענען? מיין שכנס אינגל,
אַ , באָיטשיקל", ער בעקעט, און ער מעקעט און ער ספּאָטיקעט
זיך, ניט דאָ געדאַכט, טאַקע וי אַ בלינד פערד. . .
אָבער מיסטער שאָר האָט געוואוסט איין טענה:
-- אַ דאגה, װאָס זיי טוען טוען זיי, מען קען דאָך ניט
102 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פאַראַמאָל אַלץ כאַפּן, איך אַליין לייען אויך ניט אַזױ אַי, אַי, אַי
פונדעסטוועגן לעב איך. אַמאָל, פאַרשטײט איר מיך, פלעגט מען
קלייבן די מצוות, און איצטער װעט מען דאַרפן מיטנעמען די
עטלעכע בילס אויף יענער װעלט, אַלץ בעסער װי גאָרנישט. . .
און עֶר האָט זיך אַ בייזער געטאָן אויף דער מיסיס שאָר :
--- הערסט, באַשע-גיטל, זאָלסט מיר די , רעסיטס" ניט פאַר-
װאַרפן . . . און טאַקע אַרײנלײגן אין , דראָ? (שופלאָד), מיר
װעלן עס אם ירצה השם דאַרפן האָבן . ., . איך װעל פאַר
דיינטוועגן אויך עפּעס באַזאָרגן, בייזער זיך ניט . . . דער עולם
האָט געלאַכט און דער אָנקל האָט אַ זאָג געטאָן :
--- גוט, אויב זיי װועלן דאָרט קענען, אויף יענער ועלט,
לייענען די ענגלישע רעסיטס.
--- זיי ליגן שוין אין , דראָ", זיי ליגן שוין האָט מיסיס
שאָר אַ זשמורע געטאָן אַן אויג,. װי איר שטייגער איז, פאַר די
אַלע בילס, אַרט מיך ניט . . . נאָר זאָג מיר װאָס ביסטו
פאַר אַ מחותן מיט די ,אָלד ליידיס" ? (אַלטע פרויען).
--- מיסטער שאָר האָט זיך צעשאָטן מיט אַ געלעכטער, ער
האָט הנאה געהאַט פון לאַכן :
--- אָט דאָס איז שוין צוליב דיר . . . פאַרדיינעטוועגן. . .
האָט ער געלאַכט.
-- , דענקס אַ לאַט" (אַ פיינעם דאַנק). --- האָט געזאָגט די
מיסיס שאָר, צו די אָלד ליידיס" פּאַקעװצט ער מיך גאָר . .
טרינקען קאַװע איז מען אַריבער צו אונדז, ווייל די טאַנטע
האָט באַדאַרפט , אַרױספּטרן" די המך-טאַשן װאָס זיינען געבליבן
פון באָל, און װאָס די קאָמיטע האָט זיך צעטיילט מיט זיי,
--- איר מוזט מיר אויפעסן די המן-טאַשן האָט געזאָגט די
טאַנטע, איך װעל אייך באַדײי מאַכן קאַװע צוליב דעם. עס זיינען
אויך אָנגעקומען סעלמאַ און עדי. אַ סך גלייכער װאָלט געווען, ווען
מיר זאָלן שוין בלייבן אַ גאַנצן אָװנט ביי דער מיסיס שאָר, און
הערן װוי מיסטער שאָר קלייבט די רעסיטס פאַר יענער ועלט. עס
װאָלט ניט געקומען אַפשר צו דער קריגעריי און עס װאָלט געווען
מיט אַ צרה וייניקער. מענדל פּושקאַרט האָט אין מיטן דערינען
אַ זאָג געטאָן :
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 109
--- אַ גוטע זאַך די המן-טאַשן, מיר זאָלען שוין דערלעבן עסן
דעם ימח שמוניקס װאָנצעס . . . סעלמאַ האָט עפּעס געענטפערט
אויף ענגליש און עדי האָט זיך אויך אָפּגערופן, איך האָב בלויז
געהערט פיומען", איומען", ;יומאַניטי" . . . מען האָט עפּעס
דערמאָנט דעם , בענד", איך האָב געזען אַז סעלמאַ איז געװאָרן
אויפגעבראַכט און ווייטער דערמאָנט , יומען" און , יומאַניטי", איך
האָב ניט געוואוסט, אַז מען קריגט זיך צוליב מיר, נאָר עפּעס איז
מיר געװאָרן זייער טרויעריק אויפ'ן האַרצן, שפּעטער האָט מיר
די מיסיס שאָר געזאָגט :
--- דו ווייסט, רבקה, עדי האָט אויפגעװאָרפן סעלמאַן, װאָס
זי האָט דיך ניט געװאָלט מיטנעמען צום , בענד", ביז רעד" איז
געקומען און האָט דיך מיטגענומען. און ער האָט געזאָגט, אַז
יעדער מענטש איז אַ שטיקל המן, און דערפאַר זיינען דאָ המנס
אויף דער וועלט.
--- אָט דאָס האָבן זיי זיך געקריגט?
--- יע, אָט דאָס האָבן זיי זיך געקריגט . . .
און מיסיס שאָר האָט אַ הויב געטאָן מיט די אַקסלען :
--- , עדי האָט אויך ניט קיין אַנדער אַרבעט, וי זוכן דיין
קריוודע, אַז דו דאַרפסט דאָ וואוינען. . . שאַ קנאַפּער חכם, דער
עדי". מיר איז זייער שווער אויפן האַרצן . . . װאָס ויל פון
מיר דער עדי ? ער איז באמת, אַ צוגאָב צו מיינע צרות . . .
רעד" קען טרעפן
7"טער מערץ.
ווען איך בין היינט געקומען פון דער אַרבעט האָב איך דער-
זען ביי מיר אויפן בעט צוויי בריוו. איך האָב זיך דערפרייט נאָך
איידער איך האָב געוואוסט פון וועמען די בריוו זיינען. בריו
זיינען פאַר מיר אַ סימן, אַז מענטשן געדענקען וועגן מיר, אַז איך
בין ניט קיין אָפּגעריסן בלעטל, װאָס מעג אַפילו פאַרדאַרט וערן,
װעט זיך קיינער ניט אַרומקוקן. דעם בריוו מיטן בלויעם קאָנװערט
האָב איך באַלד דערקאָנט, דאָס איז דאָך לייזערס אַ בריו, זיין
ערשטער בריוו איז אויך געווען אין אַ בלויעם קאָנװערט. דער
104 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
צווייטער בריוו איז געווען פון דעם , קאָונסיל אָוו דזשואיש טשאַ-
ריטי ווימען". עס האָט זיך מיר געװאָלט זען תיכף ביידע בריו,
נאָר איך האָב פריער געעפנט דעם בריוו פון די אוימען".
זיי שרייבן אויף ענגליש. פון אַלץ, װאָס איך האָב איבערגעלייענט
האָב איך פאַרשטאַנען נאָר איין װאָרט , לאָונדרי", און איך האָב זיך
אָנגעשטױסן, אַז עס איז וועגן אַרבעט. די טאַנטע האָט מיר דעם
בריוו איבערגעלייענט און האָט געזאָגט: זיי שרייבן דו זאָלסט
צו זיי קומען, עפּעס האָבן זיי אַן אַרבעט אין אַ , לאָונדרי". איך
האָב זיך דערמאָנט, אַז זיי האָבן מיר פאַרשריבן לאָונדרי
װאָירקער". פונדעסטוועגן על איך גיין זען. אפשר איז דאָס אַ
בעסערע אַרבעט, וי די אויסנייעריי, װאָס איך פאַרדין ביי דעם
פינף און זיבעציק סענט אַ טאָג. אין לייזערס בריוו איז געלעגן אַ
פאָטאָגראַפיע פון לייזערן און עטלעכע יונגע לייט, װאָס זיי זיינען
צוזאַמען מיט אים געקומען אויף דער ,גריכישער שיף" קיין
א"י. לייזער איז געשטאַנען אינמיטן, אָן אַ היטל, איך האָב דער-
קאָנט זיין אָנצוג אין די קעסטעלעך, װאָס ער האָט געטראָגן אין
לובלין, און ביי מיר זיינען אָנגעלאָפן טרערן אין די אויגן, ווען
איך שעם זיך ניט פאַר דער טאַנטע װאָלט איך הויך געויינט. נאָר
איצט האָב איך אַראָפּגעשלונגען די טרערן, װאָס זיינען מיר גע
שטאַנען אין האַלדזן און אויסגעװוישט די אויגן. ווען איך האָב
געהאַלטן אין לייענען לייזערס בריוו איז אָנגעקומען ,רעד". דער
גוטער יאָר האָט אים גראָד איצט אָנגעטראָגן, ניט געקענט קומען
מיט אַ האַלבע שעה שפּעטער . . . אין זאַך האָב איך זיך אויס.
געלערנט אין אַמעריקע: צי גוט, צי שלעכט, די ערשטע זאַך
דאַרף מען אַ שמייכל טאָן. און אפשר זיינען זיי גערעכט, די
אַמעריקאַנער : אַז מען גיט אַ שמייכל זעט יענער, אַז די ועלט
האָט זיך נאָך פון נעכטן ביז היינט ניט איבערגעקערט. מען
שמייבלט נאָך. אַי װאָס, טאָמער איז פאַראַן אַביסל , טראָבל",
וי זיי זאָגן, נו װועט זיך , אויספּרעסן". מיר געפעלט זײיער, װאָס
זיי זאָגן , עס װועט זיך אויספּרעסן".
--- דו האָסט אַ לעטער פונדערהיים ? װאָס שרייבט מען
דיר ? האָט מיך , רעד" אַ פרעג געטאָן.
זאָל איך אים זאָגן וועגן לייזערן? און ווער ליזער איז?
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 109
אָדער זאָל איך אים זאָגן, אַז דער בריוו איז פונדערהיים ? נאָר די
טאַנטע האָט געוויס געזען, אַז דער בריוו איז פון א"י, װעט זי
מיך האַלטן פאַר אַ ליגנערקע, אויב איך על זאָגן אַנדערשי.
מער פעלט מיר ניט. זעט אויס, אַז זאָגן אַ ליגן איז טאַקע אַ
חרפּה, ווייל מען שעמט זיך זייער, אַז מען כאַפּט . . .
--- ניין, דאָס איז אַ בריוו פון אַ שכן, האָב איך געענטפערט
,רעד"ן. איך האָב באַמערקט, אַז ערעד" קוקט אויף דער פאָטאָ-
גראַפיע, װאָס איז געלעגן ביי מיר אויף די קני. איך האָב אים
געוויזן די פאָטאָגראַפיע. , רעד" האָט באַטראַכט אַלע פּנימער,
װאָס זיינען געווען דאָרט און דערנאָך האָט ער מיך געפרענט:
-- און ווער האָט דיר געשריבן דעם בריוו ?
-- טרעף! האָב איך אים אַ זאָג געטאָן, איך בין געוען
צופרידן, װאָס די פאָטאָגראַפיע איז פון עטלעכע און ניט פון
לייזערן אַלײן. , רעד" האָט ווידער באַטראַכט די פאָטאָגראַפיע און
איך האָב זיך דערפילט עפּעס מאָדנע, ווען ער האָט אָנגעוויזן
אויף לייזערן :
--- דער ?
--- פון ואַנען האָסטו געטראָפן ?
, רעד" האָט אַ לאַך געטאָן און מיט אַ שפּאַס אָנגעװויזן אויפן
האַרצן :
-- פונדאַנען . . .
איך האָב שוין כמעט ניט דערלייענט דעם בריו. איך האָב
אים צוזאַמען מיט דער פאָטאָגראַפיע אַרײינגעלײגט אין טאַש.
--- װאָס שרייבט מען דיר ? האָט די טאַנטע אַ פרעג געטאָן
--- מען שרייבט מיר, וי זיי זיינען אַנטלאָפּן מיט אַ , גרי"
כישער שיף" קיין א"י.
--- מען לויפט נעבעך, וי פון פייער, האָט די טאַנטע געזאָגט,
אַבי מען כאַפּט נאָר ערגעץ אַ שטיקל שיף . . . און זי האָט
אַ זיפץ געטאָן.
איך האָב געזען, אַז , רעד" איז צעטראָגן, איך האָב געװאָלט
זיין גוט צו אים, און האָב אים געבעטן, ער זאָל מיך לערנען
אַביסל ענגליש.
--- דו זעסט, איך קען אַפילו ניט איבערלייענען דעם ברייו
106 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פון דעם , קאָונסיל אָװו דזשואיש טשאַריטי ווימען" . . . , רעד"
האָט אַ דריי געטאָן מיטן קאָפּ אויף ניין
--- טאָמאַראָו, האָט ער אַ זאָג געטאָן און געפרעגט ביי דער
טאַנטע:
--- וואו איז סעלמאַ ?
אַװועק מיט עדין אין אַ , מואווי פּיקטשור",
--- קאם אַן, רבקה, מיר וועלן אויך גיין.
אין דער , מואווי פּיקטשור" האָבן זיך דעטעקטיווס געיאָגט
נאָך אַ שווינדלער. מען האָט זיך געשאָסן, און מען איז געלאָפן
איבער די דעכער און זיך געצויגן אויף שטריק. עס איז געווען אַן
אימה צו קוקן. דער בעסטער דעטעקטיוו איז געווען אַ פרוי. און
זי האָט עס טאַקע אויסגעפונען דעם שוינדלער. אינמיטן דער
שפּיל האָט מיך , רעד" גענומען ביי דער האַנט :
-- רבקה, , יו לאַיק דיס באָי" (דו האָסט ליב דעם בחור) ?
--- װאָס פאַר אַ , באָי" ? האָב איך אַ פרעג געטאָן, און עס
האָט מיך גענומען שטאַרק זעצן אין האַרצן
--- פון דער פּיקטשור (בילד).
-- איך האָב דיך געבעטן דו זאָלסט מיך גאָרניט פרעגן,
האָב איך אים געזאָגט און דערלאַנגט אַ פּאָר פּעטשלעך איבער
דער האַנט,
מיין גליק איז געווען, װאָס די שכנים, װאָס זיינען געזעסן
אַרום אונדז האָבן אָנגעהויבן שטאַרק שיקען:
-- ש. .. ש... . מיר שטערן זיי זען די , פּיקטשור".
און כאָטש מיר איז שוין אויסגעקומען פאַר דער לעצטער
צייט זאָגן אַ סך ליגנס, דער טאַנטע, דער מיסיס שאָר, דער
מיסיס קאָשעס, רוטן און אַנדערע -- פיל איך פונדעסטוועגן, אַז
דעם גרעסטן ליגן האָב איך היינט געזאָגט רעד"ן און עס טוט
מיך באַנג . . ,
אַלץ -- עולם הזה
8טער מערץ.
זינט די מאָדנע קריגעריי צװישן סעלמאַן מיט עדין ליגט
מיר עפּעס, וי אַ שטיין אויפן האַרצן, כאָטש איך פיל זיך אינגאַנצן
טאָגי-בוך פון רב קה וילכבע רג 107
ניט שולדיק אין דעם,. װאָס קען דאָ זיין מיין שולד ? פון עדין
אַנטלױף איך. אַז עדי האָט מיך געבעטן גיין מיט אים אין די
מואוויס בין איך ניט געגאַנגען. אויף עדיס צעטעלעך האָב איך
ניט געענטפערט. אָבער דאָך ליגט מיר אַ שטיין אויפן האַרצן
און היינט האָב איך געזען, אַז עס איז ניט אומזיסט. גאַנץ פרי,
ווען אַלע זיינען נאָך געשלאָפן, איז דער אָנקל אויפגעשטאַנען. איך
האָב געהערט, וי ער האָט זיך געדרייט איבערן שטוב, געשורשעט
מיט בלעטלעך, זעט אויס אַרײנגעקוקט עפּעס אין אַ ספר, דערנאָך
זיך װוידער אומגעדרייט איבערן שטוב. איך האָב שוין סיי וי ניט
געװאָלט שלאָפן האָב איך אַרױסגענומען לייזערס בריוו און אים
אָנגעהױבן איבערלייענען נאָכאַמאָל. לייזער שרייבט מיר, אַז איך
זאָל ניט פאַרגעסן, אַז מיין וועג איז נאָך ניט געענדיקט. איך
דאַרף נאָך פאָרן צו אים, קיין ארץ ישראל. ער איז אַביסל אין כעס
אויף מיר אויך. ער שרייבט, אַז זיין האַרץ פילט, אַז איך בין דער-
ווייטערט געװאָרן פון אים. עֶר האָט ניט פון מיר קיין בריו,
מעגלעך, שרייבט ער, אַז זיי קומען ניט אָן. ,אָבער אַז דיינע
בריוו זאָלן זיך אין ערגעץ ואַלגערן און אַפילו ניט דערגיין צו
מיר, װאָלט איך דאָס געפילט". אַזױ שרייבט ער. איז ער טאַקע
גערעכט 4 איך ווייס אַליין ניט . . . געוויס בין איך אפשר צופיל
איבערגענומען מיט ,רעד"ן . . . אָבער וען איך װאָלט קענען
היינט אַװעקפאָרן צו לייזערן, װאָלט איך געפאָרן. איך װאָלט געפאָרן
צוריק צו מיין ;היים", צו מיינע גוטע יאָרן, װאָס זיינען אַריבער
אויף שטענדיק. דער אָנקל האָט געהערט, זעט אוס, אַז איך
שלאָף ניט, ער האָט געהערט מסתם, וי דאָס פּאַפּיר האָט גערוישט.
איך האָב זיך פאַרוואונדערט, ווען דער אָנקל איז צוגעגאַנגען צום
טיר און האָט אַריינגעבויגן דעם קאָפּ,
--- דו שלאָפּסט ניט, רבקה ? פאַרװאָס שלאָפסטו ניט ? עס
איז דאָך נאָך אַזױ פרי ?
--- איך לייען אַ בריוו, איך קען ניט שלאָפן. דער אָנקל איז
צוגעגאַנגען און האָט זיך געזעצט אויף אַ שטול לעבן מיין בעט.
ער האָט געהאָט אַ מאָדנעם פּנים, אַ גוטן זייער, און זייער אַן
אומעטיקן. איך האָב דערפילט, אַז איך האָב דעם פעטער זייער
108 = פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
ליב, און מיר האָט ויי געטאָן, װאָס ער איז אַזױ אומעטיק. דער
אָנקל האָט אַ ויילע געשויגן, דערנאָך האָט ער געזאָגט :
-- רבקה, איך האַלט דיך פאַר אַ קלוג מיידל, אַ היימיש מיידל,
און איך האָב דיך ליב אַזױי ווי מיין סעלמאַן, קיין אונטערשייד
ניט, זאָלסט עס וויסן.
אַזױ האָט געזאָגט דער אָנקל און איז שטיל געװאָרן. נו
בין איך דאָך געשטראָפט פון גאָט מיט מיין ויינען איז איידער
װאָס און איידער ווען האָב איך שוין געהאַט פולע אויגן, און
איך האָב געוואוסט, װאָס דער אָנקל וויל מיר זאָגן, ווייל איך האָב
געוואוסט, אַז דעם אָנקל איז ניט גוט.
--- איז װויל איך מיט דיר איבערריידן, נאָר זאָלסט ניט זאָגן
דער טאַנטע, האָט דער אָנקל ווייטער גערעדט: דו זעסט דאָך שוין
אַביסל, װאָס אַמעריקע איז, דאָ איז שווער צו , מאַכן אַ לעבן",
וי קריעת ים סוף. גלויב מיר, רבקה, אַז איך הויב אָן גיין צו
מיינע , קאָסטאָמער" און יעדערן מוז מען נאָכגעבן, איז ער פרום,
מוז מען צובאָמקען, איז ער אַן אפּיקורס, מוז מען אויך צובאָמקען,
איז ער גלאָט אַ משוגענער, מוז מען אויך זאָגן ;אָקעי". עס איז
מיר שווער זאָג איך דיר, עבודת פּרך. אָבער ,אַ לעבן מוז מען
מאַכן", פאַרשטשימעט מען די ציין און מען לעבט . . . איך טראַכט
אָפט, אפשר װאָלט גלייכער געווען איך זאָל בלייבן א רב אין
נאַװאָגרודעק, איידער דאָ ווערן אַן אינשורענס אַגענט אויף גרענד
סטריט. איך רייד ניט וועגן איצט, איצט איז דאָך מלחמה, חורבן,
גאָט צו דאַנקען, אַז מען איז דאָ, איך רייד סתם, ביז איצט . .
נאָר כאפּן צוריק קען מען ניט. אַ מענטש קען זיך אַרױסכאַפּן פון
אַ לייבן גרוב, פון אַ פייער, נאָר אַז ער קריכט אַרײן אין אַ פּרנסה,
קען ער זיך ניט אַרױסכאַפּן. דאָס איז פאַרפאַלן, איז דאָך ניטאָ
װאָס צו ריידן, איבערהויפּט, אַז מען , מאַכט אַ לעבן", איז דאָך
אָפּגערעדט, שלעפּט מען . . . נאָר די גרעסטע דאגה איז איצט
ביי מיר סעלמאַ. סעלמאַ דאַרף חתונה האָבן. קענסט דאָך די
אַמעריקאַנער קינדער מיט די , ביוטי- פּאַרלערס", מיט די , בענדס"
און אַלץ דאַרף ביי זי ,, מעטשן" . . . מאַ, דאָס איז אַ שפּיל פאַרן
טייוול,. מיינסט איך בין אַזױ צופרידן פון עדין? אַ גױי, קען
קיין װאָרט אידיש ניט ריידן. קען ניט דאַװנען. וי מען קען
טאָגי-בוך פון רבקה וילנערג 109
דורכלעבן מיט אַזאַ גוי אַ לעבן, ווייס איך ניט . . . נאָר איך װעל
דאָך אַמעריקע ניט איבערמאַכן. און סעלמאַ איז דאָך אויך אַ
היגע. וי אַלע קינדער. און עדי וױייטער? האָט ער דערזען
סעלמאַן, איז סעלמאַ. איצט, אַז דו ביסט געקומען, איז שוין ביי
אים רעכט דו. אַ נפקא מינה ביי זיי ? אַז דער עיקר איז עולם
הזה . . . אַלץ עולם הזה . . . נו, װאָס קענסטו דערװאַרטן פון
אַ מענטשן, װאָס אַלץ איז ביי אים עולם הזה ? איך האָב געזען
נעכטן, אָדער אייערנעכטן, וי דער עדי האָט אַרױסגענומען אַ
צעטעלע פון קעשענע, אַן אָנגעשריבן צעטעלע און האָט עס
אַװעקגעלײגט ביי דיר אונטערן קישן. ער האָט עס אַזױ קונציק
געמאכט, אַז קיינער האָט עס ניט באַמערקט. איך װאָלט עס אויך
ניט באַמערקט, נאָר איך האָב געזען, וי ער האָט זיך אַ דריי געטאָן
לעבן דיין בעט, און דו ביסט דאָך ניט געווען. אַז ער איז אַװעק
מיט סעלמאַן, בין איך אַרײין אַהער, ווייסט, עפּעס האָט מיך גע-
צויגן, פאַרשטייסט דאָך, סעלמאַ איז דאָך מיינס אַ קינד . . . האָב
איך געפונען דאָס צעטעלע. מילא, װאָס ער שרייבט דאָרטן, עס איז
פאַראַן זייער אַ סך װאָס צו לייענען . . . אַ גרויסער באַטרעף .. .
ס'איז ניט גענוג אויף דיך גליקלעך צו מאַכן, ס'איז אָבער גענוג
אויף סעלמאַן אומגליקלעך צו מאַכן,
--- אָנקל, גלויבט מיר אֹיך בין דאָ גאָרנישט . . .
--- איך ווייס, דו דאַרפסט מיר גאָרנישט זאָגן . . . דו
האָסט אַ גאָלדן האַרץ, דו ביסט וי דיין זיידע רב מאָטיעלע, דער
זעלבער שטאָף, ניט אָנרירן יענעם . . . איך ווייס דאָס .
אָבער עדי, עדי איז ניט דו . . . ביי אים, כ'מיין ביי זיי אַלעמען
פאַר אַביסל עולם הזה גיט מען אָפּ דעם טאַטן מיט דער מאַמען,
מיט סעלמאַן אויך. הערסט, רבקה, איך יל דו זאָלסט עס ויסן,
אַז דו ביסט דאָ אין שטוב, איז דאָס פאַר מיר אַ פרייד. אַ קינד,
אַ גוט קינד אין שטוב. איז אָבער די מעשה'עדי . . . אַי עדי,
עדי . . . אָבער װאָס זאָל מען טאָן? גלייכער װאָלט געווען ער
זאָל דיך ניט זען . . . בי דער חברה, איז אַלץ פון אויבן אוף,
ביזן קנעפּל... זעט ער דיך, װאָלט ער געװאָלט מיט דיר פאַר-
בריינגען, װעט ער דיך ניט זען? איז ניט . . . גלייכער אַזױ,
רבקה ...
10 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
--- יאָ, אָנקעל, איר זיינט גערעכט, איך האָב דאָס שוין אַלײן
אויך געטראַכט.
--- נו, זאָלסט ניט מיינען, אַז איך טרייב דיך, חלילה, פון
שטוב,. מיט געלט װעל איךְ דיר אַרויסהעלפן און אַביסל פאַר-
דינסטו, גלייכער אַזוֹי + ..
--- גוט, אָנקל, איך על זיך נעמען ערגעץ אַ צימער. .
--- נאָר איין זאַך בעט איך דיך: זאָלסט ניט מיינען, אַז מיר
איז חלילה ענג מיט דיר . . . אָדער דער טאַנטע. ס'איז ניט די
ענגשאַפט, ס'איז די דאגה --- סעלמאַ. איך בין גרוי און אַלט פון
דער דאגה,
די לעצטע עטלעכע װערטער האָט דער אָנקל אַרױסגערעדט
אין איין אָטעם און אויף זיין פּנים האָב איך געזען אַז יעדעס
װאָרט, װאָס ער האָט געזאָגט, איז אמת.
די טאַנטע האָט אים דערווייל אַ רוף געטאָן :
--- װאָס דרייסטו זיך דאָרט אַרום? עפּעס פאַרטאָג האָט ער
אָנגעהויבן אויפשטיין. דער טאָג איז דיר קליין? און די טאַנטע
איז אויך אַראָפּ פון בעט. דער אָנקל האָט צו מיר געגעבן אַ מאַך
מיט די פינגער איבערן מויל און איז אַרױס. ווען איך בין אַראָפּ-
געגאַנגען פון די שטיגן אויף גיין צו דער אַרבעט, האָט מיך דער
אָנקל אַ רוף געטאָן צוריק. ער האָט צוגעמאַכט די טיר און איז
אַראָּ צו מיר אַ פּאָר טרעפּלעך. ער האָט מיר געגעבן פופצן
דאָלער.
-- נאַ, רבקה, נאָר איילן דאַרפסטו זיך ניט, ברענען, ברענט
עס ניט, אויף דער מינוט, נאָר זוך פּאַמעלעך.
איך האָב גענומען די פופצן דאָלער, אָן אַ שווער האַרץ, וי
איך זאָל נעמען ביי מיין אייגענעם טאַטן
הפקר
1'טער מערץ.
אין אַנטװערפּן, ווען איך האָב זיך דערוואוסט, אַז די מאַמע
עה"ש איז שוין ניטאָ, האָט זיך מיר געדאַכט, אַז איך בין געװאָרן
הפקר אויף דער וועלט, און װאָס עס זאָל מיט מיר ניט פּאַסירן וועט
זיך פאַר מיר קיינער ניט אָננעמען. דאָנערשטיק אינדערפרי,
טאָגיבוך פון רבקה וילבע רג 111
נאָכן שמועס פאַרטאָג מיטן אָנקל, האָט זיך מיר אויך געדאַכט דאָס
זעלביקע. איך האָב זיך דערפילט הפקר אויף דער גרענד סטריט.
פון אָנקלס הויז מוז איך אַװעקגײן, ווייל פאַר סעלמאַן איז בעסער
אַזױ. גייענדיק אינדערפרי צו דער אַרבעט צו מיסיס קאָשעס,
האָט זיך מיר געדאַכט, אַז די גרענד סטריט יאָגט זיך נאָך מיר,
זי לויפט מיך צעמאָלן . . . זי לויפט מיך אַראָפּקערן פון
טראָטואַר, אַרױסיאָגן פון אָנקלס הויז, וואוהין ? וייס מען ניט.
הפקר, װאָס עס װועט מיט מיר זיין, װועט זיין. און מיר האָט זיך
געדאַנט, אַז איך װעל צוקומען צו דער מיסיס קאָשעס' הויז, וועט
זי שטיין אויפן שוועל, און זי װועט מיר זאָגן : איך דאַרף דיך שוין
ניט . . . אַנדערע װעלן שוין מאַכן די , פּלאַוערס" אויפן סער-
װעט... אַזױ האָט זיך מיר געדאַכט. מיין גליק איז גראָד, װאָס
יענעם טאָג האָט מיך די מיסיס קאָשעס ניט אָפּגעלאָזט,. אַלע וויילע
פלעגט זי אַראָפּגײן פון די טרעפּלעך און פלעגט אַ קוק טאָן אויף
מיין אַרבעט. איך האָב געמאַכט אַ הערצל פאַר אַ קלייד. זעט אויס,
אַ טייערע אַרבעט, און די מיסיס קאָשעס האָט שוין ווידער אָנגע-
הויבן זיך , בוקן צו דער נאָדל", וי די , איידזשענטקעס" האָבן
מיר דערציילט. ווען איך האָב געזען, װוי די מיסיס קאָשעס גייט
אַלע מאָל אַרױף און אַראָפּ די טרעפּלעך מיטן שטעקן, און זעט
אויס, אַז עס איז גאָרניט אַזױי שװוער, האָב איך געואוסט, אַז
עפּעס קלייבט זי זיך מיר זאָגן,
--- װאָס וויל זי מיר זאָגן, די מיסיס קאָשעס ?
און זעט אויס, אַז גאָר גאָלע שלעכטס איז אויף דער װעלט
ניטאָ. און גראד דעם טאָג, ווען עס איז מיר געווען זייער אָנגע-
זאַלצן אויפ'ן האַרצן האָט זיך די מיסיס קאָשעס צוגעזעצט צו מיר
און האָט געזאָגט :
--- ווי איז דיין נאָמען ?
איך האָב זיך פאַרוואונדערט, װאָס זי האָט ניט געואוסט
מיין נאָמען,
--- רבקה, האָב איך איר געענטפערט.
-- רבקה איז ניט קיין נאָמען דאָ, מען דאַרף דיך רופן
,רעי", מיין ,ניעס" הייסט אויך רעי, קומט טאַקע פון רבקה.
112 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
נאָכדעם, וי די מיסיס קאָשעס האָט מיר שוין פּאַלאַדעט מיין
נאָמען, עס זאָל טויגן , דאָ", האָט זי צו מיר געזאָגט :
--- דו האָסט אַ געפיל, רעי, דו האָסט אַ געפיל צו דער נאָדל.
זי האָט אַרױסגענומען פון דעם קעסטעלע מיט די זיידענע
פעדים אַ ביינערנע טייטל און האָט דורכגעפירט מיטן טייטל איבער
די בלעטלעך, װאָס איך האָב אויסגענייט אויפן הערצל, און זי
האָט אַ זאָג געטאָן :
-- אָט דאָס אָ, אָט דעם בויג אינם בלעטעלע קענען זײי ניט
מאַכן. ביי דיר קומט עס אַרױס ריכטיק, מיט געפיל . . . דאָס
געפעלט מיר, דאָס. זיי פאַרשטייען ניט װאָס הייסט אַ שטאָך, אַ
שטאָך קען מאַכן דאָס גאַנצע בלעטעלע לעבעדיק, און אַ שטאָך
קען עס מאַכן װוי האָלץ, האַמעטנע. זיי פאַרשטייען דאָס ניט. און
װאָס איך האָב מיט זיי גערעדט : האָט מען מיך געהאַלטן פאַר אַ
משוגענער, פאַר אַ מרשעת, אַזױ האָבן זיי מיך טאַקע גערופן . . .
,זי", ,זי" --- האָבן זיי מיך גערופן, די מיידלעך . . . בי דיר
איז טאַקע פאַראַן דער פאַרשטאַנד . . . װען איך װאָלט נאָך
געהאַט מיינע אויגן, וי אַמאָל, װאָלט איך דיר אויסגעלערנט
אַרבעטן מיט קאָלירן, דאָס איז אַ באַזונדער קענטשאַפט. הערסט,
רעי, און מיסיס קאָשעס האָט אַ טשמאָקע געטאָן מיט די ליפּ, וי
איינער, װאָס האָט פון עפּעס שטאַרק הנאה :
--- הערסט, רעי, אַז מען קען אַרבעטן מיט קאָלירן, קען מען
אַלץ מאַכן, אַ הימל קען מען אויסנייען, אַ פויגל, אַ װאַלד. עס
איז ניטאָ קיין זאַך, װאָס מען זאָל ניט קענען מאַכן מיט קאָלירן.
אַז מען קען זײי אויפשטעלן, זיינען זיי אַזױ וי אַ פאַרפירעניש,
סע נעמט אַזש ביים האַרצן, דו װאָלסט עס געקענט זיך אויס-
לערנען, נאָר איך האָב שוין ניט די אויגן אויף דיך לערנען...
ווען די מיסיס קאָשעס האָט גערעדט, האָט זי געקוקט אויפן
בלעטעלע און האָט הנאה געהאַט, און ביי מיר איז פּאַמעלעך אַװעק
די מורא פאַר גרענד סטריט, אַז איך בלייב אויף איר הפקר.
די מיסיס קאָשעס איז געבליבן זיצן מיטן ביינערנעם טייטל אין
האַנט, דאָס טייטל איז דאָ, און מען קען ניט לערנען . . . און איך
האָב זיך דערמאָנט אָן אונדזער לובלינער מלמד, רב בעריש
טאַרטאַקאָװער. איך בין איינמאָל געקומען צו אים אין חדר, די
טאָגינבוך פון רבקה זילבצרג 113
מאַמע עה"ש האָט מיך געשיקט, איך זאָל אַװעקטראָגן פאַר מיין
ברודער, פאַר מיכלען, אַ באַרנע.
-- אַ דחמנות אויפן קינד, האָט די מאַמע געזאָגט, זאָל ער
זיך דערקוויקן מיט אַ באַרנע. ווען איך בין געקומען מיט דער
באַרנע צו רב בעריש טאַרטאַקאָװער אין חדר האָט דער ברודער
גראָד ,געזאָגט", און איך בין געבליבן שטיין װאַרטן. דערוייל
איז איבערן גאַס דורכגעגאַנגען די ,סטראַזש אָגניאָװע?, פייער.
לעשער, מיט מעשענע היטלען, זיי זיינען ניט געלאָפן אויף קיין
שרפה, נאָר זיי זיינען געגאַנגען מיט אַ פּאַראַד. דער אָרקעסטער
זייערער האָט געשפּילט און די טרומפּייטן האָבן אַזױ געבלאָזן זי
האָבן געריסן די ערד, און די מעשענע היטלען האָבן געפינקלט
גלייך אין פענצטער אַריין,. די אינגלעך האָבן אָנגעשטעלט די
אויגן און די אויערן, מיין ברודער מיכל האָט אויפגעהערט צו
,זאָגן". פּלוצלינג האָט יאַנקעלע ,שעלמע", אַזױ האָט מען אים
גערופן, ווייל ער איז געווען אַ גרויסער חוצפּה'ניק -- אַ שפּרונג
געטאָן און אויסגערופן :
--- קומט, חברה, זען די סטראַזש! כאָדזטיע ! און ער איז
אַרױסגעשפּרונגען פון טיש. אַלע צען אינגלעך זיינען אַװעק נאָך
אים. אַ פּאָר זיינען געלאָפן פון אונטערן טיש, און אַ פּאָר זיינען
געלאָפן פון אונטער דער באַנק. אַזױ וי ציגן זיינען זיי געשפּרונגען,
און דער רבי, רבי בעריש טאַרטאַקאָװער, איז געבליבן מיטן
ביינערנעם טייטל אין האַנט :
--- זע נאָר, זע נאָר, װאָלט כאָטש זיין אַ פייער !
און דער רבי האָט זיך אַ נעם געטאָן צו מיר :
--- װאָס ווילסטו ?
-- אַ באַרנע פאַר מיכלען געבראַכט . . .
--- טראָג צוריק, האָט זיך דער רבי אַ בייזער געטאָן, עס װעט
זיין רעכט אָן אַ באַרנע. איך האָב געזען, אַז דער רבי איז גוט
אין כעס און נאָך מער פאַרטרויערט ; איך בין אַװעק צוריק מיט
דער באַרנע, און ער איז געבליבן שטיין איינער אַלײן נאָר דאָס
טייטל האָט ער פון האַנט ניט אַרױסגעלאָזט. אָט אַזױ איז מיסיס
קאָשעס איצט אויך געזעסן מיטן ביינערנעם טייטל אין האַנט און
114 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
האָט געהאַט פאַרדראָס אויף די מיידלעך, װאָס האָבן ניט קין
,געפיל" פאַרן שטאָך.
גיין אַהיים האָט זיך מיר ניט געװאָלט, אפשר זאָל איך בעטן
דער מיסיס קאָשעס, אַז איך זאָל ביי איר נעכטיקן? נאָר איך האָב
זיך דערמאָנט, װאָס די מיסיס קאָשעס האָט מיר געזאָגט וועגן
די , היינטיקע" קרובים :
דו עסט ביי זיי אויך ? . . . טאַקע אַ גוטסקייט . . ,
זי װעט ניט ויסן, װאָס דער אָנקל האָט מיר געזאָגט ועגן
זיין דאגה מיט סעלמאַן, און זי וועט מיינען אַז מען האָט מיך
פּשוט אַרױסגעטריבן. ניין, גלייכער װוצל איך דער מיסיס קאָשעס
גאָרניט זאָגן און גאָרניט בעטן ביי איר. נאָר גיין אַהיים איז מִיר
געווען שווער, בין איך אַרײין צו דער לאָנדריניטשקע. די לאָנדרי-
ניטשקעט האָט גראָד , געקאָמאַנדעװעט/, זי האָט אָנגעזאָגט דעם
,באָי?" ער זאָל גיין שנעל, וייל מען דאַרף נאָך אָפּטראָגן אַ
,באָנדל" (פּעקל) צום , באַרבער" (שערער). און דער שװאַרצער
האָט זי געוויזן, זי זאָל אַלע זעקלעך אויפהענגען איבער נאַכט אין
,יאַרד" (אין הויף), זיי זאָלן זיך אויסטריקענען. און צום מאַן
האָט זי געשריען אַרױף צום , אָפּסטעס" :
--- נעם אַן אַספּערין, צו װאָס דאַרפסטו זיך אַרומטראָגן מיט
אַ אהעדאייק" (קאָפּ-װײיטיק)? כאָטש די לאָנדריניטשקע האָט
, געקאָמאַנדעװועט", האָט זי צו מיר געװאָרפן אַ בליק מיט אַ
שמייכל, װוי איינער זאָגט: טשעפּע מיך ניט איצט, וייל איצט
געהער איך צו דער , לאָונדרי".
--- װאַרט, האָט זי געזאָגט, מיר װועלן באַלד גיין , אַפּסטעס"
(אויפן העכערן שטאָק).
, אַפּסטעס? איז די לאָנדריניטשקע, וי שטענדיק, געוען אַן
אַנדער לאָנדריניטשקע.
--- עס איז זייער פיין, האָט זי געזאָגט, װאָס דו ביסט אַביסל
געקומען, און זי איז אַװעק מאַכן אַ , קאָפּ קאָפע". ביי דער לאָנדרי-
ניטשקע איז געווען גוט צו זיצן. אָט דאָ, ביי איר, האָב איך ניט
געפילט וי אינדערפרי, אַז איך בין הפקר אויף דער גרענד סטריט.
נאָך דעם , קאָפּ קאָפע" האָב איך געזאָגט דער לאָנדריניטשקע,
טאָגי-כבון פון רב קה זילבערג 115
אַז צו דער טאַנטע דאַרפן קומען געסט און עס װעט װוערן ענגי
און איך דאַרף זוכן אַ צימער .. +
--- איך װעל דיך אויף דערווייל דאָ ;אַרענדזשן? (אײנאָרדע-
נען), האָט די לאָנדריניטשקע געענטפערט באַלד אויפן אָרט, און
ווען איך שעם זיך ניט, װאָלט איך צוגעפאַלן זי קושן. איך האָב
גאָר ניט געוואוסט, אַז די לאָנדריניטשקע האָט אויף יעדער זאַך
אַ מעשה, און אַ מעשה פון אַמאָל, ווען זי איז נאָך געווען באַשקע
ליכט, און ניט בוירטי שליווקע. האָט זי טאַקע וועגן מיין נעכטיקן
און וועגן דעם, אַז ביי דער טאַנטע װעט ווערן ,ענג" אויך געהאַט
אַ מעשה,
--- איצט, האָט זי געזאָגט, אַז מען וואוינט אין פיר, פינף
,רומס" (צימערן) איז ניטאָ וואו אַ מענטשן לייגן שלאָפן. אָבער
אַמאָל איז אַנדערש געווען. אַז איך בין געווען ביי שימאַנאָוסקין
אין דער זובאָווראַטשעבנע שקאָלע האָב איך געוואוינט אין אַ
,קאָמנאַטע?" (צימער) גרויס װי אַ שאָלעכץ פון אַן איי. און ביי
מיר פלעגן נעכטיקן אַלע מיינע חברטעס. װאָס דאַרף מען אַ בעט ?
אַ בעט איז געווען אַן איבעריקע זאַך. מען פלעגט ברענגען דעם
גרויסן בער", דאָס איז געווען אַן אַלטער מאַנטל מיינער אַ װאַטע-
נער, מיט ברייטע אַרבל, האָט מען אים גערופן דער ,גרויסער
בער", און דעם גרויסן בער פלעגט מען אויסציען אויף דער
פּאָדלאָגע און פאַרשפּרײטן אַ ליילעך און אַװעקלײגן אַ קישן און מען
פלעגט שלאָפן. צוייען איז צוייען, דרייען, איז דרייען. דער
גרויסער בער איז געווען אַזױ גרויס, וויפיל מען האָט באַדאַרפט.
נו, מיינסטו, אַז עס איז געװוען שלעכט צו שלאָפּן? בעסער וי
איצטער, אַ סך בעסער געווען. און גלויב מיר, איך װאָלט איצט
באַצאָלט פינף און צװאַנציק דאָלער פאַר אױיסשלאָפן זיך אויפן
,גרויסן בער" אויף דער קראָכמאַלנע גאַס. און די לאָנדריניטשקע
האָט אַ שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ, וי איינער זאָגט :
--- אויס, געענדיקט !
בלייבן נעכטיקן ביי דער לאָנדריניטשקע די נאַכט האָב איך
ניט געװאָלט, ניט געװאָלט מאַכן קיין עגמת נפש דעם אָנקל, און
116 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַגב האָב איך געװאָלט זען , רעד''ן, אפשר איז ער געקומען. און
איך האָב אָפּגערעדט מיט דער לאָנדריניטשקע קומען צו איר
נעכטיקן אויף מאָרגן,
ניטאָ װעמען צו ואָגן אַ הזייגעוגט"
8"טער אַפּריל.
איך האָב די נאַכט ניט געקענט שלאָפן, איך האָב אַלץ
געטראַכט, וי װעל איך זיך אַרויסציען פון דער טאַנטע, װאָס װעל
איך איר זאָגן? װאָס על איך זאָגן סעלמאַן? װאָס על איך
זאָגן דער מיסיס שאָר ? װאָס װעל איך זאָגן , רעד"ן? איך קען
דאָך אים ניט זאָגן, װאָס דער אָנקל האָט מיט מיר גערעדט ועגן
עדין . . . איך האָב אַזױ לאַנג געטראַכט, ביז איך בין אַנטשלאָפן
געװאָרן, און אינדערפרי האָב איך באַשלאָסן, גאָרניט על איך
זאָגן, איך װועל זיך איבערציען און גאָר. פריער על איך בלז
גיין נעכטיקן אויף איין נאַכט און דערנאָך נאָך אויף איין נאַכט,
און אויף מאָרגן זאָל גאָט זאָרגן . . . אפשר ועט מיר איינפאַלן
אַ גנוטער תירוץ. אָבער דער אמת איז, אַז איך האָב אומזיסט
געטראַכט, קיינער האָט מיך גאָר אַזויפיל ניט געפרעגט, וי זאָגט
מען, קיינער האָט מיר ניט געהאַקט די רעדער. די טאַנטע האָט
אַ זאָג געטאָן, ווען זי האָט געזען, װוי איך לייג אַריין מיין נאַכט-
העמד, מיין האַנטאַך און מיין ציין:בערשטל אין דער ואַליזקע:
--- װאָס רבקה, עס איז דיר ענג ביי אונדז?
און נאָך איידער איך האָב איר עפּעס געענטפערט, האָט זי
שוין צוגעגעבן :
--- נו, אפשר וועט דיר זיין באַקװעמער. און די טאַנטע איז
אַװעק זען אַ , סעיל" (אויספאַרקויף) פון לאָמפּן. אויף יעדער זאַך
איז דאָ פאַראַן אַ באַזונדער , סעיל". אַ סעיל פון קליידער, אַ סעיל
פון שיך, אַ סעיל פון מעבל, פון ,פאָרניטשור', אַ סעיל פון
לאָמפּן, אַ סעיל פון אַלצדינג. איך װאָלט זיך אינגאַנצן ניט
געוואונדערט, וען מען זאָל דאָ מאַכן אַ סעיל פון , כלות" און
אַ סעיל פון ,חתנים". עס קען זיין, אַז עס װאָלטן געווען
קאָסטאָמער" אויך. און יעדערער װאָלט געגאַנגען אַ קוק טאָן
טאָג-בוך פון רבקה זילבערג 117
אויף דעם , סעיל", גלאַט אַזױ, דזשאָסט פאָר פאָן". וען איך
בין אַװעק איז קיינער ניט געווען אין שטוב. עס איז ניט געװען
וי מען זאָגט, וועמען צו זאָגן אַ זיי געזונט.
די לאָנדריניטשקע האָט מיר אַ ויז געטאָן, וואו אַװעקצר
שטעלן מיין , פאַרמעגן" און זי איז ניט געװאָרן, זי האָט איצט
, געהערט צו דער לאָונדרי".
גייענדיק היינט פון סקול, בין איך פאַרקראָכן צום אָנקלס הויז,
און זיך שוין ביים שװועל דערמאָנט, אַז איך גיי היינט נעכטיקן צו
דער לאַָנדריניטשקע.
--- פאַרקראָכן, האָב איך זיך אַלײן פאָרגעװאָרפן, און דערפילט
אַ קלעם אין האַרצן, פאָרט איז דאָס געווען אַ שטיקל היים, ווען ניט
דער עדי . . . פון הויז איז דערווייל אַרױס די מיסיס שאָר:
--- איך גיי טאַקע צו דיר ! האָט זי געזאָגט, עס איז דאָ פאַר
דיר אַ קאַרטל, און אַגב האָב איך געװאָלט זען וואוהין דו ביסט
אַנטלאָפן . . .
--- אַנטלאָפן ?
--- אוודאי אַנטלאָפן, אַפילו קיין גוטן טאָג ניט געזאָגט . .
איך האָב זיך פאַרענטפערט, אַז איך האָב נאָך גערעכנט
קומען, און ניט איינמאָל . . .
--- איך ווייס, האָט די מיסיס שאָר אַ זשמורע געטאָן מיט אַן
אויג, איך ווייס, דו ביסט אַנטלאָפן פון עדין . . . און זײיער
גלייך געטאָן, זייער גלייך . . . דו ביסט אַ חכמה . . . און די
מיסיס שאָר האָט זיך צעלאַכט,
--- אָפּענע קאָרטן, האָב איך אַ טראַכט געטאָן. אונדז דאַכט
זיך, אַז קיינער ווייס ניט װאָס מיט אונדז קומט פאָר. מען וייס.
די וועלט ווייס אַלץ. אַזױ דאַכט זיך מיר איצט.
דאָס קאַרטל איז געווען פון שיינפעלדן. שיינפעלד איז קראַנק,
, קום אַריבער, שרייבט ער, שוין פיר טעג וי איך בין קראַנק, און
, צופיל פריינט" האָב איך ניט דאָ . . . אַזױ שרייבט ער, , צופיל
פריינט" , , , אים איז נאָך אפשר ערגער וי מיר, ווער ווייס וי
שלעכט אים איז? . . . מאָרגן װעל איך גיין זען שיינפעלדן . . .
אַװעקגײן אַביסל פריער פון דער אַרבעט, און גיין אים זען.
118 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
די שטומע באַלעבאָסטע
4טער אַפּריל,
איך קען ניט פאַרגעסן שיינפעלדן וי ער ליגט איינער אַליין
אין זיין צימערל, ביי דער , שטומער" באַלעבאָסטע. זיין בעטל
איז זייער אַ נידעריקס, און אַז איך בין אַרײן האָט זיך מיר געדאַכט,
אַז ער ליגט כמעט אויף דער ערד און עס האָט זיך מיר אָפּגעריסן
אין האַרצן. ער האָט אַ שמייכל געטאָן און געזאָגט :
-- רבקה, איך בעט דיך, די ערשטע זאַך קויף מיר אַלקאָהאָל,
איך האָב זיך שוין דריי טעג ניט אַרומגעװאַשן, און מיר דאַכט זיך,
אַז מאָך איז אויף מיר אָנגעװאָקסן, ער האָט געקוקט אויף מיר מיט
פאַרזשמורעטע אויגן, וי ער זאָל װאַרטן אויף אַן ענטפער, צי
איז ער טאַקע באַװאָקסן מיט מאָך, צי ניט, איך האָב באַמערקט,
אַז ער שלינגט די שפּייעכץ, מסתם איז ער דאָרשטיק, און איידער
איך בין אַראָפּ קויפן אַלקאָהאָל בין איך אַריין אין קיך מאַכן פאַרן
קראַנקן אַ גלאָז טיי. אין קיך, אָדער, וי זיי זאָגן, אין ,/קיטשן", איז
געזעסן אַ פרוי און האָט געשטריקט,
--- איך וויל דאָ מאַכן טיי פאַר מיסטער שיינפעלד, האָב איך
איר געזאָגט,
די פרוי האָט מיר קיין װאָרט ניט געענטפערט, זי האָט מיר
שטומערהייט דערלאַנגט אַ טשאיניקל, װאָס איז אַלט געווען אפשר
הונדערט יאָר, פּונקט אַזאַ טשאַיניקל האָב איך אַמאָל געזען ביי
מיין זיידן רב מאָטיעלע אויפן בוידעם, אין לובלין. דאָס דעקל פון
טשאַיניקל איז געווען צוגעטשעפּעט צום הענטל מיט אַ קייטעלע,
עס זאָל ניט אַראָפּפאַלן און עס זאָל ניט פאַרפאַלן ווערן. שטומער-
הייט האָט זי מיר אָנגעצונדן דעם גאַז, שטומערהייט האָט זי מיר
געגעבן אַ גלאָז, מיט אַ שעלכל, מיט אַ לעפעלע, און שטומער-
הייט האָט זי זיך ווידער געזעצט אויף אֹיר בענקל שטריקן. זי האָט
געשטריקט אַן אַרבל און דער קאָליר פון איר שטריקעכץ איז
געווען, וי דער קאָליר פון איר טשאַיניקל. אַביסל גרוי, אַביסל
ברוין און אַביסל דער גוטער יאָר ווייס װאָס פאַר אַ קאָליר. איך
האָב געגעבן שיינפעלדן אַ גלאָז טײי. ער האָט עס אויסגעטרונקען
אין איין אָטעם.
--- איך טרינק שטענדיק הייסע, האָט ער זיך פאַרענטפערט.
טאָגיבוך פון רב קה וילבע רג 119
ער האָט אויסגעזען זייער דערשלאָגן, אפשר האָט ער אַזױ
אויסגעזען, ווייל זיין בעטל איז זייער נידעריק,
איך האָב אים געפרעגט, צי זיין באַלעבאָסטע איז אַ שטומע ?
אָדער זי רעדט ניט גלאַט אַזױ, זי האָט קיין איין װאָרט ניט
אַרױסגערעדט צו מיר . . .
שיינפעלד האָט אָפּנעלעקט די ליפּן און האָט מיר געזאָגט :
-- עס זיינען ביי איר פאַראַן טעג ווען זי איז שטום. אַז
מען פאַרשפּעטיקט איר צאָלן , רענט" ווערט זי אינגאַנצן שטום.
אַנדערע מאָנען מיט ווערטער, זי מאָנט מיט שטומקייט, און דאָס
איז אַ סך שװערער איבערצוטראָגן. פיר טעג, אַז איך האָב איר
פאַרשפּעטיקט מיטן צאָלן, איז זי שוין דריי טעג שטום, וי די װאַנט.
5 דאָלער דאַרף איך פאַר איר . . . ביז איך על געזונט
װערן . . .
איך בין אַראָפּ אין גאַס, געבראַכט פאַר שיינפעלדן אַלקאָהאָל
און עפּעס צום עסן . . . אַז איך בין צוריק געקומען האָט ער מיר
געזאָגט :
--- שווער אַזױ צו לעבן . . . מיר װאָלט קיין שאָד ניט זיין
די גאַנצע ;שפּיל" אויפגעבן . . . נאָר מיין פרוי און דאָס
קינד . . . דאָס קינד איז אַלט אינגאַנצן זעקס יאָר. אפשר װעט
זיך נאָך איינגעבן זען זיי און העלפן , . . אָבער וױיטער . . .
װאָס איז דאָ פאַראַן צו זשאַלעװען? די באַלעבאָסטע, װאָס עס
פאַלט אויף איר אָן אַ שטומעניש ?
איך האָב שיינפעלדן דערציילט וועגן מיין פאָטערס בריו, אַז
ער וואוינט ביי קראַסוליען אין שטאַל,
--- ביידע זאַכן ניט גוט, האָט שיינשעלד געזאָגט און האָט אַ
ווייז געטאָן אויף זיין צימערל מיטן שמאָלן טישל ביים װאַנט . . ,
ביידע זאַכן זיינען ניט גוט . . .
איך בין אַװעק אַהײים, איבערגעלאָזן שיינפעלדן מיט אַ גלאָז
קאַלטע טיי אויפן טישל, צוויי פּאָמעראַנצן, אאָרנאַדזשעס?", דאָס
פלעשל אַלקאָהאָל, און די שטומע באַלעבאָסטע.
איך על מאָרגן גיין צו מיסטער שאַמוט, ער איז וױיס
פּרעזידענט פון דער געזעלשאַפט , הילף" פאַר פליכטלינגע, זאָל
ער שאָפן פופצן דאָלער פאַר שיינפעלדן, באַצאָלן פאָר זיין דירה
100 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
און אומקערן דאָס לשון זיין באַלעבאָסטע. איך האָב אויסגעלייגט,
װאָס איך על זאָגן דעם מיסטער שאַמוט און װאָס איך װעל אים
ענטפערן, אויב ער װעט ניט װעלן געבן קיין געלט . . . אן
אַזױ טראַכטנדיק בין איך צוגעגאַנגען ביז דער לאָונדרי, עמיצער
האָט מיך אַ ריר געטאָן ביים אַקסל :
--- סטאַפּ !
, רעד" איז געשטאַנען . . .
--- דו ביסט אַועק פון דער טאַנטע?
אָטאָ האָסטו זיך, האָב איך אַ טראַכט געטאָן, אַ גאַנצע נאַכט
געטראַכט װאָס אַלעמען צו ענטפערן, און אַז עס קומט צו עפּעס
ווייס איך ניט װאָס צו זאָגן, נאָר אויף מיין מזל האָט ,רעד"
גאָרנישט געװאַרט אויף קיין ענטפער,
--- זייער גוט, האָט ער געזאָגט, איך בין זייער צופרידן,
,א'ם גלעד".
פאַרװאָס איז , רעד" צופרידן? ער ויל אויך פּטור ווערן
פון עדין? אָדער ער וויל, אַז רוט זאָל ניט קומען ? ווער ווייס ?
אַבי איך דאַרף אים איצט ניט ענטפערן, פאַרװאָס איך בין אַװעק
פון דער טאַנטע.
עס איז שוין געווען צו שפּעט אויף גיין אין די , מואוויס",
זיינען מיר אַװעק צום איסט ריווער. זעט אויס, אַז , רעד" האָט ליב
דעם איסט ריווער, אַזױ ווי לייזער האָט ליב געהאַט דעם סאָסנאָוון
װאַלד, אַבי װאָס פלעגט לייזער מיך רופן: קום צום סאָסנאוון
װאַלד. אוֹן , רעד", --- קאַם אַן, צום איסט ריווער. אָבער גייענדיק
מיט רעד"ן צום איסט ריוער דערמאָן איך זיך וועגן דעם
סאָסנאוון װאַלד אויך, און מיר דאַכט זיך אַמאָל, אַז איך גיי אי
דאָ, אי דאָרטן. קען אַ מענטש זיין אין איין צייט אין צוויי ערטער ?
זעט אויס, אַז יאָ . . .
;רעד" האָט אַ נאַטור, ער קען טרעפן. ער האָט דעמאָלט
געטראָפן פון דער פאָטאָגראַפיע, וועלכער איז לייזער און איצט
האָט ער געטראָפן, װאָס איך טראַכט.
--- דו יו טינק אַבאַוט לובלין?
--- װאָס עפּעס ?
-- איך זע . . .
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 121
--- ניין, , רעד", איך טראַכט וועגן מיין לערער, שיינפעלדן,
ער איז קראַנק . . . און די באַלעבאָסטע זיינע איז שטום געװאָרן
פון זאָרג וועגן דעם דירה געלט ...
-- ריעלי ? האָט , רעד" אַ פרעג געטאָן און מיר האָט זיך
ווידער געדאַכט, אַז אים אַרט גאָרניט . . . און אַזױ וי ,רעד"
טרעפט װאָס מען טראַכט, האָט ער מיר געזאָגט :
--- דו ביסט אַ גוטע, רבקה, ,אַי לאַיק יו", (דו געפעלסט מיר)
נאָר עדי האָט מיר געזאָגט, אַז דו האָסט אַ חתן אין לובלין . . .
--- און װאָס אַרט עס דיך ? האָב איך אָנגעהויבן לאַכן, דו
צאָלסט פאַר אים , טעקסעס" ?
איך האָב געפילט, אַז איך האָב געזאָגט אַ נאַרישקײט, אָבער
עס איז שוין געװוען פאַרפאַלן . . .
-- יע, איך צאָל פאַר אים , טעקסעס" האָט מיר ,רעד"
געזאָגט, ער האָט געטראַכט אַ וויילע און ווידער אָנגעהויבן ריידן:
רבקה, יו נאָו, עס זיינען דאָ ,גערלס" (מיידלעך), װאָס וויינען,
און עס זיינען דאָ , גערלס" װאָס לאַכן . . . ,עוורי-טינג" (אַלץ)
איז ביי זי אַ געלעכטער . . . ביי דיר איז אַלץ לאַכן . . .
--- , לאַכן" האָב איך אים נאָכגעזאָגט מיט שפּאַס . . .
--- , עווריטינג" (אַלץ) קען מען ניט לאַכן, רבקה.
--- עווריטינג, האָב איך אים נאָכגעזאָגט.
--- מען קען מיט דיר ניט ריידן, האָט , רעד" אַ מאַך געטאָן
מיט דער האַנט, , ביקאָז" (ווייל) . . .
, רעד" האָט אַ וויילע געטראַכט, װאָס פאַר אַ ביקאָז" ער
דאַרף זאָגן,
-- ביקאָז, איך בין אַ לוכלינער, האָב איך אים אונטער-
געהאָלפן . . .
-- , דאַט'ס דע טראָבל", (דאָס איז די צרה), האָט ,רעד"
זיך אָנגעכאַפּט, , ביקאָז" דו ביסט , טו מאַטש" (צופיל) אַ לוב"
לינער +..
ביי , רעד"ן גייט גיך אַריבער דער כעס, ער הויבט אָן לאַכן
און פאַרגעסט. און עדי וויל אונדז, זעט אויס, צעקריגן . . . הער
נאָר, אַ מעשה מיט אַ חתן גייט ער אים דערציילן. עדי וויל ביידן,
מיך און סעלמאַן . . . דער אָנקל איז געווען גערעכט . ..
192 פון לובלין ביז גיו:יאָרק
איך טרעף משיחן
פיטער אַפּריל,
ניט אומזיסט זאָגט מען, אַז ס'איז דאָ משיח אויף דער וועלט,
יע, ער איז דאָ, און איך האָב אים היינט געטראָפן. ער איז מיר
געקומען אַרויסהעלפן אין אַ גרויסער נויט. און ניט צוליב מיר איז
ער געקומען, נאָר צוליב שיינפעלדן, צוליבן קראַנקן שיינפעלדן..
איך בין היינט אַװעק פון דער מיסיס קאָשעס מיט אַ שעה פריער,
איך בין געלאָפן צו מיסטער שאַמוט קריגן די פופצן דאָלער פאַר
שיינפעלדן, באַצאָלן פאַר זיין דירה. מיסטער שאַמוט האָט מיך
זייער פריינדלעך באַגעגנט :
--- נו ס'איז נאָך דיר אַלץ שלעכט, אַז מיסטער עדלשטיין
האָט פאַר דיר באַצאָלט גאַנצע הונדערט קװאָדערס ? װאָס ווילסטו
ווייטער?
איך האָב אים דערצילט, אַז שיינפעלד ליגט קראַנק, מען
דאַרף פופצן דאָלער אויף באַצאָלן פאַר זיין דירה, די באַלעבאָסטע
זיינע איז אַזש שטום געװאָרן פאַר כעס, װאָס מען האָט פאַר"
שפּעטיקט איר אָפּצאָלן דירה געלט,
-- זאָל זי שטום וערן, האָט מיסטער שאָמוט געזאָגט, אָבער
מיר קענען גאָרניט טאָן . . . מיר האָבן ניט קיין פאָנדן אויף
צאָלן , רענט". ביי אונדז איז יעדער פּעני באַשטימט . . .
איך האָב געבעטן מיסטער שאַמוטן מען זאָל מאַכן אַן אויס-
נאַם, שיינפעלד איז אַן עלנטער מענטש, ער האָט גרויסע יסורים
פון זיין באַלעבאָסטע,
--- פון אַלע ווייבער האָט מען יסורים . . . האָט זיך מיסטער
שאַמוט געוויצלט, איר פאַרשטייט, מיר קענען אַרויסהעלפן מיט
געפינען אַ , דזשאַב", אָדער מיט אַן עצה . . . און דאָס איז
זייער וויכטיק. מיר קענען אים געבן אַ פּלאַץ צום שלאָפן אויף
אַביסל צייט, נאָר צאָלן פאַר עמיצנס אַ דירה, דאָס קענען מיר
ניט . . ,
--- מאַכט פאַר שיינפעלדן אַן אויסנאַם, האָב איך זיך געבעטן
ביי מיסטער שאַמוט, שיינפעלד איז אַ מענטש װאָס װעט ניט
קומען בעטן .. .
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 128
-- אַן אויסנאַם מאַכט מען נאָר פאַר אַ שיין-:מיידל, אָבער ניט
פאַר אַ שיידפעלד . . . מיסטער שאַמוט האָט הנאה פון זיינע
וויצן, און האָט געשמייכלט.
--- װאָס זאָל מען מיט אים טאָן? האָב איך גערעדט שוין
דאַכט זיך מער צו זיך, װי צו מיסטער שאַמוט.
--- אפשר ועט אייך די לובלינער סאָסײעטי העלפן . . .
איך קען אייך געבן צו זיי אַ בריוו, אָבער מיר קענען גאָרניט טאָן,
און מיסטער שאַמוט האָט צענומען די הענט אין ביידע זייטן, מיר
קענען, ליבינקע, גאָרניט טאָן . . .
איך האָב געזען, אַז ביי מיסטער שאַמוט האָט זיך שוין די
האַנט אַ צי געטאָן צום זייגער, װאָס ליגט ביי אים אויפן טיש.
איך בין אַרױס פון זיין אָפיס. וואו זאָל איך גיין ? װאָס טוט מען
מיט שיינפעלדן? איך האָב זיך דערמאָנט, וי שיינפעלד האָט
געזאָגט: , איך װאָלט אויפגעגעבן די , שפּיל" ווען ניט דאָס ווייב
און דאָס קינד" . . .
איך האָב פאַרשטעלט דאָס פּנים מיט די הענט, כדי צו באַ-
טראַכטן, וואו זאָל איך איצט גיין קריגן די פופצן דאָלער פאַר
שיינפעלדן . . . אפשר זאָל איך גיין צו דער מיסיס טקאַטש?
און אַזױ וי איך בין אַזױ געשטאַנען אינמיטן װאַרט-צימער איז צו
מיר צוגעגאַנגען אליהו הנביא, אָדער משיח, אַ דאגה, אַבי ער האָט
מיר געהאָלפן . . .
--- װאָס טראַכט איר אַזױ 3 . . .
ערשטנס, האָב איך זיך פאַרוואונדערט, װאָס מען זאָגט מיר
;איר", אַלע דאָ זאָגן מיר ,דו". און ווער קען דאָס זיין? גאָר
אַן אַלטער מאַן איז געשטאַנען אַנטקעגן מיר, אַ הויכער אַלטיטשקער,
איך האָב קיינמאָל ניט געזען גרויע האָר זאָלן זיין אַזױ וייס,
װאָס טראַכט איר 4 האָט ער מיך ווידער געפרעגט, און ער
האָט ניט געװאַרט אויף מיין ענטפער און האָט מיר געזאָגט: איך
בין דאָ אַ דירעקטאָר שוין פערציק יאָר . , . איך האָב געבויט
די ;אינסטיטושאָן" . . . איר מעגט מיר זאָגן, װאָס איר דאַרפט
דאָ. . . דער אַלטער האָט אַרױסגענומען אַ וויזיט קאַרטל :
יצחק פיש, דירעקטאָר פון דער געזעלשאַפט , הילף", יאָר
0....
124 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
מיט פערציק יאָר צוריק האָבן מיר געבויט די אינסטיטושאָן
פאַר מענשלעכקייט . . . פאַר הילף . . . און דער אַלטער האָט
אַרױסגעשלעפּט פון זיין קעשענע נאָך אַ קאַרטל :
יצחק פּישמאַן, פּרעזידענט פון דער געזעלשאַפט הילף"
6
,טאָג און נאַכט דאָ אָפּגעזעסן. אַליין די בענק געמאַכט . . .
אַלײין געפאַרבט . . . אוף מיין נאָמען פאַרשריבן דער ;טשאַר-
טער" ביזן היינטיקן טאָג" . . .
איך האָב אים דערציילט וועגן שיינפעלדן אַ לערער געוען,
אַן איידעלער מענטש . . . איצט איז ער קראַנק, אַ פליבטלינג,
האָט דאָ קיינעם ניט . . . פופצן דאָלער דאַרף מען האָבן באַצאָלן
פאַר זיין דירה . . . ער אַרבעט דאָ אין אַ , פעקטאָרי" פון
,סעקאָנדהענטיקע" לעפל, נאָר איצט איז ער קראַנק . . . אָן
אַ משפּחה . . .
אַ רחמנות . . . האָט געזאָגט דער אַלטער, אַ רחמנות . .. .
מענטשלעכקייט דאַרף זיין . . . מענטשלעכקייט . . . און װאָס זיינט
איר זיינע? אַן אייגענע ?
--- ניין, געווען זיינע אַ תלמידה . . . עֶר האָט געלערנט מיך
חשבון . . .
--- קומט, האָט דער אַלטער מיר געזאָגט, קומט . . . און
ער איז אַרױף אויפן צווייטן שטאָק. איך בין ניט געווען זיכער,
צי דער אַלטער װעט עפּעס אױפּטאָן, נאָר איך בין אים נאָכגע-
גאַנגען, װאָס האָב איך דאָ צו דערלייגן ?
דער אַלטער איז געגאַנגען אין אַלע טירן, ניט קלאַפּנדיק . . .
-- וואו איז מיסטער קאַן? האָט ער געפרעגט.
מיר זיינען געקומען צו מיסטער קאַן, דעם פּרעזידענט. ביי
אַ זיײיטיקן טישל זיינען געזעסן צוויי אָפיס מיידלעך און געקלאַפּט
אויף מאַשינקעס. אַז זיי האָבן דערזען דעם אַלטן האָבן זיי זיך
ביידע איבערגעקוקט, וי איינער זאָגט: ער איז שוין דאָ, עס
וועט שוין זיין אַ חתונה . . .
מיסטער קאַן האָט אים בעגעגנט פריינדלעך :
--- האַלאָ, האַלאָ, האַלאָ, מיסטער פיש ! װאָט ניוס ? . . ,
--- טראָבל... טראָבל... פופצן דאָלער דאַרף מען איר געבן...
טאַגיבון פון רבקה זיל בע רג 125
-- ניט פאַר מיר, האָב איך זיך פאַרענטפערט, פאַר אַ
קראַנקן, פאַר שיינפעלדן . . .
--- פופצן דאָלער . . . אַ קראַנקער מענטש, אַ פליכט-
לינג , . . ליגט אַלײן . . װווי, ויי, וי . . מענטשלעכקייט
דאַרף זיין . . .
--- מיסטער פיש, האָט זיך מיסטער קאַן אַ כאָפּ געטאָן, אייך
דאַרף איך דאָך ניט דערציילן , , . איר זיינט דאָך אַלײן געווען
ווען מען האָט באַשלאָסן קיינע היים אױיסצאָלונגען ניט מאַכן . . .
מיר האָבן ניט אויף דעם . . . איר ווייסט דאָך, מיסטער פיש .. .
--- באַשלאָסן . . . באַשלאָסן . . . ווע, װע, װע . . . מענטש-
לעכקייט . . . אַ קראַנקער ליגט . . . אַן עלנטער. אַלע קומען
דאָך ניט . . . אָט איז זי געקומען . . . עלעהיי אַ מענטש פאַלט
אין מיטן גאַס , . . גיט מען דאָך הילף ...
מיסטער קאַן האָט זיך אויפגעשטעלט :
-- אָבער מיר קענען ניט איבערמאַכן קיין באַשלוסן, מיר
קענען ניט . . .
דער אַלטער האָט זיך אָפּגעמאַכעװעט פון אים מיט ביידע
הענט, װוי מען פאָכעט זיך אָפּ פון אַ פליג,
-- װע. -.. װע ... . װע.. װואָס דערצצילט איר מיר ?
איך האָב געבויט די , אינסטיטושן", אַלײין די ברעטער געטראָגן..
אַלײין געפאַרבט . . . צוליב װאָס ? צוליב מענטשלעכקײט . .
װע... װע... ואו איז דער טיש ? איך זע אים דאָ ניט ...
אַ שטאַרקער טיש געווען . . . אַ דעמבענער . . . אַזעלכע
טשוועקעס אַרײנגעקלאַפּט, געקענט שטיין הונדערט יאָר . . ,
;פאָרניטשער" דאַרף מען דאָ? װער דאַרף דאָס ? מענטשלעכקייט
דאַרף מען . . . פופצן דאָלער דאַרף מען איר געבן! ... .
מיסטער קאַן, אַז ער האָט דערהערט די מעשה מיטן דעמבע-
נעם טיש, האָט עֶר אַרױפגעלײגט אַ האַנט אויפ'ן שטערן . . ,
--- אָבער, מיסטער פיש, איך האָב ניט, איך בין דאָ ניט קיין
באַלעבאָס, דאַט'ס אימפּאַסיבל . . .
--- װאָס פּאַסיבל . . . פּאַסיבל . .. האָט אים דער אַלטער
איבערגעקרימט, און האָט אויפגעהויבן אַ ציטעריקע שטים: איך
בין דאָ יאָ באַלעבאָס! אַלײן די ברעטער געפאַרבט . . , 0
100 פון לובלין ביז ניוזיאָרק
טאָלער װעל איך אַלײן געבן . . . און דער אַלטער האָט זיך גלייך
אַ נעם געטאָן צו זיין טייסטער,
מיסטער קאַן האָט זיך אַ ריר געטאָן, ער איז אַװעק מיטן אַלטן
אַ שטאָק נידעריקער, איך האָב געװאָלט מיטגיין.
--- זיצט, זיצט דאָ, האָט מיך דער אַלטער געאירצט, און
ווער קען אייך דאָ ? ווער איר זיינט . . .
--- מיסטער שאַמוט קען מיך . . . אַ לאַנדסמאַן . . .
--- גוט, גוט, זיצט דאָ . . .
איך בין געבליבן זיצן. די צויי סעקרעטאַרשעס האָבן זיך
אַ לאָז געטאָן איינע צו דער אַנדערער, געלאַכט און זיך געשושקעט,
געשושקעט זיך און וידער געלאַכט . . . ,קריזי', האָבן זי
גערעדט צווישן זיך.
פאַרליבט איז , קרייזי", און דאָס, זעט אויס, װאָס דער אַלטער
האָט געזאָגט איז אויך , קרייזי", אַ מאָדנע שפּראַך ענגליש . .
,קרייזי" זעט אויס איז אַלץ, װאָס עס נעמט ביים האַרצן . . .
מען װעט דאַרפן פרעגן די מיסיס שװאַרץ, אָדער , רעד"ן.
דער אַלטער איז געקומען צוריק, נאָך אים אין געגאַנגען
מיסטער קאַן, טאַקע וי אַ נאַסער האָן. דער אַלטער האָט געטראָגן
אין האַנט אַ טשעק, די האַנט און דער טשעק האָבן ביי אים שטאַרק
געציטערט. דער אַלטער איז צוגעגאַנגען צו אַ טישל, וואו עס איז
געזעסן איינע פון די אָפיס מיידלעך און האָט זי מיט אַ צייכן פון
האַנט אַראָפּגעשאַרט פון בענקל, ער האָט זיך געזעצט אחתמענען"
דעם טשעק. (דער טשעק איז געווען אויסגעשריבן אויפן נאָמען:
יצחק פישמאַן).
--- אַמאָל האָב איך געקענט זיך חתמענען שטייענדיק, היינט
קען איך ניט, היינט מוז איך זיך זעצן. ער האָט די פּען אַזױ
לאַנג געשאָקלט איבערן טשעק, ביז דריי קלאקסעס טינט זיינען
אַראָפּגעפאַלן. דערנאָך האָט ער פּאַמעלעך, צירקלענדיק יעדן אות,
אונטערגעשריבן זיין נאָמען אויף ענגליש. די אותיות האָבן אויך
געציטערט וי זיין האַנט, ער האָט זיי געשטעלט וייט איינס פון
דעם אַנדערן, מען זאָל זיי קענען איבערלייענען. צוויי שורות האָט
פאַרנומען זיין אונטערשריפט, און דער ענדע שטריך אַ גאַנצע
דריטע שורה,
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 127
--- פאַר מענטשלעכקייט האָט מען די , אינסטיטושן" געבויט,
האָט דער אַלטער געזאָגט, און מיר אָפּגעגעבן דעם טשעק. איך בין
צוזאַמען מיט אים אַראָפּ פון די שטיגן. ער האָט מיר געוויזן נאָך
פיר קאַרטלעך,
--- איך זאָג צו זיי מענטשלעכקייט . . . נו, װאָיסיסיס . ..
האָט דער אַלטער אויסגעצויגן זיין , װאָס" מיט ביטול און איז
אַװעק. ער האָט זיך נאָך אומגעדרייט און האָט צוגעגעבן :
-- אַ רפואה שלמה גיט אים איבער, אַ רפואה שלמה,
איך בין אַרױסגעלאָפן אויף דער גאַס און זיך אומגעקוקט.
דעם אַלטן האָב איך שוין ניט געזען. זיך פאַרדרײט, זעט אויס,
אויפן ראָג. מיר דאַכט זיך, איך האָב היינט געטראָפן משיח'ן . . .
מען זאָגט, ער פאַרשטעלט זיד אין פאַרשיידענע געשטאַלטען און
קומט העלפן וואו מע? דאַרף, און ווידער מיט מיינע צרה'דיקע
טרערן, איך האָב געויינט אויפן מיטן גאָס, און אַלע האָבן מיך
אָנגעקוקט, אַ דאגה, אַבי איך טראָג דעם טשעק פאַר שיינפעלדן,
און פאַר זיין באַלעבאָסטע, די שטומעניש זאָל פון איר אַראָפּ,
מיסטער קאַרעלינס , מאַטעריאַלןי
ס-טער אַפּריל,
,רעד" איז מיט מיר מיטגעגאַנגען צו שיינפעלדן. שיינפעלדן
איז שוין בעסער. ער זאָגט, אַז דער אַלקאָהאָל האָט אים געהאָלפן,
און איך מיין, אַז די , רפואה שלמה" וװאָס , משיח" האָט אים גע-
שיקט האָט אים געהאָלפן. מילא, אַבי ער פילט זיך שטאַרקער,
און אין אַ פּאָר טעג אַרום װעט ער שוין גיין צוריק צו דער אַרבעט.
--- געװאָלט זיך אויסדרייען, ניט בעטן ביי קיינעם, האָט
געזאָגט שיינפעלד, איז די קרענק אונטערגעקומען . . . פונװאַנען
האָט איר דעם טשעק?
--- משיח'ן געטראָפן . . .
--- כ'מיין ערנסט . . .
--- איך זאָג אייך, שיינפעלד, משיחן געטראָפן, ער האָט מיר
געבראַכט דעם טשעק, און האָט אים אַליין אונטערגעשריבן און
איר האָט ביי קיינעם ניט געבעטן
198 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
שיינפעלד האָט באַטראַכט די אונטערשריפט :
-- אַ מאָדנע אונטערשריפט , . . זעט טאַקע אויס, וי ניט
פון דער װעלט . . .
מיר איז געווען פריילעך, איך האָב שוין לאַנג ניט געזונגען..
וי קען איך זינגען? . . . נאָר איצט האָט זיך ביי מיר אַליין
אַ זונג געטאָן, ווען שיינפעלד האָט מיך געבעטן אָפּנעבן משיח'ס
טשעק זיין באַלעבאָסטע :
-- באַלעבאָסטע זיסינקע,
זיסינקע, זיסינקע באַלעבאָסטע !
באַלעבאָסטע זיסינקע,
זיסינקע טשעקעלעך . . . |
שיינפעלד האָט זעט אויס באַמערקט, אַז ,רעד" קוקט אויף
זיינע נעגל, און ער האָט, װוי דעם ערשטן מאָל, ווען ער האָט מיך
באַגעגנט, זיך פאַרענטפערט :
--- די שװאַרצקייט פון די נעגל גייט ניט אַראָפּ, דאָס איז פון
אַ זאַלץ, װאָס איך וואַש דערמיט די אַלטע לעפל, מען מאַכט פון
זיי /סעקאָנדהענדיקע". און שיינפעלד האָט זיך אַביסל אויפגעהויבן
אויף זיין נידעריק בעטל. -- איך װאָלט געקענט האָבן וייסע
נעגל אויך, און אַ , דזשאַב" דערצו, באַדאַרפט בלויז אונטער-
שרייבן זיך . . . נו, האָט זיך מיר ניט געװאָלט. מוז מען האָבן
שװאַרצע נעגל,
רעד" איז געװאָרן נייגעריק, און איך, דעם אמת, האָב אויך
געװאָלט וויסן די געשיכטע מיטן אונטערשרייבן זיך, נאָר איך װאָלט
ניט געהאַָט קיין איינשטעלעניש בעטן דערציילן מיר די מעשה
אָבער , רעד" האָט אַ זאָג געטאָן :
--- איז דאַט'ס אָל? האַו איז איט ? (װיאַזוי איז דאָס ?)
שיינפעלד האָט זיך שוין, זעט אויס, גענוג אָנגעשוויגן מיט
זיין שטומער באַלעבאָסטע און ער האָט אונדז דערציילט די מעשה.
--- איר ווייסט דאָך, --- האָט ער געזאָגט, --- מיין פרוי איז
אַ לובלינער, נאָר איך קום פון לאָדזשׂ. און כאָטש עס איז מיין
שטאָט, האָב איך ניט ליב לאָדזש. צוליב די גרויסע געשעפטן װאָס
זיינען דאָרט געווען איז לאָדזש אַן אָנלופעניש, אַלערלײ מעקלערס,
אַלערלײ דרייערס, אַלערלײ מאַלװים, אַלערלײ מאַכערס, אַלץ איז
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 109
אָנגעלאָפן קיין לאָדזש. האָט זיך אָנגעפּלאָדיעט דאָרט אַן ערב רב,
דערנאָך האָט לאָדזש צעשיקט איר סחורה איבער דער װעלט...
כ'מיין אויף אַ שטאָט קען מען ניט זאָגן . . . אָט האָט אין
לאָדזש געוואוינט רב שמואלקע קאטאוויצער אויך, װאָס ער האָט
דאָס גאַנצע לעבן געגעבן ,, מעשר" פון זיינע פאַרדינסטן פאַר
שטאָט זאַכן, פאַר אָרעמעלײט. איך וויל גאָרניט פאַרדינען דערפון
װאָס דער בית המקדש איז חרוב געװאָרן, פלעגט ער זאָגן.
איז דאָס געווען רב שמואלקע קאַטאָװיצער . . .
-- ,רעד" האָט נעבעך ניט פאַרשטאַנען די מעשה, האָט ער
אָנגעהויבן אויספרעגן װאָס הײייסט {מעשר"? (װאָט מינס
,מעשר"? ) און דערנאָך ,װאָס מיינט ,, חרוב" געװאָרן. . . הקיצור
מען האָט זיך גוט אָנגעהאָרעװעט מיט , רעדן" ביז ער האָט פאַר-
שטאַנען די מעשה מיט רב שמואלקע קאַטאָװיצער, נאָר מיר האָבן
פאָרט געװאָלט וויסן די מעשה מיטן אונטערשריפט, האָט אונדז
שוין שיינפעלד דערציילט בקיצור.
-- יע, זאָגט שיינפעלד, אַלץ ועגן לאָדזש... האָב איך דאָ
געטראָפן איינעם אַ לאָדזשער, אַ לאַנדסמאַן. אויסגעפוצט, אַ גאָנ-
צער מאַכער, אַ כל ולך אין ניו-יאָרק. דערפרייט ער זיך מיט
מיר. אַזױיװוי מיר האָבן געלערנט אין איין חדר, גיט ער זיך פאַר
מיר אַ באַרים ;
-- ער קען דאָ ,, מאַכן" אַ מענטשן אין ניו יאָרק און ער קען
;מאַכן אויס" אַ מענטשן . . . ער איז דאָ דער ;פּרעזעס" פון דער
;איסט-וועסט לאָון סאָסײיעטי?.
--- און װאָס ביסטו עפּעס געװאָרן פאַר אַ פּאַרשױן ? געהערט,
ביסט געװאָרן אַ פּראָפּעסאָר ?
-- יע, אַ לערער, אַ לעקטאָר,
און ער האָט ביי מיר גענומען מיין אַדרעס. גוד באַי, טראַכט
איך, און גוד לאָק, װי מען זאָגט אין אַמעריקע.
אין עטלעכע טעג אַרום קומט ער אַראָפּ צו מיר און ברענגט
מיר אַ גאַנצן פּאַקעט :
די ;איסט-װועסט לאָון סאָסייעטי' מאַכט אים אַ באַנקעט
צו זיינע פופציק יאָר, און מען גיט אַרױס אַ בוך מיט זיין ביאָ-
גראַפיע. איז וויל ער, אַזױװי מיר זיינען ביידע פון לאָדזש, און
130 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איך קען אים גוט, און קען זיין טאַטן און זיין מאַמען, און זיינע
חברים און בין נאָך אַ פּראָפּעסאָר דערצו . . . זאָל איך אים
אָנשרײיבן די ביאָגראַפיע זיינע.
--- דער קאָפּ איז מיר ניט דערביי... גלאַט אינמיטן
דערינען ... האָב איך זיך געװאָלט אויסדרייען.
--- איך האָב אַלע מאַטעריאַלן, -- זאָגט ער מיר און דער-
לאַנגט מיר אַ פּאַקעט... בלויז צוגעבן אַ ביסל פון אייערע זכרונות,
און אונטערשרייבן, אַ געוועזענער חבר, אין איין חדר געלערנט..
פּראָפּעסאָר דר. שיינפעלד, דו װעסט קיין חרטה ניט האָבן, מיט
דער ;,איסט-װועסט לאָון סאָסייעטי" איז גוט צו ,שטיין אין פאַר-
בינדונגען"...
איך האָב ביי אים גענומען די מאַטעריאַלן, אַ קוק געטאָן . . .
ניט געקענט אונטערשרייבן, זיך געשעמט פאַר זיך אַלײן . . .
און מיין טאַטע ביז הונדערט און צװאַנציק יאָר לעבט נאָך, --
ניט געװאָלט אונטערשרייבן זיין פאַמיליע אויף דער ,טשעפּוכא".
זיין טאַטע איז געווען אַ אידל אַ , מאַכער" פון די לאָדזשער...
אין לאָדזש איז ער געקומען פון בענדין מיט אַ פאַרטיקן נאָמען
די ,ווינט-מיל? . . . און אין די מאַטעריאַלן שטייט, אַז זיין פאָטער
איז געווען אַ כלל טוער, אַ פּרנס און אן אב ליתומים... און ער
אַלײין --- די , איסט:װועסט לאָון סאָסײיעטי? -- איז געווען צו
ניין יאָר אַן עילוי,... גלויבט מיר עס פאַלט צו חלשות... איך
האָב טאַקע ניט אונטערגעשריבן... און וי איר זעט האָב איך
שװאַרצע נעגל.. . אָט אַזױ ., . און שיינפעלד האָט צוגעגעבן :
-- איך בעט אייך איר זאָלט קיינעם ניט דערציילן די מעשה,
איך וויל זיך מיט דער ;איסט-װועסט לאָון סאָסײיעטי" ניט פאַר.
טשעפּען, ער װעט מיר נאָך קאַליע מאַכן די לעפל אױך . . .
--- , דאַטס פוליש" --- האָט ,רעד" אַ זאָג געטאָן... באַ-
דאַרפט אונטערשרייבן די מאַטעריאַלן , . . װאַט איז די דיפערענס,
(די נפקא מינה) צי זיין טאַטע איז געווען אַ ,ווינט מיל" צי אַ
,נאַיס מען" ? (אַ פיינער מאַן.)
יעס, האָט שיינפעלד אים נאָכגעגעבן... איר זיינט אפשר
גערעכט... נאָר איך האָב ניט געקענט... עס דאַרף דאָך זיין
עפּעס מענטשלעכקייט ביי מענטשן...
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 131
מיר האָבן זיינע ווערטער עפּעס אַזױיװי אין קאָפּ אַ זעץ
געטאָן. פונװאַנען וייסט ער ועגן דער , מענטשלעכקייט"...
ער האָט דאָך ;משיחן" ניט געזען, ניט געהערט אים ריידן פון
װאַנען ווייס ער ? וי פאַלט אים איצט איין גראָד דאָס װאָרט
צו זאָגן ? דאָס איז טאַקע אַ מאָדנע זאַך+..
אַז מיר זיינען אַרױס פון שיינפעלדן האָב איך געזאָגט צו
, רעדן" : |
-- , רעד" דו װאָלסט אונטערגעשריבן דעם לאָדזשערס
מאַטעריאַלן ?
--- אַי דאָנט נאָו, (איך ווייס ניט), רבקה, איך יל דיר
קיין ליגן ניט זאָגן. ..
-- יע, קיין ליגן ניט זאָגן . . . (אי דאָנט נאָו) . . . און שפּע-
טער האָט , רעד" צוגעגעבן:
-- ,הי איז אָלרײיט", שיינפעלד...
דאָס שענסטע איז געווען מיט שיינפעלדס באַלעבאָסטע : ווען
איך בין אַרין אין קיך מאַכן אַ גלאָז טיי פאַר שיינפעלדן און
זי האָט דאָך שוין געהאַט דאָס טשעקל, האָט זי גערעדט פאַר
פייער און פאַר װאַסער ., . איך האָב שטענדיק געהערט זאָגן: געלט
רעדט ! נאָר איך האָב קיינמאָל ניט פאַרשטאַנען, װאָס דאָס הייסט,
איצט פאַרשטיי איך ! סע רעדט פאַר פייער און פאַר װאַסער :
--- איר ווילט אפשר אַביסעלע טרוקענע ;טי"?
-- איר דאַרפט אפשר אַ סטרעינערל (אַ זייערל)? איך
3
האָב ליב ;טי" מיט אַ סטרעינערל,
--- פון וואנען זיינט איר אַ לאַנדסלײדי? האָב איך זי גע-
פרעגט.
--- איך בין אַ לאָדזשערן, האָט זי מיר געענטפערט מיט
אַזאַ זיסקייט, כאָטש גיב זי אַ קוש אין פּיסקעלע.
--- אפשר וילט איר אַ שטיקעלע גוטע לעמענע? האָט זי
מיך ווייטער געפרעגט.
גאָט צו דאַנקען, װאָס איך בין אַ לובלינער, און װאָס , רעד"
איז אַ ניו-יאָרקער.
152 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איך זודך אַרבעפמ
7?-"טער אַפּריל.
איך האָב נאָך מזל, װאָס די מיסיס קאָשעס האָט געהאַט אויף
דעם זונטיק אַ , פּאַרטי" ביי איר פּלימעניק. נאָך פרייטיק האָט
זי מיר וועגן דעם געזאָגט :
--- , מעגסט זיך ווינטשן פאַרדינען אַלע טאָג, װאָס מיר װועט
אָפּקאָסטן די ,בוירטדעי פּאַדי": אַ פּרעזענט פאַרן ,באָיטשיק" מוז
מען ברענגען צוליב דער מאַמען, און קענדי מוז מען ברענגען
צוליבן , באָיטשיק" אַליין, פאַר אים איז דער עיקר די קענדי"
און איך בין היינט צוליב דער מיסיס קאָשעסעס פּאַרטי
געווען פריי פון דער אַרבעט. די פינף און זיבעציק סענט װעלן
מיר פעלן די װאָך, דערפאַר אָבער האָב איך געהאַט צייט זיך
אַרײנכאַפּן צו , דהי דזשואיש טשאַריטי ווימען", וועגן זייער בריוו
צו מיר. אפשר האָבן זיי טאַקע פאַר מיר אַ , דזשאַב"? פון די
פאַרדינסטן ביי מיסיס קאָשעס על איך לאַנג ניט אָנציען. עס
איז מיר זייער שווער אויסקומען מיט די פיר דאָלער פופציק
סענט אַ װאָך .. . עס איז נאָך גוט װאָס מיסיס קאָשעס וואוינט אויף
גרענד סטריט, און איך גיי צופוס אַהין און צוריק, פאַרשפּאָר
איך , קאַרפער".
ווען מיר זאָל זיין פריילעך אויפן האַרצן, אין דאָס גלאַט אַ
פריילעכע זאַך, דאָס גיין צו זיי, צו , דהי דזשואיש טשאַריטי
ווימען", זיי האָבן מיר היינט שיעור ניט געמאַכט פאַר אַ אינגל,
געגאַנגען בין איך גלייך צו דער מיסיס מאַיאָפעס, װאָס קען ריידן
אידיש. . . איך האָב געמיינט, --- געקומען, אָפּגערעדט מיט איר און
פאַרטיק, איך על וויסן וואו איך האַלט אין דער וװועלט. דערוייל
ווייזט זיך אַרױס, אַז מען מוז שטיין אין ;לאַין" צו דער אינ-
פאָרמיישן. און די אינפאָרמיישן שיקט שוין וואו מען דאַרף.
מיר האָט זיך זייער ניט געװאָלט שטיין אין , לאַין" און איך האָב
זיך געפּרואװט אַרײנכאַפּן פון אַ זייט צו דער מיס מאיאפעס אין
;רום" האָט מיך דער אויפזעער ניט געלאָזט.
-- ,אַן דהי לאין, פּליז?...
בין איך אָפּגעשטאַנען מיין פּאָרציע אין דער ריי, און דער"
טאָגי-בוך פון רבקה וזילבערג 133
נאָך פּונקט וי יענעם מאָל האָט מען מיך געשיקט צו דער מיס
אייכענבוים, פון דער מיס אייכענבוים צו דער מיס ראַבינאָװיטש,
פון דער מיס ראַבינאָװיטש צו מיס קאָשער און פון מיס קאָשער
צו מיס מאַיאָפעס.
פון די אַלע מיסעס איז מיר קאָשער געפעלן אַמבעסטן, זי
האָט מיך דערקענט און אַ לאַך געטאָן:
,אָ, יו ספּיק דזשואיש?...
דאָס ערגסטע איז האָבן צו טאָן מיט מיס אייכענבוים. אַז
איך האָב איר געוויזן דעם בריוו זייערן האָט זי צו מיר אָנגע-
הויבן ריידן, און אָנגעטשעפּעט זיך אין אַ װאָרט , רעלאיעבל" און
, רעלאַיעבל" אַהין, און , רעלאַיעבל" ווידער, איך פאַרשטיי גאָר-
ניט װאָס זי האָט געװאָלט פון מיר. גאָט צו דאַנקען, װאָס זי
איז מיד געװאָרן און האָט מיך אָפּגעשיקט צו מיס קאַשער. מיס
קאַשער האָט כאָטש איין מעלה: זי וייס, אַז מיר פאַרשטייען זיך
ניט. זי גיט אַ לאַך און אַ מאַך מיט דער האַנט און מען זעט
כאָטש, ס'איז ניט קיין ענגלישער גראַמאָפאָן, ס'איז אַ מענטש, װאָס
איך פאַרשטיי זי ניט, און זי פאַרשטייט מיך ניט, אָבער פאָרט
אַ מענטש. זי איז געפאַלן אויף אַ שכל און האָט מיר געגעבן דעם
אַדרעס פון דער לאַונדרי און געזאָגט :
-- גאָ דהער יו'ל סי. (גיי צו אַהין ועסטו זען),
די לאָנדרי מיטן ,דזשאַב" איז ערגעץ אין בראָנקס. ב'ן
איך געפאָרן מיט דער סאָבװועי, און דערנאָך מיט אַן עלעוייטער
און געקומען אין דער לאונדרי. וייזט זיך אַרױס, זיי דאַרפן אַ
,באָי". ער זאָל פאַנאַנדערפירן די , באָנדלס", קיין פרוי דאַרפן
זי ניט. איין מעלה האָבן זיי פונדעסטוועגן געהאַט דאָרטן, אין
דער וועשעריי, זיי האָבן גערעדט צו מיר אידיש און איך האָב
פאַרשטאַנען, װאָס עס טוט זיך מיט מיר. זי די באַלעבאָסטע
איז אַ שווייגערקע, אַ מרוק. אַ זאָג געטאָן:
--- וי ניד אַ , באָי", (מיר דאַרפן אַ אינגל), און פאַרטיק,
זי זעט מיך שוין ניט, און זי הערט מיך שוין ניט מער. ער אָבער,
דער מאַן אירער, איז שוין גאָר עפּעס אַנדערש. ער האָט מיך
אויסגעפרעגט, ווער איך בין, און װאָס איך קען טאָן און פון
184 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
װאַנען איך קום, און האָט ביי מיר גענומען מיין אַדרעס: טאָמער
מאַכט זיך עפּעס.
ער דאַרף זיין זייער אַ גוטער מענטש, און עס איז מיר גע-
ווען אויף אים אַ רחמנות, װאָס ער האָט אַזאַ מרוקעװאַטע וייב.
מען זאָגט טאַקע, אַז קיין גלייכע פּאָר איז אויף דער װעלט ניטאָ,
און היינט האָב איך דאָס געזען באַשײנפּערלעך.
איך האָב קיין ברירה ניט געהאַט, איך האָב אויסגעגעבן
נאָך א ניקל און געפאָרן צוריק אַ , היים". אַ מאָדנע זאַך,. װאָס
איך זאָג ;אַ היים". װאָס פאַראַ היים האָב איך ? מיין בעטל איז ניט
מיינע. מיין בעטל שטייט ביי דער ;לאָנדריניטשקע" ,אָפּסטערס"
אין אַ צימער, וואו עס ליגן די געװאַשענע פּעקלעך װעש. די
באָנדלעך" ליגן אויף פּאָליצעס ביי אַ װאַנט, און ביים פענצטער,
לעבן דער צוייטער װאַנט שטייט מיין בעטל,. אַ טישל האָט
מיר די לאָנדריניטשקע דאָרט אַװעקגעשטעלט און אַ שטול. קען
מען דאָס אָנרופן אַ היים ? פונדעסטוועגן איז דאָס בעסער וי זיין
ביי קראַסוליען אין שטאַל. הלוואי װאָלט דאָ דער טאַטע געװוען
און די ברידער, װאָלט עס פאַר מיר געווען אַ גוטע היים, אַז
קיין בעסערע װאָלט איך גאָרניט געװאָלט. וועגן דער מאַמען
איז דאָך שוין ניטאָ װאָס צו טראַכטן, כאָטש איך טראַכט שטענדיק
וועגן איר. ווען איך קום פון דער סאָבװעי טוט מיר שטענדיק
אַביסל יי דער קאָפּ. ערשטנס קען איך זיך ניט צוגעוואוינען
צו דער לופט און וייטער דאָס געדענקען שטענדיק, ווען מען
דאַרף פאָרן , אָפּיטאָון" און ווען מען דאַרף פאָרן , דאָון-טאַן",
און זיך היטן ניט פאַרבלאָנדזשען, איז טאַקע שווערלעך און עס
הויבט דערפון אָן ויי טאָן דער קאָפּ. און היינט איז אויך
אַזױ געווען. געבראַכט פון דער סאָבוועי אַ פאַרטיקן קאָפּ וױי-
טיק, ליג איך און טראַכט: װאָס טוט מען? אפשר זאָל איך גאָר
אָפּרופן מיסטער עדלשטיין און בעטן ביי אים עפּעס אַן אַרבעט
פאַר מיר ? אויב אַפילו איך וועל דאָ וואוינען, װעל איך דאָך
אויך דאַרפן עפּעס צאָלן, אַלץ פון די פיר דאָלער מיט פופציק
סענט? אויף דער ערשטער צייט האָב איך די פופצן דאָלער,
װאָס דער אָנקל האָט מיר געגעבן, אָבער שפּעטער ? שפּעטער...
שפּעטער -- שמעטער -- פעטער... װאָס איך דאַרף אַזױפיל
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 1998
טראַכטן וועגן דעם ? אָס האָב איך דאָך שוין געזען מיט מיינע
אויגן, אַז אין ניו יאָרק איז אויך פאַראַן , משיח", און ער קומט
צו הילף, ווען מען דאַרף. ער איז שוין אינמאָל צו מיר געקו-
מען, אפשר װעט ער וידער קומען . . .
בי דיר בליען איצט רױזןי
פ-טער אַפּריל,
מיין מאַנטל איז שוין אַביסל אָפּגעריבן, קיין אַלטער מאַנטל
איז דאָס נאָך ניט, אָבער, גיין אין אים איז ניט שיין. און גיין
צו מיסטער עדלשטיין אין אַן אָפּגעריבענעם מאַנטל וילט זיך
מיר ניט. עפּעס שעם איך זיך. מיין מאַמע עה"ש פלעגט זאָגן:
אַז מען גייט בעטן ביי עמיצן אַ גמילת חסד, דאַרף מען אָנטאָן
אַ זיידן קלייד,. און אפשר זאָל איך באָרגן אַ מאַנטל ביי סעלמאַן ?
סעלמאַ האָט אפשר פיר מאַנטלען. איך קען איינעם באָרגן ביי
איר און גיין צו מיסטער עדלשטיין. איך האָב זיך נאָר געװאָלט
באַראַטן מיט דער טאַנטע און מיט דער מיסיס שאָר, אָבער מיר
איז גאָרניט איינגעפאַלן, אַז ,רעד" האָט גאָר איבער מיר אויך
אַ דעה !
ווען איך בין היינט געקומען אַ היים, האָב איך געטראָפן
אויפן טיש רויטע רויזן. ,רעד" איז געווען און געלאָזן אַ צע-
טעלע: -- אי'ל סי יו לייטער.
די לאָנדריניטשקע האָט מיר אַ זאָג געטאָן:
--- רבקה, דו ווייסט כאָטש, אַז דיר איז גוט ?
--- ניין,. איך ווייס גאָרניט...
-- יע, דיר איז גוט, ביי דיר בליען איצט רויזן...
--- ;רעד" איז משוגע געװאָרן, האָט ער מיר געבראַכט רויזן.
--- ס'איז אַ גוטע משוגעת, רבקה.
מיר האָט זיך געדאַכט, אַז די לאָנדריניטשקע איז אומע-
טיק. קען דאָס זיין, זי זאָל מיך מקנא זיין? ווער ווייס ? נאָר
לאַנג טראַכטן האָב איך פאַרשפּאָרט, וייל זי האָט באַלד אַלין
געזאָגט :
--- רבקה, איך בין דיך מקנא... נאָר װאָס קען מען טאָן?
צוויי מאָל קען מען אַזאַ צייט ניט איבערלעבן...
130 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
אַז ,רעד" איז געקומען, האָב איך אים געויזן אויף דער
אַנטקעגנדיקער װאַנט די פּעקלעך וװעש און איך האָב אים גע-
זאָגט :
--- װאָס טויגן די בלומען ?
-- איך האָב , געברענגען" די בלומען פאַר דיר און ניט
פאַר דיין , רום", האָט מיר , רעד" געזאָגט, און איין בלום האָט ער
מיר אַרײינגעשטעקט אין די האָר.
--- ס'איז שיין . . . האָט ער געעזאָגט, ,די פוירסט טיים"
(צום ערשטן מאָל), אַז איך האָב דיך געזען, האָסטו אויך געהאַט
אַ בלום אין די האָר...
איך האָב דערציילט , רעדן", אַז איך וויל גיין צו מיסטער
עדלשטיין וועגן אַרבעט : ער איז אַ גרויסער גביר, און אַז ער
וועט נאָר װעלן, װעט ער מיך געוויס קענען פאַרזאָרגן. מען זאָגט,
ער האָט אַ סך געשעפטן און אײנאָרדענען אַ מענטשן איז ביי
אים גאָר קיין באַטרעף ניט,
רעד" האָט געדרייט מיטן קאָפּ אויף ניין,
-- ,יו העוו נאַט טו גאָ דהער"... דו דאַרפסט ניט בעטן
קיין אַרבעט ביי מיסטער עדלשטיין.
--- פאַרװאָס ?
-- , ביקאָז" דו דאַרפסט ניט...
איך האָב , רעדן" געזאָגט, אַז איך דאַרף אַ מאַנטל, און מיט
פיר דאָלער און פופציק סענט אַ װאָך קען מען ניט לעבן. שרעד"
האָט מיר געענטפערט אין אַ שפּאַס ;
--- ניין, רבקה, דו זאָלסט ניט גיין, איך על זיין , ענגרי"
(ברוגז) מיט דיר אויב דו װעסט גײין. . .
מיך האָט פאַרדראָסן אויף , רעדן", װאָס ער רעדט מיט מיר,
װוי ער זאָל זיין, אַ גאַנצער באַלעבאָס... און איך פאַרשטיי ניט,
װאָס קען אים אַרן, אויב איך װעל גיין צו מיסטער עדלשטין
וועגן אַרבעט ? איך װעל זיך נאָך באַראַטן מיט דער טאַנטע און
מיט דער מיסיס שאָר. און אגב, װאָס האָב איך איצט צו טראַכטן?
אַז איך האָב נאָך סייווי ניט קיין מאַנטל אין װאָס צו גיין...
עס איז גוט, װאָס עס גייט שוין צו זומער . . . אין אַ חודש ארום
טאָגיכבוך פון רבקה זילבערג 197
וועט שוין זיין װאַרעם און איך על אינגאַנצן קאָנען גיין אָן אַ
מאַנטל. |
אויסער , רעדן" האָט זיך היינט אַרײנגעכאַפּט אַהער מענדל
פּושקאַרט :
--- דיר איז ענג געװאָרן ביי דער טאַנטע ? -- האָט ער
אַ פרעג געטאָן, און אַ קוק געטאָן אויף ,רעדן".
-- צו דער טאַנטע קומען געסט, עס ועט דאָרטן אפשר זיין
ענג, בין איך דערוייל אַריבער צו דער מיסיס שליוקאָ, האָב
איך אים געענטפערט,
איך זע זיך אַלץ מער אַרום, אַז אַ מענטש קען זיך ניט
באַגײן מיטן אמת, בשום אופן ניט.
אין לובלין איז מיר ניט אויסגעקומען זאָגן קיין ליגנס,
דאָ קומט מיר עס אויס אַזױ אָפּט... פאַרװאָס איז דאָס אַזױ ?
ווער ווייס? אפשר האָבן דאָס אין לובלין געטאָן פאַרמיינטוועגן
דער טאַטע און די מאַמע עה"ש ? קען דאָס זיין? דאָס מוז מען
זיך גוט דערמאָנען...
די לאָנדריניטשקע איז געווען אין צוייטן צימער, זי האָט
זעט אויס מיר געװאָלט גרינגער מאַכן אויפן האַרצן נאָך מענדל
פּושקאַרטס פראַגע און זי האָט אַרײנגעזאָגט צו אונדז אין צימער
אַרײין :
--- זי איז מיר ניט איבעריק דאָ... איך האָב פיר , רומס א.
אַמאָל, אַז מען איז יונג געווען . . . און די לאָנדריניטשקע איז
אַרײין אין צימער און האָט פאַר אַלעמען דערציילט די מעשה
מיטן , גרויסן בער" ביי איר אין דער קלינער שקאָמנאַטע?
אויף קראָכמאַלנע גאַס.
--- אַמאָל איז מען פאָרט געווען יונגי
ניטשקע אַ זאָג געטאָן.
האָט די לאַנדרי-
מהות
1)'טער אַפּריל
איך בין היינט רייך געװאָרן. די מיסיס קאָשעס האָט מיר
געגעבן אַ , רעיז" אַ קװאָדער. אָבער ניט אויף שטענדיק. בלױיז
פאַר די עטלעכע טעג, װאָס איך האָב אויסגענייט דאָס הער.
צעלע. זי האָט זיך אַראָפּגערעדט פון האַרצן פאַרן קװאָדער,
138 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
מיסיס פרימען איז געווען זייער צופרידן פון דער אַרבעט,
זייער צופרידן... זי האָט געמאַכט נאָך אַן אָרדער". טראַכט
איך: זאָל רעי אויך עפּעס האָבן דערפון. היינטיקע" װאָלטן
דאָס ניט געטאָן... ביי היינטיקע איז ניטאָ באַרעכענען אַ צוייטן..
זיי דאַרפן די גאַנצע װועלט פאַר זיך און , דאַטס אֶל". יעדער
פאַר זיך. , מיינד יור אָן ביזנעס" (טראַכט וועגן דיינע עסקים)
און , דאַטס אֶל?. נאָר אֹיך בין נאָך פון די , אַמאָליקע", איך וויל
נאָך, אַז אַ צווייטער מענטש זאָל אויך האָבן אַ שטיקל לויתף
טראַכט איך : זאָל רעי אויך האָבן נאָך אַ קװאָדער. זעקס קװאָ-
דערס איז אַ דאָלער פופציק . . . איך בין נאָך פון די /אַמאַ-
ליקע" . . .
בין איך טאַקע היינט רייך געװאָרן, . . אפשר זאָל איך אָנהויבן
, קלייבן" געלט אויף אַ מאַנטל?
איך האָב שוין באַמערקט, אַז אַ טאָג איז אַ מזלדיקער,
גייט אַלץ גוט. און אַז עס טרעפט זיך, עס הויבט אָן גיין מיט
דער פּוטער אַראָפּ, גייט שוין אַזױ כסדר. אין אַזאַ טאָג איז גליי-
כער נעמען און זיך לייגן שלאָפן. איבערשלאָפן דעם שלימזל,
אָבער צו װאָס טראַכט איך היינט וועגן שלעכטע טעג ?
דער מיסעס שאָר האָט זיך היינט אויך פאַרגלוסט מיר געבן
אַ ,רעיז" גלאַט אַזױ... ס'איז טאַקע אַ גוטסקייט פון איר..
די מיסיס קאָשעס װאָלט אויף איר געזאָגט, אַז זי איז אויך פון די
,אַמאָליקע?.
די מיסיס שאָר האָט מיר היינט געבראַכט אַ גאַנצן פּעקל.
ערשטנס, אַ צודעק אויף מיין בעט, און צוייטנס געפילטע פיש,
און דריטנס אַ גאַנצן ,בעג" קאַליפאָרניער עֶפּל. בלויז די שיינ-
קייט פון יעדן עפּל איז װוערט כל חון דעלמא.
--- דאָס האָט דיר געשיקט {,ער", דער מיסטער מינער.
-- און די מיסיס שאָר האָט צו מיר אַ זשמורע געטאָן מיט אַן
אויג, װוי דער שטייגער אירער, און האָט צו מיר אַ זאָג געטאָן:
--- רבקהלע, מיט מיין מיסטער זאָלסטו נאָר קיין איבריקן
גוט-לעבן ניט מאַכן, זע נאָר, ער האָט דאָך דיר געשיקט עפַּל
די שענסטע, װאָס מען קריגט...
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 139
איך האָב זיך גלייך געשװאָרן פאַר דער מיסיס שאָר, אַז
איך װעל מיט איר מיסטער קיין איבעריקן גוט-לעבן ניט מאַכן
--- עס געזונטערהייט, ער װעט דיר שיקן נאָך אויך... אַבי
די צעפּ זאָלן דיר ואַקסן.... און די מיסיס שאָר האָט מיך אַ צי
געטאָן פאַר ביידע צעפּ.
--- ווילסטו דאָך וויסן, װוי קומט היינט אינמיטן מיטװאָך
געפילטע פיש ? אױך אַ מעשה דערביײי. צו מיר ברינגט
פיש אַ איד מיט אַ וועגעלע. שוין אַ יאָר אַכט, ניין, אַז ער
בריינגט מיר פיש. היינט אינמיטן דערינען קומט ער אַראָפּ.
--- אינמיטן דער װאָך? פרעג איך אים, װאָס עפּעס ?
--- פרעגט ניט, זאָגט ער, ס'איז גוט און ס'איז ביליק, ווען
ניט װאָלט איך צו אייך ניט געבראַכט. ס'איז פון מיין אייגענעם
יאַכט....
--- ער האָט אַזױ אַ יאַכט וי איך האָב אַן עמפּייר סטעיט . ,
קיביצער +..
--- צו װאָס דאַרף איך אַזאַ גרויסן שלייען}! האָב איך אים
פרעג געטאָן ?.
--- איר וועט עמיצן אַװעקגעבן, זאָגט ער, וי ער װאָלט
געווען באַלעבאָס איבער מיין קעשענע, און ער איז שוין ניטאָ.. .
אַועק.
נו, דאָס מיינט ער פאַר רבקהן, האָב איך באַשלאָסן און אָט
האָסטו געפילטע פיש..,
, משיח", האָב איך אַ טראַכט געטאָן... דאַכט זיך מיר אויף
אַן אמת, אַז עמיצער גיט אַכטונג אויף מיר אין ניו יאָרק. איך
זאָל דאָ הונגעריק ניט זיין, איך זאָל עלנט ניט בלייבן, און ניט
פאַרשעמט וװוערן.. איך האָב זיך דערמאָנט ועגן , רעדן', וי
ער איז מיך געקומען נעמען צום , בענד", געבראַכט די טי-
קעטס".. . איך האָב זיך דערמאָנט װעגן דעם טשעק פון די
פופצן דאָלער װאָס דער אַלטער מיסטער פישמאַן, אָדער וי ער
רופט זיך, מיסטער פיש, האָט מיר געבראַכט פאַר שיינפעלדן
און איך גלויב טאַקע, מען גיט אויף מיר אַכטונג", ווער ווייסט ?
אפשר היט מיך דאָ די מאַמע מיינעת? מען זאָגט, אַז נשמות
קענען פליען זייער וייט.,, און אַריבערפליען דעם ים אין אַ
אֵלי
אלו
140 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
קלייניקייט אַנטקעגן דעם ריזיקן וועג פון דער ערד ביז צום
הימל.. .
די רויטע עפּל האָב איך אַרױסגעלײגט אויפן טיש, לעבן
די רויטע בלומען. דער טיש איז געװאָרן פריילעך.
--- מיסיס שליווקא, קומט עסן עפּל.
די לאָנדריניטשקע איז אַריײנגעקומען. זי איז שוין געווען
;אָפּסטערס", זי האָט זיך אַזש אַ כאַפּ געטאָן ביים שטערן:
--- װאָס פאַראַ שיינע עפּל . . . נעכטן האָבן ביי דיר געבליט
די רויזן און היינט זיינען ביי דיר פאַרטיק עפּל... רבקה, זאָלסט
וויסן זיין, עס איז דיר זייער גוט.
שפּעטער איז געקומען , רעד". איך האָב זיך געפילט, וי
אין אַ משפּחה. די לאָנדריניטשקע, די מיסיס שאָר, ;רעד" און
איך, אפשר איז דאָס טאַקע אַ משפּחה? אַז קיין אַנדערע איז
נישטאָ, טאָ זאָל כאָטש זיין אַזױ... דאָך בין איך ניט עלנט
צווישן זיי.
,רעד" האָט מיך פאַרמסרט פאַר דער מיסיס שאָר, אַז איך
וויל גיין צו מיסטער עדלשטיין בעטן אַרבעט.
--- איט איז פוליש, אַי דאָנט לאיק דיס קיינד אוו װאָרק . . .
(דאָס איז נאַריש, איך האָב ניט ליב אַזעלכע אַרבעט), האָט ער
געזאָגט.
מיסיס שאָר האָט מיך באַטראַכט און האָט געזאָגט : --- ווען
מיסטער עדלשטיין װאָלט ניט געגעבן קיין הונדערט קװאָדערס
אויף גיין טאַנצן מיט רבקהן... איז אפשר ניט שלעכט ביי אים
קריגן אַרבעט, , באָט ביקאָז" ער האָט געגעבן הונדערט קואָ-
דערס אויף גיין מיט איר טאַנצן, אין אפשר ,רעד" גערעכט,
דאַרף מען אים האָבן אויף כפּרות מיט זיין אַרבעט... זעט אויס
אַז צו מיסטער עדלשטיין וװועל איך שוין ניט גין. אַז צוייען
זאָגן שכור, דאַרף זיך דער דריטער לייגן שלאָפן.
מיין מאַמע עה"ש האָט געהאַט אַ נאַטור, פלעגט איר זיין
שלעכט אויפן האַרצן --- פלעגט זי ווינען, פלעגט איר אָבער
זיין גוט אויפן האַרצן --- פלעגט זי ערשט וױינען... דאַכט זיך,
אַז דעם זעלביקן חסרון האָב איך אויך איבערגענומען. מען קען
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 141
זאָגן, ניט קיין שלעכטן טאָג געהאַט. אי אַ , רעיז" באַקומען פון
דער מיסיס קאָשעס, אי עפּל פון מיסטער שאָר, און נאָך אַלע
זאַכן, ווען אַלע זיינען זיך צעגאַנגען און איך האָב זיך געליעט
שלאָפן, האָב איך זיך גאַנץ גוט אויסגעויינט.. .
מאַרווין
2"טער אַפּריל,
מענדל פּושקאַרט האָט שוין פאַרקאַכט אַ קאַשע. ערשטנס
איז ער אַװעק און האָט געזאָגט דער טאַנטע און דעם אָנקל, אַז
איך וואוין אין ,א שטאַל", דאָרט וואו עס ליגן די ,באָנדלעך"
וועש, און אַז עס איז אַ רחמנות אויף מיר. און צווייטנס, אַז איך
האָב געזאָגט, אַז צו דער טאַנטע קומען געסט, ועט זיין ענגלעך,
און דערפאַר בין איך אַװעק...
די טאַנטע האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן :
--- וועמען איז ענגלעך ? װאָסערע געסט? און זי האָט
לאַנג ניט געטראַכט און האָט אָנגעהויבן ווינען. אין אונדזער
משפּחה איז דאָס אַזאַ ,פּלאַמיט", אַבי װאָס, איז באַלד געוויינט . . ,
די מאַמע עה"ש איז אַזױ געווען, און איך בין אַזױ, און די טאַנטע,
זעט אויס, האָט אויך אַזאַ פונק. מענדל פּושקאַרט האָט שוױן
דערזען, אַז ער האָט זיך אַביסל אויסגעגליטשט, האָט ער אַ דריי
געטאָן דעם דישעל אויף צוריק :
--- אויף אַלע אידן צו זיין אין אַמעריקע, װאָס איז דאָ
פאַראַן צו וויינען? עס פעלט איר עפעס ? בלומען האָט מען
איר אָנגעבראַכט און עפּל... און זי זעט אויס קיין עין הרע אַ
;מיליאָן דאָלער".
די גאַנצע געשיכטע האָט מיר דערציילט ניט קיין אַנדערער
וי מענדל פּושקאַרט אַליין. ער איז אַ מאָדנער איד,. איך פאַר-
שטיי גאָרניט, װאָס דער איד טראַכט זיך. ער האָט מיר דער
ציילט די מעשה און האָט געקוקט אױיף מיר מיט אַזעלכע פריי-
לעכע אייגעלעך, וי ער װאָלט מיר געטאָן די גרעסטע טובה,
און ניט וי ער װאָלט פאַרקאַכט אַ קאַשע. דער סוף איז געוען,
אַז ער האָט אַ זאָג געטאָן:
-- קום, די טאַנטע האָט היינט זייער גוטע {;קוקיס/,
142 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
וועסטו עסן ביי דער טאַנטע ,סאַפּער" און וועסט פאַרזוכן די
;קוקיס".
--- די טאַנטע האָט אייך געבעטן מיך רופן ?
--- מענדל פּושקאַרט בעט מען ניט... מענדל פּושקאַרט
ווייס אַליין װאָס ער האָט צו טאָן . . . און אַז איך זאָג דיר
;קום", דאַרפסטו גאָרניט קלערן, און קום טאַקע !
הויב איך אים טאַקע ניט אָן צו פאַרשטיין... אַ איד אַ
קאַרוסעל... אי סע דרייט זיך, אי סע שפּילט. פונדעסטועגן
בין איך מיט אים געגאַנגען
ביי דער טאַנטע זיינען טאַקע געוען גוטע אקוקיס". דער
אָנקל האָט מיט מיר גאָר קיין גרויסע מחזקות ניט געמאַכט.
ער האָט געלייענט די צייטונג, האָט ער מיך ליענענדיק אַ רוף
געטאָן :
-- רבקה, קום אַהער, זעץ זיך לעבן מיר, איך ויל דיר
ווייזן עפּעס אין צייטונג. דער אָנקל האָט זעט אױיס געװאָלט
מען זאָל מיך ניט פרעגן קיין איבעריקע פּראַגעס און האָט
מיט מיר געלייענט די צייטונג,
;די פּאָליאַקן אַליײין העלפן די אידן און ברענגען זיי גע-
היימערהייט שפּייז", האָט דער אָנקל געליײענט הױיך.
--- צדיקים געװאָרן. די פּאָליאַקן, האָט מענדל פּושקאַרט
געזאָגט, כ'אלטן זיי זיין צדיקים, ווען זיי האָבן געפירט מיטן
סמיטשיק ! איז דעמאָלט האָט מען דעם יושר פאַרשלאָסן אין
קאַסטן, נאָר איצט האָט מען דעם יושר אַרױסגעשלעפּט...
די טאַנטע האָט מיך אויפגענומען װי אַן אמתן גאַסט, זי
האָט מיר צוגערוקט אַן עפּל און געגעבן ;קוקיס" מיט שטי". נאָר
מענדל פּושקאַרט האָט געטאָן זיינס. ער האָט מיך געשיקט אָנגיסן
פאַר אים אַ גלאָז טיי:
-- רבקה, האָט ער געאָגט, אַז דו דערלאַנגסט מיר אַ
גלעזל ;טי", האָב איך מער הנאה . . . וי איך בין אַ איד . . .
היינט האָט עס מיר אינגאַנצן ניט פאַרדראָסן, פאַרקערט,
מיר האָט זיך געדוכט, אַז עס דאַרף גאָר אַזױ זיין. אין פּינאָקל
שפּילן איז אָבער דעם פרייטיק צו נאַכט ניט באַשערט געווען
ווייל מאַרװין איז אַריינגעקומען מיט זיין חבר אייבן, און ביידע
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 148
האָבן געטראָגן צייטונגען אין די הענט, און ביידע האָבן אויס-
געשריען :
-- עהיר איט איז!" (אָט איז דאָס !)
ווייזט זיך אַרױס, אַז מאַרװינס ,פּיקטשור" איז דאָ אין
צייטונג און מען לויבט זיינע ;געימס", און זיין טאַנצן, און דעם
קלוב זיינעם , העפּי אוער". מאַרווין איז געווען אַזױ צופרידן
אַז ער האָט אַפילו ניט געװאָלט עסן. ער האָט אָנגעשטעלט די
ראַדיאָ, געפונען מוזיק און האָט מיט אייבן צוזאַמען אָפּגעטאַנצט
דאָס אמתע טענצל,. מיסיס שאָר איז אַריינגעקומען און האָט צו-
געפּאַטשט מיט די הענט. שפּעטער זיינען געקומן סלמאַ, עדי
רוט און אַלע מיט די צייטונגען אין די הענט. זיי האָבן לכבוד
מאַרװינס ,פּיקטשור? אויך אָפּגעטאַנצט אַ טענצל. די ראַדיאָ
האָט געשפּילט און דער עולם האָט געטאַנצט, מען װאָלט גע"
קענט מיינען, אַז מען פּראַװעט אין שטוב אַ חתונה. דער אָנקל
האָט געשמייכלט :
--- איידע, מיר מעגן שוין פאַר אים בויען אַ בית המדרש,
פאַר מאַרװינען.+..
די טאַנטע איז אויף אַן אמת אין כעס געװאָרן :
--- ;װוהאַט העפּנד טו יו ?7 װאָס איז מיט דיר ? גאָט צו
דאַנקען דער ,באֵי" איזן אַ ;סוקסעס". אַ נפקא מינה פון װאָס
מען מאַכט אַ לעבן? אַ בית המדרש דאַרף ער גאָר . .
און מאַרװוין האָט צוגעגעבן:
-- , בעני גודמאַן מעיקס מאָני."
--- בעני גודמאן איז אַ קאָמפּאָזער, -- האָט די טאַנטע
אַרױסגעויזן, אַז זי ווייס אויך עפּעס פון די שװאַרצע פּינטעלעך.
--- מען קען ,מעיק מאָני" מיט ;געימס" אויך... איו'ל
סי"...
און מאַרװין האָט לכבוד זיין השערה, אַז ער וועט נאָך פאַר-
דינען, װי בעני גודמאן, טאַקע נאָכאַמאָל אָפּגעקנאַקט אַ טענצל. ער
טאַנצט שיין מאַרװין, עדי קומט ניט צו אים, כאָטש עדי זאָגט,
אַז מאַרװין היט ניט די , רולס" (די געזעצן).
שוין גאָר שפּעטלעך איז געקומען ,רעד". , רעד" האָט
אויך געבראַכט אַ צייטונג מיט מאַרװוינס ,פּיקטשור".
144 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
--- קאָנגראַטולעישאָנס ! האָט ער געאָגט מאַרװינען. און
מאַרװוין האָט פאַר אים אויך אָפּגעטאַנצט אַ ריקודל.
אַז .רעד" איז אַרײן, האָט זיך רוט אָנגעצונדן. זי איז
עפּעס געװאָרן וי אויסער זיך. זי האָט אָנגעהױבען טאַנצן מיט
מאַרװינען, מיט עדין, און דערנאָך גערופן ,רעדן", ער זאָל מיט
איר טאַנצן.
ערעד" האָט זיך מיט איר אַ צװיימאָל אַ דריי געטאָן און
זיך אַוועקגעזעצט.
--- יו'ר טייערד, -- האָט ער אומבאַשטימט אַ מורמל געטאָן
צו רוטן,
--- ,דאָנט װאָרי אַבאַוט מי", (זאָרג ניט וועגן מיר), האָט
אים רוט אַרײנגעזאָגט מיט ביטערקייט און מיט פאַרדראָס. קרעד"
האָט איר עפּעס צוריקגעזאָגט אויף ענגליש, איך האָב ניט פאַר"
שטאַנען װאָס, איך האָב בלויז געזען, אַז רוט האָט צוגעלייגט
אַ האַנט צום שטערן און האָט מיט אַן איראָנישן שמייכל באַ-
דאַנקט ,רעדן".
עדי האָט ביי מיר געפרעגט מיין אַדרעס.,
--- איך װעל קומען צו דיר, רבקה, האָט ער געזאָגט. איך
האָב אים ניט געוואוסט, װאָס צו ענטפערן. זאָגן אים יאָ? איז
צו װאָס האָב איך זיך אַרויסגעקליבן פון דער טאַנטע? אָגן
אים ניין ? איז וי קען מען עפּעס אַזױ פאַרשעמן אַ מענטשן?
און איך האָב אים געענטפערט: -- געויס עדי! קום מיט
סעלמאַן,
אָלרײט, האָט עדי אַ זאָג געטאָן און האָט זיך פון מיר
אַװעקגעדרײט,
;אָלרײיט", איז אַזאַ װאָרט, װאָס שטענדיק קומט עס
צוניץ. שאָלרייט" מיינט טאַקע --- גוט. און אַז מען זאָגט צויי"
מאָל ;אָלרײיט, אֶלרייט" מיינט עס: טשעפּע זיך אָפּ! גענוג צו
טומלען אַ קאָפּ! ;אָל-רייט? -- מיינט אויך ,איך פאַרשטיי זיך
אויף דיר", און זעט אויס, אַז דאָס טאַקע האָט מיר געװאָלט
זאָגן עדי, װוען ער האָט מיר אַן ענטפער געטאָן ;אָלרייט".
,רעד" האָט מיך באַנלײט אַהים,
טאָג-בוך פון רב קה זילבערג 145
--- װאָס האָט געװאָלט פון דיר רוט ? האָב איך אים אַ
פרעג געטאָן.
--- ,;דאָנט טינק אַבאַוט איט", (טראַכט ניט װעגן דעם)
רבקה, האָט מיר ;רעד" געענטפערט, רוט איז גאָרניט צו מיר.,
איז דאָס אַן אמת, װאָס עדי האָט מיר געזאָגט, אַז ארעד"
איז געגאַנגען מיט רוטן דריי יאָר מיט פיר מאָנאַטן? און איצט
זאָגט ער: ;רוט איז גאָרניט צו מיר," נאָר איבערפרעגן אים,
האָב איך ניט געװאָלט, עס האָט מיר עפּעס ניט געפּאַסט, און
אגב טאָמער וועט ,רעד" ניט װעלן ענטפערן?
ייו
4'טער אַפּריל,
עדי האָט לאַנג ניט געלאָזט אויף זיך װאַרטן. נעכטן, שבת,
איז ער געקומען אינימטן דערינען, טאַקע אינמיטן העלן טאָג.
נאָכן שמועס מיטן פעטער, האָב איך זיך באמת געהיט,
איך זאָל ניט טרעפן עדין. איך קום אפילו צום פעטער ניט אַרין
נאָך דער אַרבעט. דער אָנקל, ווען ער האָט מיט מיר גערעדט
יענעם פאַרטאָג, כאָטש ער האָט ניט געויינט, האָט זיך מיר
שפּעטער אַלץ געדאַכט, אַז ער האָט פאַרשטיקט אַ געוױין. מען
זאָגט, אַז מאַנצבילן קענען ניט ויינען זעט אױס, אַז דאָס איז
ניט אמת, איך האָב מיין טאַטן זאָל געזונט זיין, אויך קיינמאָל
ניט געזען וויינען (ווער וייסט, װוי איצט איז, אַז ער נעכטיקט
נעבעך ביי קראַסוליען אין שטאַל)
אַז עדי איז אַריינגעקומען האָב איך זיך כמעט דערשראָקן,
ווייל געקומען איז ער אַלײן אָן סעלמאַן וי איך האָב אים
בפירוש געבעטן. נאָר אַז ער איז אַרײן, האָב איך באַמערקט, אַז
ער ווייס ניט װאָס צו זאָגן, און מיר האָט אַ קלעם געטאָן דאָס
האַרץ אויף אים,
--- זעץ דיך, עדי --- האָב איך אים געזאָגט און צוגערוקט
דעם שטול, אַליין האָב איך זיך געזעצט אויף מיין בעטל. איך
האָב אים געגעבן אַן עפּל.
--- עס, עדי אַן עפּל. . . פאַרװאָס איז ניט געקומען סעלמאַ ?
עדי האָט מיר אויף דער פּראַגע ניט געענטפערט. ער האָט
140 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
גענומען דעם עפּל און האָט זיך מיט אים געשפּילט, דערנאָך האָט
ער אַ קוק געטאָן אויף די בלומען
--- וער האָט דיר געבראַכט די קראָוזעס"?
-- ;רעד" האָט געבראַכט,
--- ,וואואַי* ווילסטו ניט רבקה, אַז איך זאָל קומען צו דיר ?
--- עדי איך וװויל דו זאָלסט קומען מיט סעלמאַן, דו
ווייסט דאָך עדי, סעלמאַ איז מיין קוזינע...
--רבקה, פאַרװאָס קומסטו ניט צו דער טאַנטע, ,אי'ם
לאָנגינג . . . טו סי יו" . . . (איך בענק נאָך דיר).
--- מיר האָט זיך געװאָלט זאָגן עפּעס עדין אַז ער זאָל
פריילעכער ווערן.
--- זאָג, עדי, דו האָסט ליב געהאַט אַ סך מיידלעך ?
-- ;נאַט טו מאָטש?", (ניט צופיל), רבקה, באָט דיך גלייך
איך מער...
--- איך בין ניטאָ אין ניו יאָרק, עדי, איך בין אין לובלין . . .
און איצט, עס דעם עפּל, עדי. לאָמיר זען, ווער עס װעט
גיכער אויפעסן... און איך האָב זיך גענומען עסן אַן עפּל
אויף שנעל, אויף געװעט. עדי האָט זיך אויך אַ נעם געטאָן צו
זיינעם און מיר האָבן ביידע געגעסן און געלאַכט... איף מיין
גליק איז אָנגעקומען די לאָנדריניטשקע. זי האָט אַ שטעק גע-
טאָן דעם קאָפּ צו מיר אין צימער און האָט אַ זאָג געטאָן:
-- זע נאָר וי זיי עסן ביידע... אין איין געיעג... עס
נעמט דאָך מיר אויך אָן אַ חשק,
איך האָב דער לאָנדריניטשקע אויך דערלאַנגט אַן עפּל
און זי האָט זיך געזעצט אויפן בעט עסן. איך בין געוען זייער
צופרידן, װאָס זי איז אָנגעקומען.
עדי האָט זיך אויפגעהויבען.
--- ;וועל",. רבקה, דו װועסט קומען צו דער טאַנטע...
--- זיכער, עדי, זיכער אַ געריס סעלמאַן
-- דענקס -- האָט עדי געזאָגט און איז אַװעק,
די לאָנדריניטשקע, זעט אויס, האָט אַמאָל טאַקע געפירט
אַ ליבע, וייל זי האָט באַלד דערקענט, אַז מיט עדין איז ניט
אַזױ גלאַט :
טאָגי-בוך פון רבקה וילבע רג 14
-- אַן אמתע , צוטשעפּעניש?' -- האָב איך געענטפערט.
-- רבקה, זאָל דיך קינמאָל ניט אַרן אַז אַ ינגערמאַן
זיפצט אַביסל..,
איך האָב אָנגעהויבן לאַכן, וױיל מיר איז זייער געפעלן
געװאָרן, װי זי זאָגט: /זיפצט אַביסל".
--- זיי האָבן דערפון הנאה, האָט די לאָנדריניטשקע געזאָגט,
און עס איז גלייכער, אַז ;זיי" זאָלן זיפצן איידער דו... בי
,זי" איז דאָס אַלץ אַ שפּיל,.. עס אַרט ;זיי" וי דער קאָטער,
פּאַרמאַכט די טיר אין פאַרגעסן...
אויב אַזױ, האָב איך אַ טראַכט געטאָן איז דאָך די אַקטריסע
אין די מואוויס געווען גערעכט, זי מאַכט, אַז אַלע זאָלן נאָך
איר ;זיפצן" און זי ,זיפצט" נאָך קיינעם ניט... קען דאָך זיין,
אַז מיט רעדן" איז אויך אַזױ ? און אפשר מיט ליזערן אויך?
און איך האָב אַ זאָג געטאָן צו דער לאַנדריניטשקע :
--- אויב אַזױ איז דאָך די וועלט קיין װעלט ניט...
די לאָנדריניטשקע האָט מיר ניט אַזױ שנעל געענטפערט,
זעט אויס, אַז עס איז איר ניט גרינג געווען אויף דער מינוט צו
באַשליסן, אַז די וועלט איז טאַקע קיין װועלט ניט...
זי האָט זיך נאָך אַ ויילע געדרייט איבערן צימער, געזוכט
אַן אָרט וואו אַװעקצולײגן דאָס שטיינגל פון דעם עפּל, װאָס
איז ביי איר געבליבן אין האַנט און האָט דערנאָך צו מיר אַ
זאָג געטאָן.
--- געוויס זיינען פאַראַן אויסנאַמען, אָבער דאָס טרעפט
זיך זייער זעלטן... אָט אַבראַשאַ איז געוען אַן אויסנאַם...
און אַז מען לאָזט דורך אַזאַ פאַל, איז טאַקע אַ שאָד . . .
די לאָנדריניטשקע איז אַװעק, זי האָט זיך באַדאַרפט גיין
;דרעסן", ווייל שבת גייט זי אין די מואוויס, און זי האָט ניט
געװאָלט פאַרשפּעטיקן.
בצװוײי גוטע געסט
8'טער אַפּריל,
די מאַמע עה"ש האָט זיך מיר געחלומט די נאַכט. זי איז
געקומען צו מיר אין דעם צימער טאַקע ביי דער לאָנדרי-
148 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
-- אַ צוטשעפּעניש? -- האָט זי פריילעך אַ פרעג געטאָן
ניטשקע. זי האָט צוגערוקט דעם שטול צו מיין בעט און האָט
אַװעקגעשטעלט אַ קריגל װאַסער.
--- דו װעסט זיך דערקוויקן, האָט זי מיר געזאָגט, און עס
וועט דיר חלילה ניט פעלן גאָרניט... און זי איז אַװעקגעגאַנגען
דער חלום איז געוען אַזאַ קלאָרער, אַז איך האָב זיך
געוואונדערט, ווען איך האָב זיך אױפגעכאַפּט, פאַרװאָס דאָס
קריגל איז ניט געװען...
פאַרנאַכט, נאָך דער אַרבעט איז געקומען די טאַנטע. דאָס
איז היינט געווען דאָס ערשטע מאָל, װאָס זי איז אַרײן צו מיר,
עס האָט מיך טאַקע געוואונדערט די גאַנצע צייט, װאָס די טאַנטע
קומט ניט אַ קוק טאָן, וואו איך בין, און וי איך בין... נאָר,
זעט אויס, אַז אַ טאַנטע איז ניט קיין מאַמע, די מאַמע איז טאַקע
פריער געקומען, כאָטש אין חלום,
- געהאַט אַ -ביזי" װאָך. מיט מיטינגען, מיט ;סעילס"
און זיך אַלץ צו דיר טאַקע געװאָלט אויסקלייבן --- זי האָט מיר
געבראַכט אַ סערוועטקע אויפן טישל, געקויפט אויף אַ ;סעיל?...
די מיסיס שאָר האָט מיר געזאָגט, אַז זי האָט דיר גע-
בראַכט אַ ,קאָווער" (אַ צודעק), וואו איז ער, ווייז מיר . .
איך האָב דער טאַנטע געוויזן דעם ,קאָווער" און מיר האָט
זיך געדאַכט, אַז די טאַנטע איז געקומען צוליב עפּעס אַנדערש,
ווייל אויב ניט, איז פאַרװאָס איז זי ביז איצט ניט געקומען?
--- װאָס טוסטו'? וװער קומט דאָ צו דיר? -- האָט די
טאַנטע מיך אויסגעפרעגט.
--- די מאַמע מיינע איז דאָ היינטיקע נאַכט געוען. זי
האָט מיר געבראַכט אַ קריגל ואַסער און האָט מיר געזאָגט, אַז
איך װעל זיך דערקוויקן --- האָב איך געענטפערט דער טאַנטע.
--- זיי ניט קיין קינד, רבקה, אַ חלום איז אַ חלום, ווער
רעדט עס וועגן אַ חלום אַזױ-אָ ?
--- ,רעד" קומט אַמאָל אַהער? -- האָט מיך די טאַנטע
ווידער געפרעגט, -- ער איז אַ וואוילער ,באָי", איך בין צו"
פרידן װאָס ער קומט צו דיר.
איך האָב מורא געהאַט, אַז די טאַנטע װעט מיך פרעגן
וועגן עדין, און איך האָב אַליין ניט געוואוסט, װאָס װעל איך
טאָגיביך פון רבקה זילבערג 149
איר זאָגן, אויב זי װעט פרעגן . . . דעם אָנקל װאָלט איך געוויס
געזאָגט דעם אמת, אָבער די טאַנטע איז גאָר עפּעס אַנדערש...
און פּונקט, װוי דאָס האַרץ זאָל מיר זאָגן, האָט די טאַנטע אַ פרעג
געטאָן :
--- האָסט געזען עדין די לעצטע צייט ?
אָט האָסטו זיך ! האָב איך אַ טראַכט געטאָן. און עס האָט
מיך אָנגעהויבן האַקן אין האַרצן...
--- כ'האָב אים געזען די טעג, האָב איך זיך וי עס איז
אויסגעדרייט פון דער טאַנטע און עס איז ביי מיר געבליבן אַ
פאַרדראָס, װאָס זי פאָרשט ביי מיר,
--- דו דאַרפסט זיך עפּעס צוגרייטן אַ נייע ;דרעס"", מיר
גרייטן זיך צו סעלמאס ,אינגעידזשמענט" (תנאים) . . . האָט מיר
די טאַנטע געזאָגט.
ביי דער טאַנטע איז אַלץ סעלמאַ! איך דאַרף האָבן אַ
נייע ;דרעס" צוליב סעלמאַס , אינגעידזשמענט". צוליב סעלמאן,
דאַרף איך ניט זען עדין, צוליב סעלמאַן דאַרף איך אאַרױס-
מופן", אַזױ קומט אויס ביי דער טאַנטע, עס איז נאָך גוט,
װאָס די נאַכט איז צו מיר די מאַמע עה"ש געקומען צו חלום
און האָט מיר געבראַכט אַ קריגל װאַסער, טאַקע פאַר מיר, אַז
איך זאָל זיך דערקוויקן, און ניט פאַר סעלמאַן.
עס קען זיין, אַז די טאַנטע האָט מיר דערציילט ועגן
סעלמאַס תנאים, כדאי איך זאָל וויס, אַז מיט עדין איז ניט
כדאי זיך צו טרעפן
גוט װאָס ;רעד" איז שפּעטער געקומען! דאָס האַרץ האָט
מיר וויי געטאָן נאָך דער טאַנטעס אַװעקגײן, איך האָב זיך וי"
דער דערפילט הפקר אויף דער גרענד סטריט, דער עיקר דאַרף
איך ניט טאָן קיין זאַך, װאָס קען שאַטן סעלמאַן.י.
--- ביי סעלמאַן ועט זיין אַן ,אינגעידזשמענט", האָב איך
אָנגעזאָגט ארעדן".
--- עדי האָט מיר גאָרניט געזאָגט װעגן דעם... אאַי'ם
סורפּרייזד?. . . (אַ וואונדער).
-- די טאַנטע איז דאָ היינט געװוען זי האָט מיר געזאָגט,
איך זאָל צוגרייטן אַ ,דרעס".
180 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
רעד" האָט, זעט אויס, ניט געהערט, װאָס איך האָב אים
דערציילט. ער האָט געקוקט אויף אַ שעלכל, װאָס איז געשטאַ-
נען ביי מיר אויפן טיש. אין שעלכל איז געווען אַן אָפּגע-
רויכערטער ,קעמל" סיגאַרעט,
--- דו רויכערסט, רבקה ? -- האָט מיך ;רעד" אַ פרעג
געטאָן,
--- ניין, עדי איז דאָ נעכטן געװען...
-- ;װאַט אַבאַוט 7* (װאָס װיל ער ?)
-- גלאַט געקומען זען מיין ארום"...
;רעד" האָט זיך פאַרטראַכט,
-- זעסטו, ;רעד", האָב איך אים געזאָגט און געוויזן זיינע
רויזן איינגעטריקנט אין אַ בוך, זיי זיינען געווען אַזעלכע שיינע,
אַז איך האָב זיי געװאָלט איינטריקענען...
-- דו ביסט אַ מאָדנע, רבקה, עדי האָט מיר געזאָגט, אַז
דו האָסט אַ חתן אין לובלין. צוויי מאָל האָט ער דאָס שוין מיר
געזאָגט. עדי קומט זען דיין ,רום", און דו היטסט די רױזן
װאָס איך האָב דיר געבראַכט... ,רעד" האָט פאַרשאַרט די האָר
אַרױף,
--- נו, װילסטו ניט איך זאָל זיי טריקענען?
--- ניין, אֹיך װעל דיר אאָלװעיז?" ברענגען פרישע רוױזן.
צוויי גוטע געסט האָב איך היינט געהאַט, די מאַמע, װאָס
האָט מיר געזאָגט, אַז איך װעל זיך דערקוויקן מיטן װאַסער, און
;רעד", װאָס האָט מיר צוגעזאָגט ,אָלװעיז" פרישע רױזן...
אַזי טוט מען אין לובלין
9" טער אַפּריל,
דאָס מיידל, װאָס קלייבט די ,פּיסעס" ביי מיסטער רובין
אין ;פעקטאָרי" האָט שוין אויף אַן אמת חתונה! די מיסיס
רובין האָט אָפּגערופן צו דער טאַנטע, און די בשורה איז מיר
געקומען אָנזאָגן סעלמאַ:
--- די ;גוירל" האָט חתונה מיט די ,פיסעס? ביי מיסטער
רובין אין פעקטאָרי, האָט מיר סעלמאַ אָנגעזאָגט. די מיסיס
רובין האָט ;גערונגען".
טאָגיבוך פון רב קה זיל בע רג 181
געקומען איז סעלמאַ ניט אַלין, נאָר מיט רוטן. רוט איז
געווען אױסגעפּוצט אין אַ קורץ פוטערנע זשאַקעטעלע מיט אַ
רויט קליידל, מיט אַ פוטערנע היטעלע מיט א רויטן פעדער.
אין מיינע אויגן האָט זי אויסגעזען, וי אַ פּורים שפּילער. רוט
און סעלמאַ האָבן זיך געזעצט ביי מיר אויפן בעט. רוט האָט
ארויסגענומען אַ קליין שפּיגעלע און האָט אין דעם אַ היפּשע
וויילע אַריינגעקוקט :
-- ;יז נאָו"י (דו ווייסט), האָט זי געזאָגט צו סעלמאַן, ,מיי
פּאַודער איז טו דאַרק" ! (מיין פּודער אין צו"-טונקל!), און זי
האָבן זיך ביידע אַרײנגעלאָזט אין אַ שמועס אויף ענגליש. ביידע
מיט די שפּיגעלעך אין די הענט. איך האָב אַ װאָרט ניט פאַר-
שטאַנען, אַזױ שנעל האָבן זיי גערעדט. סעלמא האָט אַ כאַפּ
געטאָן די פיס אונטער זיך, די שאַרפע אָפּצאַסן פון אירע שיך
האָבן אַרױסגעשטעקט. סעלמאַ און רוט האָבן איינע די אַנדערע
געוויזן זייערע פּודער קעסטלעך, און זיינען געווען זייער פאַר-
טאָן.
איך האָב ניט געוואוסט װאָס צו טאָן מיט זיך, אויפנעמען
זיי האָב איך ניט געקענט, זיי זיינען געזעסן, וי אויף א װאַקזאַל,
וי דאָ זאָל קיין סימן פון קיין באַלעבאָסטע ניט זיין... עפּעס
האָט עס מיר אָנגעהויבן פאַרדריסן. װאָס איז מיין בעט הפקר?
אין לובלין פלעגט זיך קיינער אויף מיין בעט ניט זעצן... א
בעט דאַרף זיין ווייס, פלעגט זאָגן די מאַמע עה"ש.
איך האָב זיי דערלאַנגט עפּל. זיי האָבן זיך, זעט אויס, גע-
כאַפּט, אַז זיי זיינען צו גאַסט און געפּרואווט ריידן צו מיר.
-- דו שלאָפסט היר? האָט מיך סעלמאַ. געפרעגט,
ווייזנדיק אויפן בעטל, וואו זיי זיינען געזעסן. איך האָב אַ שאָקל
געטאָן מיטן קאָפּ. אַז מיך פאַרדריסט עפּעס,. איז מיר די
שווערסטע זאַך --- ריידן,. און איך בין שוין געווען זייער ביי
איבערהויפּט אויף רוטן, נאָך װאָס איז זי געקומען? און װער
האָט זי געבעטן?
און אינמיטן דערינען האָט זי גאָר אָנגעהויבן ריידן װעגן
די בלומען, טאַקע ,רעדס" ,ראָוזעס", װאָס זיינען געשטאַנען
אויפן טיש,
12 פון לובלין ביז גניו:יאָרק
--- ,נייס ראַוזעס", (שיינע רויזן), האָט זי געאָגט, און
האָט זיך צאַצקענדיק די רויטע נעגל, אַ פרעג געטאָן :
--- אוער דו יו געט סאַטש נייס ראָוזעס"? (ואו האָסטו
באַקומען אַזעלכע שיינע רויזן ?).
מיין מאַמע עה"ש פלעגט שטענדיק צו מיר האָבו טענות,
װאָס איך ענטפער ניט צו דער זאַך, נאָר אקאַפּידריך". ,דיינע
ענטפערס קלעפּן זיך וי אַן אַרבעס צו דער װאַנט", פלעגט די
מאַמע עה"ש זאָגן. איז איצט האָט זיך מיר אויך פאַרגלוסט
רוטן ענטפערן ,קאַפּידריך", און איך האָב איר געזאָגט: -- זי
װאַקסן ביי מיר אויפן טיש.. .
איך האָב איר געוויס געדאַרפט אַנדערש ענטפערן, עס קען
זיין, עס װאָלט איר ניט געשאַדט צו זאָגן, אַז קיינער האָט זי
ניט געבעטן קומען אַהער, און אַז צו , גרינע" מעג מען אויך זײַן
אַביסל איידעלער, וי זי איז... און אַ סך אַנדערע זאַכן... נאָר
געזאָגט האָב איך גאָרניט... שטענדיק קומט צו מיר דער שכל
אויף מאָרגן, נאָר אַזױװי רוט און סעלמא האָבן זיך ניט געקליבן
אַװעקגײן, פאַרקערט זיי זיינען זיך געזעסן געקוקט אין די שפֿ
געלעך און /,געטשעבעטשעט", אויף ענגליש, אַזױ שנעל, אַז איך
האָב אַ װאָרט ניט פאַרשטאַנען -- האָב איך זיך מישב געווען
איך האָב אָנגעטאָן מיין היטעלע מיט מיין מאַנטל מיט מיינע
הענטשעקעס, מילא, זיי זיינען אַזעלכע געסט, װאָס קוקן זיך
ניט אַרום אויף מיר, דאַרף איך זיך ניט אַרומקוקן אויף זיי, אַזױ
טוט מען אין לובלין, און איך האָב באַשלאָסן אַזױי צו טאָן אין
ניודיאָרק אויך.
--- װי שפּעט אי ? האָב איך געפרעגט סעלמאַף
--- ,יו העוו עי דעיט" (דו האָסט אַ ראַנדע-וואו?) --- האָט
מיך רוט אַ פרעג געטאָן מיט איראָניע.
וט ניין, איך גיי צו דער חופֿה +...
די מיידלעך האָבן זיך איבערגעקוקט, זיי זיינען עפּעס גע"
װאָרן אַזױװי באַלײידיקט . . . און ביי מיר, אַז איך הויב אָן ריידן
,קאַפּידריך", קען איך זיך בשום אופן ניט אײינהאַלטן. װאָס מען
זאָל מיר ניט פרעג, ענטפער איך קאַפּױר. דִי מאַמע עה"ש
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 123
פלעגט מיך דערפאַר קליינערהייט דערלאַנגען מיט אַ האַנטוך
אויך,
סעלמאַ און רוט האָבן זיך אויפגעהויבן פון בעטל. איך האָב
אויסגעגלייכט דעם ,קאָווער", אויפגעשלאָגן די קישעלעך, און
געבראַכט אין אָרדענונג דאָס בעט.
-- אעקסקיוז מי,* איך האָב דיר ;צעבראָכן" דעם ,קאָווער"
האָט סעלמאַ געזאָגט, און זי האָט זיך דערפילט ניט גוט.
--- מער קיין בראָך זאָל ניט זיין, האָב איך זי באַרואיקט,
און מיר זיינען אַלע דריי אַראָפּ אויף דער גאַס.
אַבי מיר זיינען שוין אַװעק פון שטוב ! אַבי פּטור פון רוטן
מיטן רויטן פעדער און מיטן שפּיגעלע!
--- גוד באַי!", האָבן אויסגעזונגען טעלמאַ און רוט,
מאָדנע, צי מען גייט אַװעק, וי גוטע פריינט, אָדער װוי שונאים,
דעם ;גוד באַי" זינגט מען סיי וי אויס, און מיט אַ שמיכל.
איך האָב שוין אויך געװאָלט אויסזינגען מיין עגוד באַי", איז
פּלוצלונג אָנגעקומען ,רעד". ער איז אָנגעקומען אין אַ סװועדער,
אָן אַ מאַנטל, אַזױ קומט ער לעצטנס אָפט. ער איז, זעט אױיס,
געווען פאַרוואונדערט צו זען אונדז אַלעמען זאַלבעדריט, און ער
האָט באַטראַכט יעדערע פון אונדז, פריער סעלמאַן, דערנאָך רוטן,
דערנאָך מיך...
--- שווער אַר יו גאָאינג 4? (וואוהין גייט איר ?) -- האָט ער
אונדז אומבאַשטימט אַ פרעג געטאָן
--- ;שי העז עי דעיט" (זי האָט אַ ראַנדע:וואו), האָט מיך
רוט פאַרמסרט...
איך האָב געשוויגן, דאָס הארץ האָט מיר געקלאַפּט, ,רעד"
האָט מיך אָנגעקוקט, ער האָט זיך אָנגעשטױסן, אַז עפּעס איז דאָ
אַ שפּיל,. מיר זיינען אַלע געשטאַנען און געװאַרט, געװאַרט,
וואו יעדערער װועט גיין. סעלמאַ האָט געשמייכלט.
גוד באַי, האָב איך אַ זאָג געטאָן און געװאָלט ערגעץ גיין,
אַבי אַװעקגיין.
--- ;ער אַר יו גאָאינג" (ואוהין גייסטו?), האָט רוט
געפרעגט ביי ,רעדן" און האָט אים אָנגעקוקט מיט גרויע פייערן
אין די אויגן.
184 פון לובלין ביו ניוזיאָרק
-- אווי העוו די דעיט טוגעטער" (מיר האָבן דעם ראַנדע-
וואו צוזאַמען), האָט זיך ,רעד" איינגעשטעלט פאַר מיר,
רוט איז רויט געװאָרן. זי האָט ;רעדן" געזאָגט עפּעס אויף
ענגליש, װאָס איך האָב ניט פאַרשטאַנען
--- ;אָקעי? ! האָט ;רעד" געענטפערט און איז אַװעק מיט
מיר,
איך קען ניט פאַרגעסן רוטס פּנים. די רויטקייט האָט ביי
איר דורכגעשלאָגן דורכן פּודער, און איז פאַרלאָפּן אויפן שטערן
און אויפן האַלדז. אין לובלין איז אַמאָל געווען אַ פאַל -- וי
אַ פרוי האָט אָפּגעגאָסן אַ מיידל מיט אאָלעם", דערפאַר װאָס זי
איז אַרומגעגאַנגען מיט איר מאַן, מיר דאַכט זיך, אַז רוט װאָלט
מיך אָפּגעגאָסן מיט אָלעם" ווען זי האָט עס אונטער דער האַנט,
אַזאַ פּנים האָט זי געהאַט.
איך בין געווען צופרידן, װאָס , רעד" גייט מיט מיר, כאָטש
מיר האָבן ביידע געשוויגן. דאָס האַרץ האָט נאָך ביי מיר גע"
קלאַפּט. ווען ניט ,רעד", װאָלט איך געוויינט.
װאָס ;דעד" האָט געטראַכט וייס איך ניט. ער האָט גאָר-
ניט געזאָגט. ערשט שפּעטער, ווען מיר זיינען שוין געװוען ביי
דעם איסט ריווער האָט מיך ,רעד" אַרומגענומען אַרום די
אַקסלען און האָט מיר געזאָגט :
--- ;עווריטינג איז אֶלרייט?, (ס'איז אַלץ אין אָרדענונג),
רבקה...
איך האָב אים געװאָלט דערצייל, וי רוט איז געקומען
ניט געבעטענערהייט, און וי זיי האָבן זיך אַװעקגעזעצט און
צעקנייטשט מיין בעט, נאָר איך האָב ניט געואוסט פון װאָס
אָנצוהויבן,. און איך האָב שוין בעסער גאָרניט דערציילט, נאָר
פּשוט נאָכגעזאָגט ;רעדס" ווערטער :
--- ;עווריטינג איז אָלרייט !" ;רעד"...
מיר האָבן ביידע אָנגעהויבן לאַכן און ,רעד" האָט מיך
געשטראָפט אויף זיין אידיש :
--- ביסט ניט אַ מענטש, רבקה! עווריטינג איז ביי דיר אַ
לאַכן...
-- אַ געלעכטער מיינסטו?
-- יע, אַ געלעכטער...
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 3
אויפן איסט ריווער זיינען היינט אױך אַרומגעשואומען
ליכטיקע שיפן וי הייזער, נאָר מיר האָט זיך געדאַכט, אַז אויב
איך װועל מיט ערעדן" אַריין אין אַ שיף, װעט אַהין קומען רוט
מיט אַ רויטן פעדער און מיט גלאַנציקע נעגל און וװועט זיך
זעצן אויף מיין בעט.
מאָדנע מיידלעך אין ניו-יאָרק... וי שעמט זי זיך ניט
קומען צו מיר אומגעבעטענערהייט. זעט אויס, אַז דאָ איז דאָס
ניט קיין חרפּה...
סדרים
2"טער אַפּריל
מאַרװין איז מיך געקומען רופן צום סדר.
--- ;די טאַטע און די מאַמע זאָגן, דו קומסט טו דהי סדר".
מאַרװין אַלײין איז שוין געװען אוױיסגעפוצט יומטובדיק,
אַז עס קומט אַ יום טוב, זעט די טאַנטע אויס זייער ענלעך צו
דער מאַמען עה"ש. אַז די טאַנטע בענטשט ליכט פרייטיק, זעט זי
אויך אויס וי די מאַמע, היינט צום סדר אויך אַזױ. אויפן טיש
זיינען געווען מצות, ויין איז געשטאַנען, כוסות, הגדות זיינען
געלעגן, און ליכט האָבן געברענט. כמעט, וי אין לובלין, נאָר
קיין היים איז דאָס פונדעסטוועגן ניט, אַבי װאָס הייסט מען
אַװעקגײן. . . און פאַראַיאָרן צום סדר אין לובלין איז אויך גע"
ווען אַ קנאַפּע שמחה, עס איז געווען די חתונ'קע, מיטן פעטער
זיידל. באַלד נאָך קידוש איז געקומען צעלויפן נחומטשע, דעם
פעטער זיידלס זון, די אויגן זיינען ביי אים רויט געווען:
-- די רשעים האָבן דעם טאַטן געכאַפּט, גייענדיק פון בית
המדרש און אים געשלאָגן מיט אַ דראָנג איבערן פּלײצע... פאַר-
װאָס ? גאָרניט... זיי האָבן צו אים געטענה'עט פאַרװאָס ער
גייט אונטערגעשאָרן די באָרד,
--- זשידאָװי ניע װאָלנאָ, ראַבין ניע קאַזאַל (אַ ייד טאָר ניט,
דער רב הייסט ניט) . . . און זי האָבן אים דערלאַנגט
עטלעכע מאָל מיט אַ דראָנג, ביז ער איז אַנידערגעפאַלן. דע-
מאָלט זיינען די רשעים אַװעק און האָבן זיך געויצלט: נאַ
1086 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פּשישלי ראָק, זשעבי סאָביע בראָדע אָטפּושטשיל . . . (איף
איבעראַיאָר זאָלסטו זיך פאַרלאָזן די באָרד...)
דעם פעטער זיידל האָט אויפגעהויבן אַ אידישער דאָראָזש-
קאַזש (פורמאַן) װאָס איז פאַרבייגעפאָרן און געבראַכט אים
אַהיים, קיין געלט האָט ער ניט געװאָלט נעמעף
פאַר אַזאַ יאַזדע נעמט מען קיין געלט ניט, האָט ער גע"
זאָגט, וועלכער ייד איז דאָס באַװאָרנט פון אַזאַ יאַזדע? דער
רבונו של עולם זאָל זיי געבן, זיי זאָלן פאַרזוכן אונדזער טעם,
די צדיקים, האָט ער צוגעוואונטשן און איז אַװעקגעפאָרן, עדי"
האָט ער דאָס געמיינט די שלעגער.
מיר האָבן איבערגעלאָזן דעם סדר אינמיטן און מיר זיי-
נען אַלע אַװעק צום פעטער זיידל, זען װאָס ער מאַכט. ער האָט
זיך געפילט בעסער, מען האָט אים געלייגט קאָמפּרעסן צום
פּלײיצע. דעם סדר האָבן מיר פאַרענדיקט שפּעט בינאַכט, ביים
;שפוך חמתך" האָט אונדז דער טאַטע געהייסן זיך אויפשטעלף
מיר האָבן זיך אַלע גוט אויסגעויינט. ביים טאַטן זיינען אין די
אויגן קיין טרערן ניט געווען, נאָר די ליפּן האָבן ביי אים געצי-
טערט, אַז מען האָט קוים געהערט די ווערטער.
אָט אַזאַ ,פריילעכער" איז געווען אונדזער סדר פאַראַיאָרן
נאָך פאַר דער מלחמה אין לובלין.
אַז מאַרװין איז אַ גאַנצער למדן האָב איך ניט געוואוסט.
ער האָט געפרעגט דעם אָנקל די קשיות און האָט זיי פאַר.
טייטשט אויף ענגליש. אמת, ביי דער צוייטער קשיא האָט
שוין אים דער אָנקל באַדאַרפט אונטערשטופּן, און ער איז גע-
ווען באַגאָסן מיט שווייס, און ער האָט הויך אָפּגעזיפצט, ווען ער
האָט פאַרענדיקט פרעגן, טאַקע פּונקט אַזױ, וי ער זאָל נאָר װאָס
אַליין אַרױס פון מצרים. דער אָנקל האָט געזאָגט די הגדה, די
טאַנטע האָט אויך געשעפּטשעט פון אַן הגדה'לע אַרױס, און
מאַרװין האָט געמאָלן גיך און געמאַכט דעם אָנשטעל, אַז ער קען
זאָגן גיך די עברי.
--- , אי'ל בעט יו טען דאָלערס" (איך וועט זיך אין צען
דאָלער), אַז ער וייס ניט די אװאָירדס" (װוערטער), האָט סעלמא
לכבוד פּסח גערעדט אויף אידיש. איך האָב געװאָלט נאָכזאָגן די
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג ז10
הגדה, נאָר איך האָב ניט געקענט. איך האָב אַלץ געטראַכט, וי
זצט אויס איצט דער סדר ביי מיין טאַטן אין לובלין, ביי קראַ-
סוליען אין שטאַל, און וואו איז דער פעטער זידל. אַלע זיינען
דורכגעגאַנגען פאַר מיינע אויגן, אפילו די מאָמע עה"ש מיטן
קריגל װאַסער, וי איך האָב זי געזען אין חלום. ניו-יאָרק איז
געװאָרן לובלין, און לובלין האָט זיך אַרײנגעכאַפּט קיין ניו יאָרק.
אַ טעלעפאָן האָט אונדז אַלעמען איבערגעשלאָגן:
--- מיסטער עדלשטיין ?4 פון לאָנג איילאַנד? -- האָט די
טאַנטע איבערגעפרעגט,
ביים טיש איז געװאָרן אַזאַ ערד-ציטערניש, אפשר ניט קיין
קלענערע, וי פאַראַיאָרן, ווען מען האָט אונדז ביים סדר אָנגע-
זאָגט, אַז די רשעים האָבן געכאַפּט דעם פעטער זיידל, דער אָנקל
איז צוגעגאַנגען צום טעלעפאָן,. גערעדט האָט, זעט אױס, ניט
מיסטער עדלשטיין אַלין, נאָר עמיצער פון זיינע אָנגעשטעלטע.
אַז דער אָנקל האָט אים געזאָגט, אַז היינט איז פּסח, דער ערשטער
סדר, די אידן זיינען אַרױס פון ;,אידזשיפּט", האָט יענער זעט
אויס, עפּעס איבערגעפרעגט, און דער אָנקל האָט אים געענט.-
פערט :
-- ק;יעס, דזשאָסט טאָדעי" (יע פּונקט היינט),
דער אָנקל איז צוריקגעקומען צום טיש, מען האָט אויף
שנעל אָפּגעגעסן און אָפּגעזאָגט די הגדה. דער אָנקל האָט זיך
געזעצט צוגרייטן די נויטיקע פּאַפּירן, ער דאַרף זיין מאָרגן גאַנץ
פרי ביי מיסטער עדלשטיין ועגן אַן ;,אינשורענס" פאַר זיין
פּלימעניק, װאָס איז נאָר װאָס געקומען פון בעסאַראַביע. ביים
טיש האָט מען זיך איבערגערדט:
--- װאָס עפּעס אינמיטן דערינען?
די טאַנטע האָט געכאַפּט אַ קוק אויף מיר:
--- אפשר ווייל נאָכן באָל, אַ לובלינער . .
--- קען זיין *..
מאַרװין, װאָס איז אַ פּשוטער חי וקיים, כאָטש זיין פּיק-
טשור איז געווען אין די ,פּעיפּערס", האָט געזאָגט, דאָס װאָס
אַלע האָבן געטראַכט און איך אויך :
--- ,דאַטס ביקאָז הי גייוו' האַנדרעט קװאָדערס? (וייל ער
188 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
האָט געגעבן הונדערט קװאָדערס), טאַנצן אַ קאַראַהאָד מיט
רבקהן...
--- װאָס אים פאַלט איין! האָט אים די טאַנטע איבערגע-
שלאָגן... און איך האָב אַ טראַכט געטאָן, אַז עס קען זיין
;רעד" איז טאַקע געווען גערעכט...
עס איז שוין סיי וי געווען בקיצור מיטן סדר. און אַז עס
זיינען געקומען מענדל פּושקאַרט מיט דער פּושקאַרטע, האָט מען
זיך געזעצט שפּילן אין אַ פּינאָקל, וי אין אַ פּראָסטן פרייטיק
צו נאַכט, און מאַרװין מיט סעלמאן זיינען אַװעק אין די מואוויס.
איך בין אַװעק ;אַהיים', שלאָפן האָב איך ניט געקענט. אַלץ
האָט זיך ביי מיר אױסגעפּלאָנטערט אין קאָפּ. דער טאַטע בי
קראַסוליען. מיסטער עדלשטיינס טעלעפאָן. מאַרװין, סעלמא,
;רעד", ניו-יאָרק און לובלין, שווער צו אַנטשלאָפן װערן, ווען מען
טראַכט פאַראַמאָל וועגן אַזויפיל זאַכן
דער קרתג
6"טער אַפּריל,
זינט דער טאַטע האָט מִיר געשריבן אַז ער ואוינט ביי
קראַסוליען אין שטאַל איז ביי מיר געװאָרן אַ שטענדיקע שרעק:
װאָס איז מיט אים ? איך וויל זייער וויסן װאָס טוט זיך דאָרט אין
לובלין ? װאָס טוט מען דאָרט מיט מיין טאַטן און מיטן ברודער ?
אין די צייטונגען איז געווען, אַז מען שיקט אַלע יונגע מענער אַװעק
פאַר שקלאַפן קיין דײיטשלאַנד. איך בין אַװעק מיט דער טאַנטע
אויף אַ מיטינג פון דער לובלינער , ליידיס אייד סאָסייעטי", אפשר
האָט עמיצער פון זיי בריוו, אפשר ווייסן זיי מער פון מיר,
דער מיטינג איז געווען ניט קיין מיטינג, נאָר פּראָסט פּשוט
אַ מלחמה. אַ נס די לובלינערקעס האָבן ניט קיין האַרמאַטן, ווען
ניט װאָלטן זיי זיך,. חס ושלום, געשאָסן אויך. די מיסיס טקאַטש
האָט זיך אָפּגעזאָגט פון זיין פּרעזידענטין. זי גריזיינט" (רע-
זיגנירט), ווייל די מיסיס ראַבקין, די ווייס פּרעזידענטין, האָט אַלין
אָנגעשריבן אַלע דאַנק בריוו צו די איינטיילנעמער פון באָל, צו אַלע
, קרעפטן" און זי האָט זיך אַליין אויף די בריוו אונטערגעשריבן,
טאָגיבוך פון רבקה וילבעצרג 109
אָן אַ מיטינג, אָן אַ באַראַטונג, גלאַט גענומען און אָנגעשריבן די
דאַנק בריוו, און זיך אַליין אונטערגעחתמעט,
די מיסיס טקאַטש איז געווען אַזױ אויפגעבראַכט, אַז די שטים
האָט ביי איר געציטערט. --- ווען ניט איך װאָלטן מיר קיינמאָל ניט
,געקריגן" מיסטער עדלשטיין צום באָל. איך האָב אים אָפּגערופן,
מיר האָט ער צוגעזאָגט קומען, און איז טאַקע געקומען . . . וװער
װאָלט עס געקענט באַווייזן ?
ביי דער מיסיס טקאַטש זיינען געשטאַנען טרערן אין די
אויגן :
-- , איט איז נאַט סופּאָזד טו בי סאָ", (עס דאַרף אַזױ ניט
זיין), האָט זי גערעדט . . . און האָט געדרייט מיטן קאָפּ אויף
ניין, די מיסיס ראַבקין, די ווייס פּרעזידענטין, האָט , עקספּלעינט",
(ערקלערט), אַז די אינוויטעישנס דאַרף מאַכן די פּרעזידענטין,
אָבער די דאַנק בריוו דאַרף שרייבן די ווייס-פּרעזידענטין, , דאַטס
די רול", (אַזױ פירט זיך), האָט זי געזאָגט,
--- װאָס איז אַזאַ גליק, אַז איך האָב געקראָגן אַ בריוו פון
מיסטער עדלשטיין ? , װאַט'ס די מעטער ?" (װאָס איז דער מער ?)
מען קען אַנשרייבן נאָכאַמאָל דאַנק בריוו אין נאָמען פון דער
פּרעזידענטין , ספּעשל" . . .
-- נאָ, איט איז נאַט סופּאָזד טו בי", האָט געטענהט די
מיסיס טקאַטש,. און פון מיסטער שאַמוט איז אויך אָנגעקומען אַן
ענטפער אויפן נאָמען פון דער מיסיס ראַבקין, און פון דער פידל-
שפּיעלירן אויך.
די מיסיס ראַבקין איז געווען רויט, אַז עס האָט זיך געדאַכט, אַז
אַ היץ שלאָגט פון איר. זי האָט זיך געבלאָזן און געשריען :
נו, בין איך גליקלעך געװאָרן פון די בריו ? װאָט'ס די
מעטער ?
די טאַנטע האָט זיך אַרײנגעלײגט אין אַ שלום: זי איז
געפאַלן אויף אַ פּלאַן, מען זאָל מיסטער עדלשטיין און מיסטער
שאַמוט באַשטימען פאַר ערן-מיטגלידער און די מיסיס טקאַטש,
אַלס פּרעזידענטין, זאָל זיי וועגן דעם פּערזענלעך ,מיטטיילן?. אַזױ
האָט זי געזאָגט די טאַנטע , מיטטיילן",
עס האָט שוין כמעט געהאַלטן ביי אַ שלום, דער טאַנטעס עצה
1060 פון לובלין ניז ניו:יאָרק
האָט גערעדט צו אַלעמענס הערצער, כאַפּט זיך אַרױס די מיסיס
רובין און גיט אַ װאָרף אַרײן אַ שטיין. מען קען ניט אין אַ
;ליידיס סאָסײיעטי* אַרייננעמען מענער פאַר ערן-מיטגלידער . . .
זיי װעלן זיך נאָך באַלײידיקן, װעט זיין אַ שיינע חתונה . . . דאָס
האָט ווידער גערעדט צו אַלעמענס הערצער, און די מיסיס טקאַטש
האָט געזאָגט :
--- ;װואַטס די יוז ? אי ריזיין, ענד דאַטס אֶל* (צו װאָס טוג
עס? איך רעזיגניר און גאָר !) און זי איז געװאָרן אויס פּרעזי
דענטין,
דער מיטינג האָט געדויערט ביז שפּעט אין דער נאַכט. די
פרויען האָבן געהאַט אַזויפיל , טראָבל", אַז איך האָב זיך ביי זיי
גאָרנישט געקענט דערוויסן, װאָס פאַר אַ בריוו זיי קריגן, און װאָס
עס הערט זיך אין לובלין. איין פרוי בלויז האָט מיר געזאָגט, אַז
איר משפּחה האָט מען אינגאַנצן אַװעקגעשיקט אין ערגעץ און זי
שרייבן, אַז זיי ווייסן ניט וואו זיי װועלן זיין . . . צויי טרערן
זיינען ביי איר אַראָפּגערונען, זי האָט זיי אָפּגעװישט און אָפּגעץ-
פּודערט דאָס פּנים.
די פרויען האָבן אָנגענומען אַ ,רעזאָלושן", אַז די מיסיס
טקאָטש ווערט , געדרעפטעט" (מאָביליזירט) אויף צו בלייבן פַּרע-
זידענטין.
--- זי וועט זיך איבערבעטן . . . האָט מיסיס ראַבקין
שטילערחייט אַ זאָג געטאָן צו דער טאַנטע, זי װועט זיך איבער.
בעטן, מען זאָגט זיך ניט אָפּ אַזױ שנעל . . . װעט אַריבער נאָך אַ
מיטינג . . . װאָס דען? מען האָט ניט באַדאַרפט שיקן קיין דאַנק
בריוו ? װאָס פאַר אַ טעטיקייט װאָלט עס געווען ?
דערווייל איז די ליידיס סאָסײעטי געבליבן אָן אַ פּרעזידענטין,
און איך בין געבליבן אָן ידיעות וועגן לובלין,
דער ערשטער טאָג אין שאַפ
?-טער מאַי,
מיסטער רובין איז געווען גערעכט: מען דאַרף קענען גוט
ענגליש, ווען מען גייט קלייבן די ,פּיסעס" ביי אים אין ;פעק-
טאָרי". די מיידלעך, די אַפּרייטערקעס ריידן עפּעס אַזאַ מאָדנע
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 161
לשון, װאָס איך האָב נאָך אויף מיין לעבן ניט געהערט. זיי גיבן
אַ מאָל-אָפּ עטלעכע ווערטער און מען דאַרף וויסן װאָס זיי מיינען,
היינט גיי ווייס, אַז מען פאַרשטײט ניט װאָס זיי , מאָלן".
איינע אַ שװאַרצינקע, אַ קליינינקע, אַ דאַרינקע, אַ ברעטעלע
ניט קיין מיידל, מערי הייסט זי, מאָלט גאָר וי אַ ווינט-מיל. וי
קען דאָס אַ מענטש אַזױ שנעל ריידן ? גיט זי עפּעס אַ מאָל און איך
דערהער דאָס װאָרט , װאָטער". בין איך שוין צופרידן, הייסט דאָס,
אַז זי װויל אַביסל װאַסער, (און עס איז טאַקע געווען אַ הייסער
טאָג, כאָטש עס איז איצט אָנהויב מאַי). גיי איך גלייך און בריינג
איר אַ גלאָז װאַסער. גיט זי אַ קנייטש מיט די אַקסלען און גיט
ווייטער עפּעס אַ מאָל און ווייטער הער איך דאָס װאָרט ,, װאָטער",
בלייב איך שטיין און ווייס ניט װאָס צו טאָן מיט זיך. זי וויל ניט
קיין ואַסער, צו װאָס זשע דאַרף זי ,װאָטער ?? ערשט דאָס
דאַרינקע ברעטעלע גיט זיך אַ הױיב און גייט אין אַלדי שװאַרץ
יאָר אין אַ ווינקל, און נעמט אַ קאַן מיט װאַסער מיט אַ שפּריצער
און באַשפּריצט אַרום איר מאַשין. דער שטויב שטערט זי . . .
, דאָסט". און זי גיט אַ שטעל דעם קאַן און זעצט זיך אַרבעטן,
ברוגז די ליאַלע. איך האָב אַװעקגעטראָגן דעם קאַן וייס איך
שוין, אַז ,,װאָטער" מיינט דעם קאַן מיט װאַסער, באַשפּריצן הייסט
עס אַרום דער מאַשין, נו האָט איינע געבעטן װאַסער צום טרינקען,
האָב איך אומזיסט געשלעפּט דעם קאַן, יענע וויל טאַקע אַ טרונק...
עס איז מיר פּשוט געווען אַ חרפּה וי איך האָב זיך אַרומגעיאָגט
איבער דער , פעקטאָרי' פאַרשוויצט און צעטומעלט, און די
מיידלעך רופן מיך די אַהין, און די אַהער. זעט אויס, אַז זיי האָבן
דערטאַפּט, אַז איך בין אַ גרינע, איז געווען איין רופעניש נאָך דער
אַנדערער. איך האָב געמיינט איך פאַל אַװעק. עס האָט זיך מיר
שוין געװאָלט נעמען האַק און פּאַק און גיין צוריק צו דער מיסיס
קאָשעס אויסנייען די , פלאַוערס", נאָר איך האָב זיך דערמאָנט,
ווי מיסיס רובין האָט מיר אַמאָל געזאָגט :
--- אַװעקגײן איז גרינג, גיין, חלילה, צוריק איז זייער שווער.
אַ נס די פאָרליידי האָט מיך אַביסל באַרואיקט. זי איז אַן
עלטערע פרוי, דאַכט זיך מיר אַ אידישע. קיין אידיש רעדט זי
אַפילו ניט, נאָר די נאָז איז ביי איר אַ אידישע. זי האָט מסתם
162 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
באַמערקט, װי איך בין פאַרשוויצט און צעטומלט און זי האָט צו
מיר אַ זאָג געטאָן :
-- טעיק איט איזי (נעם זיך ניט איבער).. און זי האָט
אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט, וי איינער זאָגט : ניו-יאָרק קערט
זיך ניט איבער . . . אַ זייגער איינס זיינען די אַפּרייטערקעס
אַראָפּ אויף , לאָנטש" און איך בין אויך אַראָפּ. עסן האָב איך ניט
געקענט, עס איז מיר געווען הייס און דער קאָפּ האָט זיך מיר
געדרייט. אֹיך האָב גענומען אַ ,קאָפּ קאָפע". ביי מיין טישל
האָט זיך צוגעזעצט אַ מיידל פון אונדזער , שאַפּ". איך האָב
זיך זייער פאַרוואונדערט, זי האָט צו מיר אָנגעהויבן ריידן אויף
אידיש.
-- דו ביסט איצט געקומען ?
--- יע, ניט לאַנג,
-- אַ , רעפיודזשי" ?
-- יע.
--- דו פאַרשטייסט ניט קיין ענגליש ?
--- זייער װייניק . . .
--- דאָס מאַכן זי אַ , דזשאָק" (אַ שפּאַס), װאָס זיי רופן דיך
אַלע וויילע, זיי טוען אַזױ מיט אַלע נייע, מען גיט זיי , די הפל"
(דעם גהינום).
--- װאָס גיט מען זיי?
--- מען מאַטערט זיי . . .
-- ,ביקאָז" (ווייל) זיי זיינען , נייע", דאָס איז אַ , דזשאָק",
דאַטס אֶל" (דאָס גאָר).
דאָס איז, הייסט עס, אַזאַ נייער סאָרט חבוט הקבר. גלאַט מען
מאַטערט אַביסל, ניט פאַר קיין זינד,
מיסטער רובין איז היינט אין , פעקטאָרי" ניט געווען, אפשר
װאָלט ער זיך אָנגענומען פאַר מיר, און אפשר איז גלייכער, װאָס
ער איז ניט געווען. געקומען אַהיים בין איך אַן אויסגעמאַטערטע,
די , לאָנדריניטשקע" האָט מיר געגעבן אַן אַספּירין,
--- שווערע אַרבעט ?
--- ניין, די אַפּרײטערקעס מאַכן , דזשאָקס".
-- נעם אָן אַספּירין האָט זי געזאָגט, אַמעריקע מוז מען
טאָג-בון פון רבקה זילבערג 103
אייננעמען די ערשטע צייט מיט אַספּירין,. עס װעט דיר װערן
גרינגער.
מענדל פּושקאַרט איז גראָד אַרײנגעפאַלן. ער האָט געזען,
וי איך ליג אויפן בעטל אַ מידע, און ער האָט אָנגעהויבן ריידן :
-- אַז איך בין געקומען קיין אַמעריקע פלעגט מען אַרבעטן
פערצן שעה אַ טאָג און אַז מען פלעגט ענדיקן פלעגט מען נאָך
איצט גיין עפּעס צו-פאַרדינען, אין אַמעריקע ציילט מען ניט די
שעהן און מען מעסט ניט קיין קאָפּ ווייטיק,
יעדערער זאָגט עפּעס אַנדערש וועגן אַמעריקע. די לאָנדרי
ניטשקע זאָגט, אַז מען דאַרף זי, די אַמעריקע, אייננעמען די
ערשטע צייט מיט אַספּירין, און מענדל פּושקאַרט זאָגט, אַז מען
מעסט דאָ אינגאַנצן ניט קיין קאָפּ ווייטיק . . . עס קען זיין
אַז מענדל פּושקאַרט איז גערעכט, אַז מען װוערט מיד אַביסל, דאַרף
מען זיך באַלד איבערנעמען? עס איז אפשר גאָרניט שװער . . .
מיר דאַכט זיך בלויז , ., . און מיר האָט װידער פונדעסטועגן
אַ קלעם געטאָן אין האַרצן, מיר האָט זיך ווידער געדאַכט, אַז איך
בין הפקר אויף גרענד סטריט. צי װעל איך דאָס אױסהאַלטן?
װאָס װעט זיין מיט מיר ? איך וייס ניט. איך וייס ניט. איך
ווייס גאָרניט,
ניסים
פ-טער מאַי.
די מיסיס שאָר האָט מיר היינט געבראַכט אַ בריוו פון
לייזערן.
-- נאָך נעכטן איז דער בריוו אָנגעקומען, האָט די טאַנטע
געזען, אַז עס איז ניט פון לובלין האָט זי געזאָגט: עס װעט ניט
קאַלט װוערן ביז מאָרגן. אַ פיינקייט פון דער מיסיס שאָר, װאָס
זי האָט מיר געבראַכט דעם בריוו,
-- , איך ווייס, אַז אַמאָל קען מען אויף אַ בריוו װאָס איז
ניט פון דער היים, װאַרטן נאָך מער וי אויף אַ בריוו פון דער
היים", אַזױ האָט די מיסיס שאָר אַ זאָג געטאָן און האָט אַ זשמורע
געטאָן מיט אַן אויג, װי זי טוט עס אָפט.
164 פון לובלין ביו ניו:יאָרק
לייזער שרייבט מיר : , איך בין געקומען קיין א"י מיט נסים,
און אַרױסגעהאָלפן האָט מיר מיין גאָלדענער זייגער, אָט דער
זייגער טאַקע, װאָס דו פלעגסט אויף אים זאָגן אַז גאָלד איז ער,
אָבער קיין זייגער ניט. אָט דער זיגער איז געפעלן געװאָרן
האָנטשיקן. געדענקסט האָנטשיקן? דעם כל בוניק, װאָס האָט
געדינט פאַר אַ סטרוזש אין פּאָטשט ? מאַכט צו מיר דער
האָנטשיק :
--- דו ווילסט אַװעקפאָרן פון לובלין ?
איך האָב אים מורא געהאַט זאָגן יאָ, מאַלע װאָס דער
האָנטשיק קען אָפּטאָן? אָבער ער פאַרשטייט אַלין, אַז איך וויל
אַװעקפאָרן, װאַרט ער גאָרניט אויף מיין ענטפער, ער שטייט און
קוקט אויפן גאָלדענעם זייגער.
--- ער גייט דער זייגער ? פרעגט מיך האָנטשיק,
--- װאָס הייסט ער גייט? ער לויפט .. . קין ליגן האָב איך
אים געזאָגט, װי דו וייסט. און דער האָנטשיק זאָגט צו מיר:
-- גיב מיר דעם זייגער, װעל איך דיך ברענגען קין
רומעניע.
ווען האָטשיקן זאָל זיך פֿאַרגלוסטן גלאַט צונעמען מין
זייגער, װאָלט אים עפּעס שווער געווען? איך װאָלט אים געגאַנגען
פאַרקלאָגן פאַרן דייטשישן גענעראַל? און דער האָנטשיק
פוילט זיך ניט און זאָגט עס מִיר . . .
--- ווען איך וויל, זאָגט ער, קען איך ביי דיר צונעמען דעם
זייגער פאַר גאָרניט. נאָר, זאָגט ער, איך בין אַ ,פּאָלסקי
אוזשענדניק" (אַ פּוילישער באַאַמטער) און איך טו ניט אַזעלכע
זאַכן, ביסט געווען אַ זעלנער אין דער פּױלישער אַרמײ? נעם
מיט דיינע פּאַפּירן, און איך על דיך ברענגען קיין רומעניע.
אין אָװונט האָט מיך האָנטשיק גענומען אויף אַ שפּאַציר ביז
ביאַלע גניאַזדאָ, און דאָרט האָט ער מיך גענומען אויף אַ װאָגן
מיר האָבן זיך אַרומגעדרײט אין װאַלד ביז פאַרטאָג און פאַרטאָג
האָט ער מיך געבראַכט, מיינסט וואוהין ? אפשר קיין רומעניע, ניין,
קיין אָסטראָדראָגע,
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 1689
-- גיב מיר דעם זייגער .. .
-- עס איז דאָך נאָך ניט רומעניע . . .
-- דאָ שטייט נאָך פּויליש מיליטער, װועסט מיט זיי אַװעקגײן
קיין רומעניע. זיי וועלן אַנטלויפן, האָט ער נביאות געזאָגט.
איך האָב אים אָפּגעגעבן דעם זייגער. האָנטשיקס נביאות איז
מקוים געװאָרן. איבערן וועג האָבן זיך געשלעפּט מיליטערישע
אָפּטײלונגען, באַװאָפנטע און ניט-באַװאָפנטע. איך בין מיט זי
אַריבער די גרעניץ. צוויי טעג האָב איך ניט געזען קיין שטיקל
ברויט, די קני האָבן זיך ניט געװאָלט בויגן, און די בלאָטע איז
געווען אַזאַ טיפע, נישט אַרױסצוקריכן. איך בין אַנידערגעפאַלן און
אויפשטייענדיק דערפילט, אַז איך קען ניט גין. זעט אויס זיך
אַ פוס אויסגעלונקען אָדער געקראָגן אַ קלאַפּ אין קני. דער
רומענישער קאַנװאָי,. װאָס האָט אונדז געפירט, האָט זעט אויס
ניט געהאַלטן, אַז אַ פוילישער זעלנער איז אַ גרויסע מציאה, און
ער האָט מיך פּשוט איבערגעלאָזט אויפן וועג. ער האָט עפּעס אַ
זאָג געטאָן אַ נאָמען פון אַ דאָרף, צי פון אַ שטאָט, און זיי זיינען
אַװעק . . . זיץ איך אַלײן אין דער גרויסער בלאָטע, מיט אַ
קראַנקן פוס און איך טראַכט איין זאַך: וי קען איךְ זיך ראַטע-
ווען? -- אַז איך בין אָפּנעלעגן אַזױ אַ שעה, אָדער צויי, אָדער
מער, אָדער וייניקער, װער קען ויסן? מין זייגער איז דאָך
שוין געווען ביי האָנטשיקן, און סיי ווי איז געווען פינצטער, עס
װאָלט מיר מיין זייגער אויך ניט געהאָלפן -- האָב איך דער.
הערט -- מענטשן גייען צופוס. זעט אויס, אַז נאָך אַן אָפּטײלונג
פּוילישע זעלנער זיינען אַריבער די גרעניץ. איך האָב אָנגעהויבן
שרייען. איך האָב געשריען און זיי זיינען פאַרבײגעגאַנגען . . .
איך האָב זיך נאָכגעשאַרט אויף אַלע פיר. איינער פון רומענישן
קאָנװאָי האָט, זעט אויס, אויף מיר רחמנות געקריגן, ער האָט
געהייסן צווייען מיך מיטנעמען, זיי האָבן מיר געהאָלפן און איך
בין מיט זיי אַװעקגעהונקען. דאָס איז געווען דער צוייטער נס,
װאָס עס האָט מיר מיר פּאַסירט, וייל איך װאָלט געוויס דער.
פראָרן געװאָרן יענע נאַכט אין דער קאַלטער בלאָטע. מען האָט
אונדז אַועקגעפירט עפּעס אין אַ שייער. מען האָט אונדז געגעבן
הייס װאַסער, פּשוט הייס װאַסער. קיינמאָל אין מיין לעבן האָב
160 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
איך ניט הנאה געהאַט פון קיין עסן, און פון קיין טרינקען, פון
בעסטן פּסחדיקן וויין אַפילו, װוי דעמאָלט באַנאַכט פון דעם קענדל
הייסן װאַסער . . . אַלע גלידער האָבן זיך מחיה געווען, אַפילו דער
קראַנקער פוס האָט אויפגעהערט ויי צו טאָן. צוויי װאָכן האָבן
מיר געוואוינט אין דעם שייער. אַ דריטל מענטשן זיינען קראַנק
געװאָרן און אַרומגעגאַנגען מיט היץ. אין צוויי װאָכן אַרום איז
אין שייער געקומען אַ דאָקטער. ווען ער איז געקומען בין איך
געלעגן אויף דער ערד און שוין ניט געקענט הערן װאָס מען
רעדט צו מיר. מען האָט מיך אַװעקגעפירט אין שפּיטאָל. דער
דאָקטער האָט גערעדט צו מיר האַלב אידיש, האַלב דייטש, אַ
איד געווען. ער האָט מיך אָנגעקוקט וי משוגע, װאָס איך בין ניט
געשטאָרבן, אין אַזאַ פאַל בלייבט מען קיינמאָל ניט לעבן, האָט
ער געזאָגט,
אין שפּיטאָל איז געקומען אַ פאָרשטייער פון , דזשאָינט",
און שטעל זיך פאָר, אַ נייער נס: דער פאָרשטייער אין געוען
אברהם ראַפאַלאָוװויטש, שכנא ראַפאַלאָװיטשעס זון, פון לובלין. ער
האָט מיך דערקאָנט, ווען איך האָב אים געזאָנט, אַז איך בין אַ
לובלינער. ער האָט מיר שפּעטער אַ סך טובות געטאָן
וי אַזױ איך בין געקומען אויף דער גריכישער שיף? וי
אַזױ אֹיך האָב זיך דערשלאָגן קיין א"י'? דאָס זיינען ווידער גרויסע
נסים, װאָס האָבן מיט מיר פּאַסירט, אָט אַזױ וי מיט די אידן,
ווען זיי זיינען אַרױס פון מצרים. דאָס על איך דיר אָנשרײיבן
אין אַ צווייטן בריוו. איצט וויל איך דיך בעטן: שרייב מיר אָפט,
רבקה, יעדעס מאָל וװען עס קומט אָן די פּאָטשט, װאַרט איך,
אפשר איז דאָ פון דיר אַ בריוו. פאַרװאָס שרייבסטו ניט, רבקה,
פאַרװאָס ? פאַרװאָס ?
דו חלומסט זיך מיר אָפט. און איך בין גליקלעך, װאָס איך
לעב און על נאָך דיך זען. דו װעסט דאָך קומען, רבקה, קיין
א"י? , .. איך װאַרט אַזױ שטאַרק אויף דעם טאָג" . .
אָט אַזױ שרייבט לייזער. אַבי די לאָנדריניטשקע זאָגט, אַז
ביי , זיי", דאָס מיינט זי די מענער, , פאַרמאַכט די טיר און פאַר-
געסן". זעט אויס, אַז עס איז ניט אַזױי, און ניט אַלץ װאָס
מענטשן זאָגן דאַרף מען גלויבן,
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 167
,רעד" יל לייענען לייזערס בריון
ס-טער מאַי.
זעט אויס, אַז לייזערס בריוו האָט זיך אַ פּאָר טעג געװאַלגערט
ביי דער טאַנטע. סעלמאַ האָט אים געזען און עדי האָט אים
געזען, װער עס האָט דערציילט קרעד'ן וועגן דעם בריוו, ווייס
איך ניט, נאָר אַז איך בין היינט געקומען פון דער אַרבעט, איז
,רעד" געווען אין צימער. ער האָט געװאַרט אויף מיר. עס
האָט זיך מיר גלייך געװאָרפן אין די אויגן, װאָס ער זיצט ניט,
נאָר ער שטייט. שטייט און װאַרט. עפּעס אַזױ וי איינער, װאָס
וויל עפּעס אָפּזאָגן און אַװעקגײן. ער איז געשטאַנען מיטן פּנים
צום פענצטער, און אַז בין אַרײן אין צימער,. האָט ער זיך
אומגעדרייט צו מיר,
--- זעץ זיך, , רעד", װאָס שטייסטו ?
--- איך וויל שטיין.
-- שטיי,
איך האָב געזען, אַז ,רעד" וויל זיך מיט מיר קריגן, כאָטש
איך האָב נאָך ניט געוואוסט פאַרװאָס. , רעד" איז געשטאַנען אַ
היפּשע וויילע מיטן פּנים צום פענצטער און האָט אַ װאָרט ניט
אויסגערעדט, איך האָב דערווייל אױיסגעטאָן דעם מאַנטל, צוגע-
קעמט די האָר, אַװעק אין קיך צוגרייטן טיי, און ווען איך בין
צוריקגעקומען, איז נאָך ,רעד" אַלץ געשטאַנען אויפן זעלביקן
אָרט און געקוקט אין פענצטער.
--- דו ציילסט די שטערן , רעד" ?
, רעד" האָט גאָרניט געענטפערט.
-- װאָס זעסטו דאָרט אין פענצטער, ,רעד", זאָג מיר, װעל
איך אויך אַ קוק טאָן
פּונקט װי מען זאָל װאַרפן אַרבעס אין דער ואַנט, אַזאַ
פּעולה האָבן געהאַט מיינע װערטער. ער שטײט און קוקט אין
פענצטער, װי ער זאָל זיך ניט קענען פון עפּעס אָפּרײיסן.
--- קום, , רעד", טרינקען טיי און זאָג מיר פאַרװאָס דו ביסט
געװאָרן אַזאַ , שווייגער" ?
108 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
"רעד" איז צוגעגאַנגען צום טישל און האָט זיך געזעצט. איך
האָב געטרונקען, נאָר ער האָט זיך ניט צוגערירט צום גלאָז,
-- זאָג מיר, רבקה, , די טרו" (דעם אמת) ... .
ער האָט זיך אַ וויילע אָפּגעשטעלט. איך האָב זיך אָנגעשטױסן,
אַז ;רעד" האָט שוין ווידער געהערט עפּעס פון עדין.
-- זאָג מיר, רבקה, דו האָסט געקראָגן אַ בריוו פון דעם, װאָס
אויף דער , פּיקטשור" ?
- יע, ,רעד", איך האָב געקראָגן אַ בריוו פון אים.
--- דו װועסט אַװעקפאָרן צו אים }
--- װאָס עפּעס ?
--- רבקה, איך וויל לייענען זיין בריוו.
--- מער װילסטו גאָרניט, , רעד" ? האָב איך אים געענטפערט
מיט אַ שפּאַס, אפשר ווילסטו בעסער טרינקען טי ?
דער אמת איז, אַז איך האָב גאָר ניט געװאָלט באַלײידיקן
רעד"ן, איך האָב פּשוט ניט געװאָלט אים וייזן לייזערס בריו.
נאָר ;רעד" איז געװאָרן אָנגעצונדן. דאָס ערשטע מאָל, אַז איך
האָב אים געזען אַזױ אויפגעבראַכט. ער האָט מיך אַ נעם געטאָן
ביי דער האַנט און האָט מיין האַנט אַ דריק געטאָן אַזױ שטאַרק,
אַז מיר האָבן וויי געטאָן די פינגער,
--- רבקה, רייד נישט אַזױ, ,דאָנ'ט ספּיק טו מי דיס וועי"..
(רעד נישט צו מיר אַזױי),
די פינגער האָבן מִיר וויי געטאָן, רעד איז געזעסן אַנטקעגן
מיר אַ בייזער, איך האָב אַ קוק געטאָן אַרום זיך און דערזען די
פּעקלעך וועש אויפן װאַנט און מיר האָט זיך זיער פאַרװאָלט
לאַכן. איך האָב זיך באַמיט איינהאַלטן, ניט לאַכן, און איך האָב
בשום אופן ניט געקענט. איך האָב זיך טאַקע פאַנאַנדערגעלאַכט,
אַזש טרערן זיינען ביי מיר אַרױס פון די אויגן. און די ריפּן האָבן
ביי מיר אַזש געציטערט. איך האָב געלאַכט און געוואוסט, אַז מיין
לאַכן האָט קיין זין ניט. איך האָב זיך געװאָלט אָפּשטעלן און ניט
געקענט. , רעד" האָט מיך אָנגעקוקט :
--- קרייזי, (משוגע), האָט ער אַ זאָג געטאָן אָן דעם מינדסטן
שמייכל. און האָט רואיק געװאַרט ביז איך וועל ענדיקן לאַכן.
--- זאָג מיר, רבקה, דו ווילסט פאָרן קיין פּאַלעסטײן?
:
טאָגיבוך פון רב קה זילבצ רג 169
--- ווער האָט דיר געזאָגט ?
--- עדי האָט מיר געזאָגט,
-- עדי ? פונואַנען ווייס עדי ? און דו גלויבסט אים ?
--- יע, איך גלויב אים,
--- פאַרװאָס ?
-- , ביקאָז" (ווייל) דו זאָגסט מיר גאָרניט.
--- װאָס זאָל איך דיר זאָגן, װאָס ?
--- ווייז מיר דעם בריוו,
-- זאָל דיר עדי וייזן.
, רעד" האָט זיך אויפגעהויבן. ער האָט זיך אומגעדרייט אַ פּאָר
מינוט איבערן צימער; ער איז געשטאַנען אַ וויילע ביים
פענצטער און דערנאָך האָט ער גענומען דאָס היטל,
-- גוד באַי, רבקה, האָט ער אַ זאָג געטאָן און האָט זיך אויף
אַ וויילע פאַרהאַלטן ביים שוועל.
--- פאַרװאָס גייסטו אַװעק, , רעד", עס איז דאָך נאָך פרי 4 .. .
האָב איך געפרעגט, און עס האָט מיר אַ קלעם געטאָן אין האַרצן
וי פאַר אַן אומגליק.
-- גוד באַי, רבקה, האָט , רעד" געזאָגט, נאָכאַמאָל אָנשטאָט
אַן ענטפער, און האָט צוגעמאַכט די טיר.
איך ווייס ניט פאַרװאָס, נאָר עס האָט מיר אַזױי וי געטאָן
אַז איך האָב געוויינט, ווען ער איז אַװעק. , רעד" איז מיין בעסטער
פריינט געווען. , רעד" האָט מיך גענומען צום , בענד", ווען איך
האָב זיך געפילט אַזױ פאַרשעמט פון אַלעמען, פון סעלמאַן, און
פון רוטן, און פון מאַרװינען, און אפילו פון דער טאַנטע. איך ווייס,
אַז , רעד" װועט שוין מער ניט קומען צו מיר. איך וױייס דאָס
אויף געוויס,
אל
איך טראַכט װעט נעכטן
7?דטער מאַי.
,רעד" איז טאַקע היינט ניט געקומען. איך טראַכט איבער
אַלץ װאָס נעכטען איז געוען. געויס האָב איך ניט באַדאַרפט
לאַכן. מיין לאַכן האָט קיין זינען ניט געהאַט, קיין זינען ניט.
און איך האָב אים באַדאַרפט זאָגן עפּעס אַנדערש. באַדאַרפט זאָגן,
10 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
אַז ער זאָל ניט ריידן וועגן לייזערס בריוו . . . בריוו פון אַ פריינט
איז ניט שיין, אַז מען לייענט פאַר עמעצן אַזױ האָב איך אים
פֿאַדאַרפט זאָגן . . . ער װאָלט זיך געוויס ניט באַלײידיקט אויף
מיר. אָבער איצט איז שוין פאַרפאַלן. און אפשר איז גלייכער
אַזױ. איך על אַװעקפאָרן צו לייזערן קיין א"י, ער בעט מיך,
איך זאָל ניט פאַרגעסן, אַז מיין וועג איז נאָך ניט געענדיקט.
לייזער איז גערעכט. פונדעסטוועגן טוט מיר ויי, װאָס , רעד" איז
ניט געקומען,. און ער האָט ניט באַדאַרפט אַזױ גיך אין כעס ווערן
אויף מיר. ער האָט דאָ נעכטן פאַרגעסן זיינע סיגאַרעטן. איך על
זיי באַהאַלטן, ביז ער װועט זיי קומען אָפּנעמען, אויב ער װועט
קומען,. די לאָנדריניטשקע זאָגט, אַז ביי , זיי? --- צוגעמאַכט די
טיר איז פאַרגעסן . . . מעגלעך, אַז ,רעד" האָט שוין אויך פאַר-
געסן. אַװעק און פאַרגעסן. ווער וייס ? דווקא זאַכן, װאָס מען
וויל זייער שטאַרק וויסן --- ווייס מען ניט. איך האָב דאָס שוין
אַ סך מאָל באַמערקט. איך וויל זייער ויסן, װאָס איז מיט מיין
טאַטן אין לובלין --- ווייס איך ניט. און איצט מיט קרעד"ן . . .
עס קען זיין, אַז ער איז גאָר היינט אַװעק זען רוטן. רוט װעט זיך
אױיספּוצן מיט אירע רויטע היטעלעך. מיט אירע רטע פעדערן
און וועט גיין שפּאַצירן מיט ,רעד"ן ביים איסט ריווער.
--- ,דאָן װאָרי", װועט ער איר אפשר זאָגן. ?רבקה איז גאָרניט
צו מיר" . . . אַזוױי וי ער האָט מיר געזאָגט וועגן רוטן. און אַז
איך װאָלט אים געוויזן לייזערס בריוו ? קען זיין, אַז ער װאָלט
אויך אַװעק און ניט געקומען היינט ? דעמאָלט װאָלט געווען נאָך
ערגער . . . נאָר איך װאָלט אים קיינמאָל ניט געויזן לייזערס
בריוו,. איך װעל דאָס קיינמאָל ניט טאָן. עס איז מיר שווער געווען
צו זיצן אין שטוב אַ גאַנצן אָװונט. איך בין אַרױס אויף דער גרענד
סטריט. איך האָב צוגעשפּאַצירט ביז דער מיסיס קאָשעס הױז.
מיר האָט זיך געװאָלט אַרײין צו דער אַלטער און פרעגן ביי איר :
ווען איר זיינט געוען , די שיינע פּאַװע" האָט מען אייך אויך
געלאָזן אַלײין, פאַרמאַכט די טיר און געלאָזן אַלײן, װי מיך היינט ?
נאָר איך בין ניט אַרײן. ווער וייס צי די אַלטע געדענקט שין
גאָר עפּעס װאָס עס איז געווען מיט דער שיינער פּאַװע". בין
איך דורכגעגאַנגען הין און צוריק אויף דער גרענד סטריט, הין
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 171
און צוריק, ביז דער קאָפּ האָט זיך מיר פאַרדרייט. איך בין
אַרויף צו זיך און האָב געטראַכט, אפשר װעל איך טרעפן , רעד"ן
שטיין ביים פענצטער אַזױ וי נעכטן?! ער װעט שטײן און
שווייגן אַזױ וי נעכטן. נאָר , רעד" איז ניט געווען. איך האָב זיך
דערמאָנט, אַז , רעד" האָט מיר צוגעזאָגט , אָלװייז" (שטענדיק)
פרישע רויזן, נאָר געבליבן זיינען ביי מיר די, װאָס איך האָב
פאַרטריקנט. איך האָב זיי אַװעקגעלײגט צוזאַמען מיט די סיגאַרעטן.
אַז ער וועט קומען, װעל איך אים אַלץ צוזאַמען אָפּגעבן. אוב ער
וועט קומען, װעל איך אים דערמאָנען פונדעסטוועגן, אַז ער האָט
מיר צוגעזאָגט אָלוייז" פרישע רויזן און האָט זיין װאָרט ניט
געהאַלטן, און אפשר איז אַמעריקע אַזאַ לאַנד, װאָס מען דאַרף גאָר
קיין װאָרט ניט האַלטן?} מען דאַרף בלויז צזאָגן? . . . װער
ווייס ? איצט ווייס איך גאָרניט. איך האָב געװאָלט איבערלייענען
לייזערס בריוו און אויך ניט געקענט. איך בין צוגעגאַנגען צום
פענצטער זען, װאָס האָט , רעד" נעכטן אַזױ לאַנג געקוקט אַהין ?
אַ סך פייערן האָט מען געזען דורכן פענצטער. איין פייער האָט זיך .
פאַרלאָשן,. אפשר איז דאָס מיין פייער, װאָס האָט זיך אָטאָ פאַר
מיינע אויגן פאַרלאָשן? אָט אַזױ וי איך, װאָס איך קען איצט
מער גאָרניט טאָן , . . אויסער טראַכטן וועגן נעכטן.
געהאָלפן געװאָרן פון איין {האַרדי-יי-דףי,
פ-טער מאַי.
איין ,, האַו דו יו דו" און , האַו דו יו פיל" -- האָט מיך
געראַטעװעט פון די אָפּרייטערקעס, זיי האָבן פּשוט געהאַט ,פאָן"
(הנאה געהאַט) פון אַרומיאָגן מיך הין און צוריק און ניט לאָזן מיך
אַ וויילע צורו. האָט גאָט געהאָלפן און היינט איז געקומען מיסטער
רובין אין דער פעקטאָרי, ער איז עטלעכע טעג ניט געווען, ערגעץ
אַװעקגעפאָרן. אַז מיסטער רובין איז געקומען, איז ער פריער אַרײן
צו זיך אין אָפיס, און שפּעטער איז ער אַריינגעקומען אין דער
פּעקטאָרי". ער האָט מיך דערזען און האָט צו מיר אַ זאָג געטאָן :
--- האַו דו יו דו ? ענד האַו דו יו פיל ?
מער, זעט אויס, האָט מיסטער רובין קיין צייט ניט געהאַט
צו מיר צו ריידן, ער איז צוריק אַרין אין אָפיס. פונדעסטוועגן
172 פון לובלין ביו ניו:יאַ רק
בין איך פון דעם איינעם ;,האו דו יו דו" געהאָלפן געװאָרן. די
אפּרייטערקעס זעען און הערן אַלץ װאָס מיסטער רובין טוט, און
זיי האָבן געהערט װאָס ער האָט צו מיר אַ זאָג געטאָן ; און אַפילו
ביי דער שװאַרצינקער אפּרײטערקעלע, ביי דער דינינקער, װאָס
זעט אויס מער וי אַ ברעטל איידער אַ מיידל, איז עפּעס אַזױ וי
שטייפער געװאָרן דער האַלדז און נאַקן. זי האָט זיך אויפגעהערט
דרייען אין מיין זייט אַלע וויילע און מיך רופן. זי האָט נאָך מיך
שפּעטער, זעט אויס, פאַר יוצא וועגן איינמאָל אַ רוף געטאָן, אָבער
אין אירע אויגן איז שוין ניט געווען קיין געלעכטער, וי ביז איצט,
אַנב, האָט זי מיר געזאָגט , פּליז" און אויסער דעם, אַז איך האָב
איר צוגעטראָגן דעם קאַן מיט װאַסער און דעם שפּריצער, האָט
זי מיר געזאָגט: דענק יו" (אַ דאַנק). דאָס איז געווען דאָס
ערשטע מאָל, װאָס איך האָב פון איר געהערט דענק יו'. אַזאַ
איידעלע זאַך איז זי געװאָרן. היינט איז געווען דער ערשטער
טאָג, װאָס איך האָב צייט געהאַט זיך אַרומקוקן אַרום די , פּיסעס",
לייגן באַזונדער די װאָלענע און די זיידענע. איך האָב היינט, קען
מען זאָגן, אָפּגעעטעמט. טאַקע פּשוט אַ נס מן השמים האָט זיך מיט
מיר געטראָפן, װאָס מיסטער רובין איז געקומען און ער האָט צו
מיר געזאָגט , האַו דו יו דו" און , האַו דו יו פיל".
איך האָב זיך קיינמאָל ניט פאָרגעשטעלט, אַז אַ מענטש קען
זיין אַזױ אַנדערש אין פאַרשידענע ערטער. אין דער לאַנדסמאַנ-
שאַפט איז מיסטער רובין אַ לאַנדסמאַן, װי אַלע לאַנדסלײט. ער
רעדט אַביסל מיט דעם, אַביסל מיט יענעם, און זיין ווייב, די
מיסיס רובין, איז גאָר אַ היימישער מענטש. זי האָט אפילו אַרױס.
געלאָזט אַ טרער, ווען איך האָב זי געזען צום ערשטן מאָל און איר
דערציילט וועגן מיין מאַמע עה"ש,
אינדערהיים ביי זיך איז מיסטער רובין אַ פּריץ. אַן אמתער
פּריץ. די פּאָר מאָל, װאָס איך בין געווען ביי אים אין הויז, איז ער
געווען אָנגעטאָן אין אַ זיידענעם כאַלאַט, דער ציגאַר זיינער איז
כמעט אויסגעלאָשן, אָבער דאָך פון צייט צו צייט גיט ער אַ פיפקע
און עס יאָגן זיך אַרױס עטלעכע רינגעלעך רויך. אַן אמתער פּריץ.
אַ פּריץ, װאָס רעדט אידיש,
אין דער פּעקטאָרי איז מיסטער רובין אַ ;באָס". אַ ;באָס"
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 178
איז הונדערט מאָל מער וי אַ פּריץ, און אפשר טויזנט מאָל מער
וי אַ לאַנדסמאַן. אַ , באָס" איז זייער אַ וויכטיקע זאַך. אַז מיסטער
רובין איז צוריקגעקומען פון זיין רייזע, האָט מען באַלד כהרף עין
געוואוסט אין דער פּעקטאָרי וועגן דעם. און אַז מיסטער רובין איז
אַרײינגעקומען, האָבן אפילו די מאַשינעס אָנגעהויבן זשומען שטילער.
טאַקע דער זעלביקער , זשו-זשו", אָבער אַביסל רואיקער, איינגע-
האַלטענער. און מיך האָט ער מיט איין װאָרט אַרױסגעראַטעװעט
אַזױ גרינג, װי מען נעמט אַרױס אַ האָר פון דער מילך. אין דער
,פעקטאָרי" האָט מיסטער רובין גערעדט ענגליש, צו דער פאָר-
ליידי האָט ער גערעדט אויף ענגליש און צו מיר האָט ער איך
געזאָגט , האַי דו יו דו" און , האַו דו יו פיל" אויף ענגליש. היינט
האָב איך צום ערשטן מאָל באַקומען אויסגעצאָלט פאַר דער אַרבעט.
אַכט דאָלער האָב איך באַקומען פון אָפיס און צוויי דאָלער פאַר די
,פּיסעס?. דאָס איז ווירקלעך זייער אַ סך געלט. איך על שױן
געוויס קענען קויפן אַ מאַנטל און אפשר על איך טאַקע קויפן
אַ ;דרעס" צו סעלמאס ;אינגעידזשמענט". ווען דאָס וועט זיין ווייס
מען נאָך ניט. אַז עס װועט זיין סעלמאַס אינגעידזשמענט" װעל
איך געוויס טרעפן ,, רעד"ן. ער װעט דאָך קומען. איך װאָלט אים
זייער װועלן זען און פרעגן, פאַרװאָס ער קומט ניט מער,
די לאָנדריניטשקע, מיסיס שליווקא, איז היינט אַרײן צו מיר :
-- רבקה, דו ביסט עפּעס בלייך געװאָרן, װאָס איז מיט דיר ?
--- שווער צו אַרבעטן אין דער פּעקטאָרי . . .
די לאָנדריניטשקע האָט געשויגן, דאַכט זיך מיר, זי האָט
געצווייפלט, צי איך זאָג איר דעם אמת. יעדערער ויל מען זאָל
אים זאָגן דעם אמת, וי ,רעד" זאָגט ;דהי טרוט", און פונדעסט.
וועגן זאָגט מען אַזויפיל ליגנס אויף דער ועלט, אַז וען אַלע
ליגנס װאָלטן זיך אַ הויב געטאָן, װאָלט די וועלט אַוועקגעפלויגן.
--- וואו איז פאַרפאַלן געװאָרן , רעד" ? האָט די לאָנדריי
ניטשקע מיך אַ פרעג געטאָן, נאָכדעם וי זי האָט אַ וויילע געשוויגן.
שוין אַ פּאָר טעג ניט געווען, דאַכט זיך . . .
ווען די טאַנטע פרעגט מיך דאָס, װאָלט איך איר געענטפערט
אַבי װאָס, אַבי זיך אָפּטשעפּן. דער לאָנדריניטשקע איז מיר שווער
צו זאָגן אַ ליגן. זיי איז געווען זייער גוט צו מיר. זי האָט מיר
174 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דערציילט אַ סך מעשות פון איר לעבן, האָב איך איר געזאָגט דעם
אמת :
--- , רעד" איז עפּעס אין כעס געװאָרן אויף מיר . . . ער
וועט שוין מסתם קיינמאָל ניט קומען.
די לאָנדריניטשקע האָט אָנגעהויבן לאַכן :
-- ער ועט קומען. ער װעט געוויס קומען. ;יי" קומען
שטענדיק צוריק, ווען אַ מיידל געפעלט עדי" . .
מאָדנע וי די , לאָנדריניטשקע" זאָגט אויף אַלע מענער ,זיי",
פּונקט וי מען רעדט פון גויים, ,זיי" . . . איך האָב ניט אַזאַ
געפיל און איך פאַרשטיי ניט פאַרװאָס די לאָנדריניטשקע רעדט
אַזוי,
אָבער, זי מיינט פונדעסטוועגן, אַז ,רעד" װעט קומען . ..
אפשר איז זי גערעכט ? אפשר װעט ער נאָך טאַקע קומען . . .
איך האָב איר געזאָגט, אַז איך האָב באַקומען צען דאָלער
אין דער , פעקטאָרי" און אַז איך װויל איר באַצאָלן פאַר דער דירה.
--- אַז דו װעסט געבן, װעלן מיר נעמען האָט זי אַ זאָג
געטאָן, ניטאָ אַזאַ זאַך, װי ניט נעמען קיין געלט אין אַמעריקע,
און זי האָט אַ רוף געטאָן איר מאַן:
--- סעם ! מיר ווערן רייך.
מיסטער שליווקע איז צוגעקומען צום טיר. ער איז אַ
שטילער, אין שטוב הערט מען אים כמעט ניט. אָנשטאָט ריידן --
שמייכלט ערי
--- מיר ווערן רייך ? נו איז דאָך גוט . . .
--- רבקה וויל צאָלן געלט .. . זי איז געװאָרן אַ גבירטע .. .
--- נו איז דאָך ווידער גוט . . .
צאָלן װעל איך זיי צוויי דאָלער אַ װאָך. איך בין גליקלעך,
װאָס איך קען שוין צאָלן אַליין פאַר מיין דירה,
ווידער עדי
1סטער מאַי,
פּטור געװאָרן פון מיין ווינטערדיקן מאַנטל, גאָט צו דאַנקען !
די אויגן האָבן זיך מיר געעפנט. אַראָפּגעװאָרפן דעם אָרימאַן פון
די פּלייצעס ! עס איז שוין װאַרעם. פרילינג איז דאָ אין ניו יאָרק,
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 176
אַזױ װווי אין לובלין. אַ ווינטל קומט פון הימל, און די האָר
הויבן זיך אויך צום .הימל. אַ שאָד, װאָס דער בערעט פאַרשטעלט,
איך גיי שוין אין גאַס אין מיין , דרעס". פריער פלעג איך די
, דרעס" האַלטן נאָר אויף קומען צװישן מענטשן, און אַלע טאָג
טראָגן די היימישע קליידלעך, אָבער איצט, אַז איך גיי אָן אַ
מאַנטל, איז גוס צו טראָגן די ,דרעס". איך װאָלט זייער װעלן
באַגעגענען , רעד"ן אָט אַזױ, װי איך בין אָנגעטאָן איצט. עס קען
זיין, אַז ווען מיין מאַנטל װאָלט ניט געווען אַזױ אָפּגעריבן, װאָלט
אפשר , רעד" אויך ניט אויפגעהערט קומען. אפשר האָט ער
גאָרניט געקענט פאַרליידן מיין מאַנטל. ווער וייס ? זעט אױס,
אַז סעלמאַ וויל מער צו מיר ניט קומען, וייל דעם פרייטיק, איז
מאַרװין מיך געקומען רופן , עסן געפילטע פיש", װי די טאַנטע
זאָגט. אָבער מאַרװוין זאָגט שטענדיק די זעלביקע ווערטער, װוי ער
װאָלט זיי אַ גאַנצע װאָך געחזרט אויף אויסנװייניק:
-- די טאַטע און די מאַמע האָבן געזאָגן דו קומסט עסן פיש.
אַז איך בין געגאַנגען צו דער טאַנטע האָב איך געמיינט,
אַז איך על דאָרט אפשר טרעפן , רעד"ן. ער ווייס, אַז פרייטיק
צו נאַכט רופט מיך די טאַנטע עסן, אָבער ער איז ניט געקומעף
סעלמאַ און עדי זיינען אויך ניט געווען. אַלע פרייטיק גייען זי
אין די מואוויס און איך קום עסן פיש. די מיסיס שאָר איז
אַריינגעקומען,
-- רבקה, ביסט עפּעס זייער אויסגעפּוצט! דאָס האָט זי
אַוודאי געמיינט מיין , דרעס". איך האָב דערציילט, אַז איך האָב
שוין די װאָך פאַרדינט צען דאָלער. זיי האָבן אַלע געפּאַטשט
בראַװאָ, און די טאַנטע נאָכן , בראַװאָ" האָט אַ זאָג געטאָן :
-- זאָל גאָט געבן אַז דו זאָלסט אונדז אָנזאָגן בעסערע
בשורות אויך . . . און טרערן זיינען ביי איר גלייך אָנגעלאָפן אין
די אויגן, דאָס איז, וייל זי איז פון אונדזער משפּחה פון די
,וויינער". און אפשר טוט דער טאַנטע באַנג, װאָס זיי האָבן מיך
משלח געווען פון שטוב. זיי ווייסן נאָך ניט, זעט אויס, אַז , רצד"
איז ברוגז אויף מיר. אַז מענדל פּושקאַרט איז געקומען , צום
פּינאָקל", האָט אים די טאַנטע אָנגעזאָגט, אַז איך פאַרדין שוין
צען דאָלער אַ װאָך.
176 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
-- איך האָב באַלד געוואוסט, אַז זי איז ניט קיין , גרינע".
גלויבט מיר, מענער זיינען דאָ, אַמעריקאַנער סיטיזנס, װאָס װאָלטן
זיך געוואונשן אַזויפיל פאַרדינען . . . אוי, אוי זיינען דאָ אַזעלכע !
ניט איינער.
און לכבוד מיין גרויסן פאַרדינסט, האָט ער מיר געשיקט
אָנגיסן פאַר אים אַ , גלעזל טי". ביי מענדל פּושקאַרט ענדיקט זיך
יעדער זאַך מיט אַ גלעזל טי". און די מיסיס שאָר האָט לכבוד
מיינע צען דאָלער מיר געגעבן אַ שאַליקל, אַ , סקאַרף', װאָס
,מעטשט עקזעקטלי" (פּאַסט זיך) צו מיין , דרעס". זי האָט מיך
אַריינגערופן צו זיך און מיר געגעבן דעם שאַליק, ביי דער מיסיס
שאָר האָב איך געטראָפן מיין אַלטע באַקאַנטע, די טערקישע
פּרינצעסין מיט דער קרוין, און אירע באַדינערקעס, װאָס דער-
לאַנגען איר פרוכט. איך האָב זיך דערמאָנט, אַז שטענדיק ווען מיר
איז שווער אויפן האַרצן, דערזע איך די טערקישע פּרינצעסין ביי
דער מיסיס שאָר אויפ'ן װאַנט. און איך האָב זיך דערמאָנט
פון , רעד"ן, אַז ער איז ברוגז אויף מיר, ער קומט ניט מער . .. .
אַ שלעכטע געוואוינהייט, װאָס איך דערמאָן זיך אַזױ אָפט פון
רעד"ן,
דאָס שאַליקל װאָס די מיסיס שאָר האָט מיר געגעבן איז
טאַקע זייער שיין צו מיין קלייד, און עס איז גוט, װאָס איך וועל זיין
גוט אָנגעטאָן. ווען איך האָב זיך שוין געקליבן גיין אַהײם, איז
געקומען סעלמאַ, און עדי איז אויך מיט איר אַריינגעקומען אויף
אַ פּאָר מינוט. ער איז באַלד אַװעקגעגאַנגען. איך האָב ניט
געװאָלט אַראָפּגײן מיט אים צזאַמען און בין געבליבן נאָך אַ
וויילע שפּעטער.
אַז איך האָב דערזען עדין האָט מִיר אָנגעהױבן קלאַפּן אין
האַרצן. ער מיט זיינע מעשות, װאָס ער טראַכט אויף מיר אויס . . .
ער האָט מיר אַ זאָג געטאָן :
-- האַלאָ, רבקה! דאָס גאָר, װאָס ער האָט מיר געזאָגט.
דאָס איז אויך צופיל, האָב איך אַ טראַכט געטאָן, גלייכער ער זאָל
צו מיר אינגאַנצן ניט ריידן און לאָזן מיך צורו. נאָר אַז איך בין
שפּעטער געקומען צו אונדזער הויז, האָב איך געטראָפן עדין זיך
טאָגיבוך פון רב קה זילנ צרג 177
אַרומדרײען ביי דער לאָונדרי. אויף דעם האָב איך זיך גאָרניט
געריכט,
-- עדי ? !
עדי האָט מיר גאָרניט געענטפערט, ער איז געשטאַנען און
געשוויגן. אַזאַ נאַטור האָט ער, פון אָנהױב שווייגט ער אַביסל. און
דערנאָך האָט ער געזאָגט אַזױ שטיל, וי מען בעט אַ טובה :
-- ;יו דאָנט אַנדערסטענד מי" (דו פאַרשטייסט מיך ניט),
רבקה . . .
איך האָב ביי אים ניט געװאָלט פרעגן, נאָר עס האָט זיך ביי
מיר פּשוט אַרױסגעריסן:
--- פונוואַנען ווייסטו, עדי, אַז איך פאָר קיין פּאַלעסטײן ?
עדי האָט ווייטער געשוויגן, אַזױ וי ער זאָל גאָר ניט הערן,
װאָס איך פרעג אים,
--- ניין, זאָג מיר, עדי ! ווער האָט דיר געזאָגט, אַז איך פאָר
קיין פּאַלעסטײן ?
נאָר עדי האָט זיך, זעט אויס, אַריינגענומען אין קאָפּ איין זאַך :
--- ,יו דאָנט אַנדערסטענד מי, רבקה" . . .
פון אָנהױב האָב איך געהאַט אויף אים פאַרדראָס, דערנאָך איז
מיר דער פאַרדראָס איבערגעגאַנגען, מיר איז געווען הייס און איך
האָב אַראָפּגענומען דעם בערעט. עדי האָט אַ גלעט געטאָן מיינע
האָר אַרום און אַרום מיין קאָפּ,
--- , דאָנט בי ענגרי" (זיי ניט בייז), רבקח . . .
דאָס האַרץ האָט מיר אַ קלעם געטאָן. איך האָב זיך צוגעזעצט
אויף די שטיגן, װאָס גייען צו דער לאָונדרי. עדי האָט זיך צוגע-
זעצט לעבן מיר.
--- ווען איז דיין , אינגעידזשמענט" (תנאים), עדי ?
-- , אַי דאָנט נאָו, דאָנט עסק מי אַבאַוט, רבקה, פּליז" . . ,
(איך ווייס ניט, פרעג מיך ניט, רבקה, איך בעט דיך),
עדי האָט זיך אָנגעשפּאַרט אויף דעם פּאַרענטש פון די טרעפּ-
לעך און האָט געקוקט אויף די פייערען פון גרענד סטריט. איך
האָב זיך דערמאָנט פון , רעד"ן, ער האָט אויך געקוקט אויף די
פייערן פון גרענד סטריט דורך מיין פענצטער. עדי האָט נאָך אַ
היבשער וויילע אַ זאָג געטאָן :
178 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
--- ,אַי וואוד לאַיק טו גאָ וויט יו" . . . (איך װאָלט װעלן
פאָרן מיט דיר),
--- וואוהין ?
--- קיין פּאַלעסטײן,
--- נו, קום, עדי, לאָמיר פאָרן, האָב איך אַ זאָג געטאָן און זיך
אויפגעהויבן פון די שטיגן,
--- דהי פוירסט טיים, אַז דו זאָגסט מיר פאר ,סאַמטינג"
(אויף עפּעס) -- יע.
עדי האָט געשמייכלט אומעטיק און האָט אויסגעזען עלטער,
וִוי געוויינלעך.
איך בין אַריין אין שטוב. איצט װועט עדי זאָגן ,רעד"ן, אַז
איך האָב מיט אים געמאַכט אַ דעיט" (אַ ראַנדעיוואו) . . . נו,
מילא . . . ,רעד" קומט דאָך סיי ווי ניט, װאָס דאַרף איך וועגן
דעם זאָרגן ?
איך טראַכט ועגן עדין, וי מאָדנע ער איז אַראָפּ פון די
שטיגן. פּאַמעלעך, וי ער זאָל אַראָפּ אויף אַ גליטשיגער גאַס . . .
װאָס װאָלט דער אָנקל געטראַכט, ווען ער זעט אונדו דאָ ?
רוט פֿאָרט קיין קאַליפאַרניע
4"טער מאַי.
אין לובלין איז אַן עפּידעמיע. אין אַלע צייטונגען איז היינט
געווען וועגן דעם,
אַ טיפוס עפּידעמיע. װוי װעט זיך דער טאַטע אויסחיטן אַז
ער איז ביי קראַסוליען אין שטאַל? אַז איך האָב איבערגעלייענט
וועגן דער עפּידעמיע האָט זיך מיר געדאַכט, אַז זי האָט לאַנגע
פיס און זי גייט אַרום איבער לובלין, װוי אַ גרויסע טשאַפּליע. און
אויב דער טאַטע איז חלילה קראַנק, ער װועט אים היטן? גוט
װאָס איך פאַרגעס זיך אָן אַלץ, ווען איך קום אין סקול, נאָר
פונדעסטוועגן אַלץ פאַרגעס איך ניט, איך פאַרגעס ניט קינמאָל,
אַז , רעד" קומט ניט . . . ער איז שוין אַ גאַנצע װאָך ניט געווען.
ער איז ערגעץ פאַרפאַלן געװאָרן אין ניו יאָרק. ואו גייט אַרים
, רעד" ? אפשר ביים איסט ריווער? מיר דאַכט זיך, ווען איך זאָל
טאָגי-בוך פון רב קה זיל בע רג 179
צוגיין צום איסט ריווער, דאָרט וואו די ליכטיקע שיפן שוימען
װאָלט איך געטראָפן , רעד"ן.
קומענדיק פון ,סקול" היינט, האָב איך געפונען אויפן טיש פיר
פרישע רויזן. איך האָב זיך אַזױי דערפרייט, אַז איך האָב זיך
אַזש דערשראָקן, איך האָב געמיינט, אַז , רעד" איז געווען, ער האָט
זיך אפשר דערמאָנט, אַז ער האָט מיר צוגעזאָגט אָלווייז" פרישע
רויזן. נאָר אויפן טיש איז געלעגן אַ צעטעלע, , עדי",
עדי איז משוגע געװאָרן, װאָס ער ברענגט מיר רויזן. איך
האָב ניט געוואוסט, װאָס צו טאָן מיט זיי. אַװעקשטעלן אויפן
טיש ? האָט זיך מיר ניט געװאָלט. צו װאָס דאַרף איך די רויזן ?
עדיס רױזן . . . אַרױסװאַרפן? האָב איך קיין האַרץ ניט
געהאַט. נאָר מיר איז עפּעס ענגער געװאָרן אין צימער מיט די
רויזן. איך בין אַװעק צו דער מיסיס שאָר און איר אַװעקגעטראָגן
די רויזן.
--װאָס עפּעס? -- האָט זי מיך אַ פרעג געטאָן. רייך
געװאָרן ?
--- דאָס איז פאַרן ,סקאַרטל", האָב איך איר געענטפערט, עס
פּאַסט זיך זייער גוט צו מיין קלייד, |
די מיסיס שאָר האָט די בלומען אַריינגעשטעלט אין אַ הויכער
װואַזע, און אַז זיי זיינען שוין געשטאַנען אויפן טיש, האָב איך דער-
זען, אַז זיי זיינען שיינע רויזן. אַזױנע שיינע, וי די װאָס ,רעד"
האָט מיר געבראַכט. און אין שטוב ביי מיר האָט זיך מיר געדאַכט,
אַז זיי זיינען גאָר קיין רויזן ניט.
איך בין געווען צופרידן, װאָס איך האָב קיינעם ניט געטראָפן
אויף די שטיגן, ניט דער טאַנטע, ניט דעם אָנקל, ניט סעלמאַן
די מיסיס שאָר האָט מיר אָנגעזאָגט אַ בשורה: דו ווייסט, רוט
פאָרט אַװעק קיין קאַליפאָרניע. זי האָט דאָרט געקראָגן אַ , דזשאָב",
;אי העיט ניו יאָרק" (איך האָב פיינט ניו יאָרק), האָט רוט געזאָגט.
די מיסיס שאָר האָט דערביי אַ זשמורע געטאָן מיט אַן אויג, וי
איר שטייגער איז,
מיר איז געװאָרן פריילעך פון דעם, װאָס די מיסיס שאָר האָט
מיר דערציילט. מיר האָט זיך אַ וילע געדאַכט, אַז אַלע פאָרן
ערגעץ אַועק. , רעד" איז אַװעקגעפאָרן זיך באַהאַלטן אין נין
180 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
יאָרק. רוט פאָרט אַװעק קיין קאַליפאָרניע. לייזער איז אַװעק:
געפאָרן קיין א"י. אֹיך בין אַזש אויף גרענד סטריט , . . די
גאַנצע וועלט מענטשן צעפאָרן זיך און דערנאָך קען מען איינער
דעם אַנדערן ניט געפינען. מיר האָט זיך זייער געגלוסט ערגעץ
גיין, אפשר צוגיין צום איסט ריווער ?
די מיסיס שאָר האָט געבראַכט אַ , קאָפּ קאָפע".
-- ,רעד"ן זעסטו? האָט די מיסיס שאָר ביי מיר אַ פרעג
געטאָן, אַז דו האָסט ;געמופט" (זיך איבערגעצויגן), קומט ער
ניט מער צו דער טאַנטע. די ,כלה" פאָרט מסתם אַװעק צוליב
דעם קיין קאַליפאָרניע. די ,כלה" -- מיינט די מיסיס שאָר --
רוטן,
-- איך האָב אים שוין ניט געזען אַ פּאָר טעג, רעד"ן,
מסתם איז ער עפּעס פאַרנומען, האָב איך זיך אויסגעדרייט פון אַן
ענטפער.
די מיסיס שאָר האָט אַ שמייכל געטאָן:
--- דו זאָלסט וויסן, רבקה, ,, באָיעס" זיינען קיינמאָל ניט
פאַרנומען, ווען זיי ווילן זען אַ מיידל, אַז זיי קומען ניט, איז אָדער
זיי , שפּילן צו להכעיס" אָדער זיי ווילן ניט . . . ניטאָ אַזאַ זאַך
וי פאַרנומען . . . מסתם ,שפּילט" דער ,רעד" מיט דיר צו
להכעיס, ווייל ער איז , קרייזי" פאַר דיר,
כ'האָב ניט באַמערקט, וי איך האָב אויסגעטרונקען די קאָפע
און נאָך אַלץ געהאַלטן דאָס טעפּעלע ביי די ליפן. אַ נס די
מיסיס שאָר האָט עס ניט באַמערקט, איך װאָלט זיך באמת געשעמט
פאַר איר, די גרענד סטריט האָט גערוישט, און מיר האָט זיך
געדאַכט, אַז דאָס רוישט אַ באַן, און רוט פאָרט אַװעק מיט דער
באַן קיין קאַליפאָרניע . . .
שיינפעלד װערט אַ לייט
7טער מאַי,
שיינפעלד איז געװאָרן אַ לייט. ער איז היינט געקומען צו מיר
אין אַ בלויעם אנצוג. די שװאַרצקײיט פון זיינע נעגל איז שוין
כמעט אַראָפּגעװאַשן. ער האָט געקראָגן אַ , דזשאַב" אין דער , איסט
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 181
וועסט לאָון סאָסייעטי", וואו זיין לאָדזשער לאַנדסמאַן איז אַ פּרע-
זידענט. שיינפעלד איז דאָרט אַ געהילף ביים , בוק-קיפּער" און
קריגט דרייסיק דאָלער א װאָך.
--- איך בין געװאָרן אַ גביר, האָט זיך געוויצלט שיינפעלד.
נאָר מיר האָט זיך געדאַכט, אַז ער איז אומעטיק,
שיינפעלד האָט ריידנדיק געקוקט אויף זיינע נעגל. ער האָט
זיך, זעט אויס, שטאַרק אָנגעליטן פון דעם, װאָס זיי זיינען שװואַרץ
געװאָרן, און איז איצט געווען צופרידן, װאָס זיי ווערן ווייסער.
זיין , דזשאַב" האָט ער געקראָגן טאַקע דורך דעם לאָדזשער
לאַנדסמאַן, קאַרעלין,
--- ער קען ,,מאַכן" אַ מענטשן אין ניו יאָרק, האָט שיינפעלד
געזאָגט, ער איז דאָ מיט יעדערן קנעפּל שבהעקל, און יעדערער איז
זיינער אַ ;פרענד אֶף מיין". זינט איך אַרבעט מיט אים, האָט ער
מיר שוין אָנגערופן אפשר פופציק מענטשן ,אַ פרענד אָף מיין ...
אָ, יע, מיסטער קאַרעלין קען , מאַכן" אַ מענטשן אין ניו יאָרק !
שיינפעלד האָט מיך געבעטן גיין מיט אים אין די מואוויס.
איך האָב ניט געװאָלט פרעגן ביי שיינפעלדן, צי ער האָט זיך
אונטערגענומען אָנשרײיבן די ביאָגראַפיע פון זיין לאָדזשער לאַנדס-
מאַן, צו װאָס זאָל איך אים וויי טאָן ? איך בין געווען צופרידן, צו
זען שיינפעלדן געזונט, און ניט אויף זיין נידעריק בעטל, װאָס עס
האָט זיך געדאַכט, אַז ער ליגט כמעט אויף דער ערד, אַזש אַ שרעק
האָט אָנגענומען. צו װאָס זאָל איך אים פרעגן ?
נאָר שיינפעלד, אַזױ וי ער זאָל וויסן, װאָס איך טראַכט, האָט
מיר אַלין געזאָגט :
--- איך מאַך זיין בוך, די ביאָגראַפיע, מיסטער קאַרעלינ'ס,
טאַקע צוליב דעם האָט ער מיר געגעבן דעם , דזשאַב" אין דער
, איסט וועסט לאָון סאָסייעטי",. איך וויל ברענגען מיין פרוי, צוליב
איר האָב איך זיך אונטערגענומען די אַרבעט . . .
שיינפעלד האָט וועגן דעם גערעדט אָפנהאַרציק, װוי מען
רעדט וועגן אַ מוז זאַך. געקוקט האָט ער ניט אויף מיר, נאָר אויפן
טיש. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז ער רעדט עס טאַקע ניט צו מיר,
נאָר צו זיך אַליין, ער דערציילט נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל זיך אַלין,
פאַרװאָס ער האָט זיך , אונטערגענומען" טאָן די אַרבעט,
182 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
--- איך קען אייך איצט אָפּגעבן די פופצן דאָלער, װאָס איר
האָט מיר געבראַכט, ווען איך בין געווען קראַנק, ווייל איר האָט
מיר דעמאָלט ניט געזאָגט, ביי וועמען איר האָט זיי באַקומען.
--- איך האָב אייך געזאָגט, שיינפעלד, אַז איך האָב זיי באַ-
קומען ביי משיח'ן, און משיח'ן דאַרף מען ניט אָפּגעבן צוריק,
--- איר האָט מאָדנע איינפאַלן, האָט שיינפעלד געלאַכט, גאָר
ביי ,, משיח"ן . . .
דערנאָך האָט מיך שיינפעלד אַ פרעג געטאָן:
--- יענער יונגערמאַן, װאָס איר זיינט מיט אים געוען ביי
מיר, װי הייסט ער ?
--- יענער יונגערמאַן האָט אפשר ריכטיק געזאָגט . . . װאָס
איז די נפקא מינה, צי מיסטער קארעלינס פאָטער איז געווען אַ
;ווינט-מיל" צי אַ ;נייס מען" (אַ פיינער מענטש)? פאַר וועמען
איז דאָס אַן אונטערשייד ?
איצט האָב איך געזען באַשײנפּערליך, אַז שיינפעלד רעדט
צו זיך אַליין, ווייל אויף מיינע ענטפערס האָט ער אינגאַצן ניט
געװאַרט, ,
--- ווען איך װאָלט געקענט פרעגן אַן עצה ביי מיין פרוי,
װאָלט זי מיר געוויס געזאָגט יאָ , , . געויס. איך האָב איר
שוין אַװעקגעשיקט צויי פּעקלעך שפּין, אפשר װעט זי זי
באַקומען.
--- שיינפעלד איז שוין איצט ניט דער זעלבער שיינפעלד, איר
פאַרשטײיט, רבקה ? לאָדזש אין שוין ניטאָ. ;זיין" טאַטע, דער
;ווינט מיל", שוין אויך ניטאָ. רב שמואל קאַטאָװיצער, װאָס האָט
קיינמאָל קיין ליגן ניט געזאָגט, און האָט ניט געקענט פאַרליידן
אויב עמיצער אַנדערש זאָגט אַ ליגן, איז שוין אויך ניטאָ. טאָ
װאָס איז די נפקא מינה, צי מיסטער קארעלינס טאַטע איז געווען
אַזױ, צי אַזױ ? אין דער אמתן?
אין די מואוויס האָבן מיר געזען, וי איין שפּיאָן גיט אַרױס
דעם צווייטן, און זיי טרעפן זיך דערנאָך אין איין תפיסה און
װואַרפן זיך איינער אויפן אַנדערן מיט די פויסטן,
-- אַ שיינע וועלט געװאָרן, האָט שיינפעלד אַ זאָג געטאָן און
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 188
האָט אַ בראָך געטאָן די פינגער פון ביידע הענט מיטאַמאָל, װי
איינער, װאָס עס האָט אים אַן אומגליק געטראָפן.
--- , פּראָפּעסאָר", װעל איך ניט אונטערשרייבן אונטערן בוך,
בלויז , דאָקטער", אַזױ האָב איך אָפּגעמאַכט מיט מיסטער קאַרע-
לינען, און אַן אוניווערסיטעט האָב איך דאָך טאַקע געענדיקט . . .
און שיינפעלד האָט אַ מאַך געטאָן מיט אַ האַנט . . . איך װאָלט
געװאָלט זען דעם יונגען מאַן, װאָס איר זיינט דעמאָלט מיט אים
געווען ביי מיר. וי הייסט ער ? האָט שיינפעלד מיך איבער-
געפרעגט נאָך אַמאָל,
--- לעוויט, האָב איך אים געענטפערט, וייל דאָס מאָל, האָט
שוין שיינפעלד געװאַרט אויף אַ תשובה,
--- קומט מיט אים צו מיר, האָט שיינפעלד געבעטן אַװעק-
גייענדיק,
ער וויל זען , רעד"ן. צוליב װאָס וויל ער אים זען ? אַלע ווילן
זען ,רעד"ן, און רוט איז צוליב אים אַװעקגעפאָרן קיין קאַליפאָרניע.
מיר דאַכט זיך, אַז אינדערהיים ביי זיך ליגט שיינפעלד אויף
זיין נידעריק בעטל, כמעט ביי דער ערד, און רעדט צו זיך אַלײן.
צי איז טאַקע אַ נפקא מינה פאַר עמיצן, צי מיסטער קאַרעלינס
טאַטע איז געווען אַ ,זוינט מיל", צי ,אַ נייס מען", אַז לאָדזש איז
שוין סיי װי ניטאָ . . .
די ,שרפה"
9)'"טער מאַי.
איך האָב אַזאַ מזל, אַז קיין זאַך גייט מיר ניט אָפּ גלאַט,
דאַרף איינפאַלן דער מיסיס שאָר צו דערציילן ביי דער טאַנטע אין
הויז, אַז איך האָב איר געבראַכט ,,ראָוזעס" . . . איז דאָרט געווען
די אמתע חתונה. איז דאָך נאָך וייניק געווען, װאָס זי האָט דער"
ציילט, זי האָט פּשוט גענומען די בלומען און האָט זיי מיט דער
װאַזקעלע אַרײנגעטראָגן ווייזן, װאָס היינטיקע , גרינע" זיינען. דאָס
ערגסטע איז, װאָס עדי איז אויך געווען דערביי. ער האָט געוויס
דערקענט די רויזן. ווען איך ווייס, אַז דערפון װועט אַרויסקומען
אַזאַ פאַרקאָכעניש, װאָלט איך דאָס געוויס ניט געטאָן. אַלע מאָל
184 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
טו איך אָפּ אַ נאַרישקײט און זע זיך אַרום שפּעטער, ווען מען קען
שוין ניט כאַפּען צוריק,
-- אַזױ רייך ביסטו דאָס געװאָרן ? אינמיטן דערינען בריינ-
גען אַזעלכע פיר , ראָוזעס" . . . --- האָט מיך די טאַנטע געפרעגט.
איך האָב היינט געגעסן ביי דער טאַנטע אָװונט ברויט. סעלמאַ און
עדי זיינען אַרױסגעפאָרן מיט אַן ;עקסקוירשן" (אויספלוג) אין
אַטלאַנטיק סיטי --- האָט מיך די טאַנטע גערופן צו זיך אויף
;סאַפּער?. ווען די טאַנטע זאָל דאָס וויסן, פונװאַנען די ריזן
קומען, -- מער װאָלט ניט געפעלט . . . און רעד" וױיס
שוין אויך פון די רויזן, ער איז פרייטיק צו נאַכט אַרײן צו דער
טאַנטע. ער האָט געבראַכט פאַר מאַרװינען אַ , מעגעזין"' מיט
געימס", פאַרװאָס איז ער גראָד געקומען פרייטיק צו נאַכט ?
אפשר ווייל איך קום אַהין? און אפשר איז ער טאַקע געקומען
צוליב מאַרװינען? זיי זיינען דאָך אויך פריינט, אָדער וי שיינ-
פעלדס לאַנדסמאַן זאָגט: אַ פרענד אֶף מיין . . . װער קען
וויסן ? עס טוט מיר באַנג פונדעסטוועגן, װאָס איך בין גראָד דעם
פרייטיק אַװועק מיט שיינפעלדן אין די מואוויס . . . ווען שיינפעלד
זאָל פרייטיק ניט קומען צו מיר, װאָלט איך געזען , רעד"ן. .
און אפשר איז די לאַנדריניטשקע גערעכט, אַז זי זאָנט : ,זי"
קומען שטענדיק צוריק, אויב אַ מיידל געפעלט ,זיי" . .
דער אָנקל איז היינט געווען זייער פאַרזאָרגט. ער האָט זיך
אַרומגעדרײט אין אַלע צימערן אַזױ װוי ער זאָל עפּעס זוכן. דער
סוף איז געווען, אַז ער האָט גענומען אַ בלייפעדער און האָט גע-
מאַכט דעם רעכענונג פון דער ;שרפה". די ,שרפה", --- רופט דער
אָנקל די הוצאות, װאָס מען דאַרף מאַכן צו סעלמאַס חתונה. פון
אָנקלס רעכענונג האָב איך זיך דערואוסט, אַז קיין אינגעידזש-
מענט" (תנאים) ווצט מען ניט מאַכן ביי סעלמאַן. עס דאַרף צו
טייער קאָסטן. פון דער חתונה וועט מען אויך בלייבן אָפּגע-
קאָכט". עדיס מאַמע זאָגט, אַז זי דאַרף ,אינוייטן" (איינלאַדן)
הונדערט , קאָפּלס? (פּאָרלעך). און אַז זיי , אינווייטן" הונדערט
פּאָרלעך, מוז דאָך די טאַנטע איינלאַדן כאָטש פינף און זיבעציק.
-- אַז זי האָט דעם , באָי", -- האָט זי די גוטע קאָרט אין
האַנט, האָט די טאַנטע געטענה'עט, דאַרף מען איר נאָכגעבן אַלע
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 188
משוגעתן . . . אַנדערש פּאַסט איר ניט, וי נאָר אין האָטעל
,ראלעי". זי װועט אַנדערש איר עדין צו דער חופּה ניט פירן, וי
נאָר אין האָטעל , ראלעי". הונדערט קאָפּלס" דאַרף זי איינ-
לאַדן! װאָס אין דאָס ? אַ ,פּרעזידענשל קאַמפּיין"? און ,;אַ
מעסטער אֶף סערעמאָני" (אַ צערעמאָני מייסטער) דאַרף זי. און אַ
;מעסטער אֶף סערעמאָני" אין האָטעל ,ראַלעי" הייסט זיך אֶנ-
שרייבן אַ טשעקל פון פופציק דאָלער.
-- נו ;אַ , שרפה", האָט געזאָגט דער אָנקל, אַ ,שרפה" ניט
קיין חתונה . . . אָט לאָמיר זען וויפיל די שרפה דאַרף קאָסטן:
הונדערט , קאָפּלס" זייערע און פינף און זיבעציק אונדזערע, איז
אַ קיימא-לן פון זיבן הונדערט דאָלער . . .
די טאַנטע, װאָס האָט, זעט אויס, געטראָגן דעם גרעסטן פאַר-
דראָס אויפן ;מעסטער אֶף סערעמאָני", האָט באַלד אים אונטער-
געטראָגן צום חשבון :
--- נו, און דער , מעסטער אֶף סערעמאָני", די אָנשיקעניש,
דאַרף קאָסטן פופציק דאָלער . . .
--- דער רב, מיטן חזן, מיטן באַהעלפער, מיטן כאָר, מיט
דער באַזינגערקע . . . איז אַ קיימא-לן פון אַ צויי הונדערט
דאָלער . . .
-- אַז עס איז דאָ אַ רב, צו װאָס דאַרף מען נאָך דעם
באַהעלפער ?
--- מען דאַרף דעם באַהעלפער, האָט דער אָנקל דערקלערט,
ווייל ביי איר טאָכטער, איירין, איז אויך געווען אַ באַהעלפער, וװועט
, זי" דיר דעם זון אָפּגעבן ביליקער וי אַ טאָכטער ?
, זי", עדיס מאַמע הייסט עס, װאָס האָט די גוטע קאָרט
אין האַנט,
די טאַנטע איז געפאַלן אויף אַ פּלאַן :
--- צו װאָס דאַרפן מיר , אינווייטן" פינף און זיבעציק קאָפּלס?
אפשר וועט זיין גענוג פופציק ? װועט אויך זיין גענוג דער יריד...
-- ניין, איידע, אַז עס איז דאָ רב פּייקל מוז שוין זיין רב
צימבל . . . האָט דער אָנקל אויסגעזונגען מיט אַ גמרא ניגון,
און פאַרגעס ניט, אַז די געסט װעלן ברענגען פּרעזענטן און דערנאָך
וועט מען זיך ניט שעמען אויסציילן וויפיל פּרעזענטן עס האָט
180 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געבראַכט דעם חתנס צד, און וויפיל דער כלהס צד . . . און אפשר
וועלן מיר טאַקע אויך איינלאַדן אַלע הונדערט , קאָפּלס", אַז עס
איז אַ שרפה -- איז פאַרפאַלן . . .
היינט דערנאָך משקה, קענדי, , פלאַורס", , טיפּס" אינווי"
טיישן קאַרטס" (אינלאַדונגס קאַרטלעך), און איין קלייניקייט, אַ
,דרעס" (קלייד) פאַר דער כלה, און אוועדינג פּיקטשורס" (חתונה-
בילדער), און סתם איז דאָך אַ דאָלער אַ ממזרל ביי אַזאַ געלעגנ-
הייט. מיר װעלן דאָס ניט מאַכן מיט קיין פופצן הונדערטער.
איך בין געזעסן און געזען פאַר די אויגן עדין, אָנגעשפּאַרט
אויף דער פּאַרענטש ביי די טרעפּלעך פון דער לאָונדרי, און איך
האָב זיך דערמאָנט דעם ניגון, װאָס ער האָט געברומט. דער אָנקל
האָט באַמערקט, אַז איך בין (אַרטראַכט און האָט זיך אַ כאַפּ
געטאָן :
-- און רבקה גייט שוין גאָרניט אַרײן אין רעכענונג?
רבקהן דאַרף מען אויך אויסשטאַטן צו דער חתונה, אַז עס איז
דאָ אויף אַ טיר איז דאָ אויף אַ קליאַמקע .. .
איך האָב באַמערקט, אַז דער אָנקל האָט זיך אַביסל פאַר-
כאַפּט, ווען ער האָט עס געזאָגט, און די באַקן זיינען ביי אים ראָז
געװאָרן. זעט אויס, ער האָט חרטה געהאַט, װאָס ער האָט געמאַכט
דעם רעכענונג פון דער , שרפה" פאַר מיר אין די אויגן . . .
מער פון אַלץ האָט מיך געאַרט, װאָס מען לייגט דערווייל אָפּ
סעלמאַס תנאים, ווייל ווען װעל איך זען ,רעד"ן? און די חתונה
איז אַזש אין אָקטאָבער . . . מאַי, יון, יולי, אויגוסט, סעפּטעמבער,
אָקטאָבער . . . זייער לאַנג צו װואַרטן, זייער לאַנג . .
אַ בריץ פון רוטץן
1-טער מאַי
איך האָב היינט געזען , רעדן". ווען איך בין געפאָרן מיט דער
;סטריט קאַר" פון דער אַרבעט, האָב איך אים געזען. ער איז
געגאַנגען מיט אַ מיידל. אָן אַ היטל איז ער געוען. עס האָבן
אַ לויכט געטאָן זיינע רויטע האָר,
--- ווער איז דאָס מיידל ?
--- וואוהין גייען זיי?
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 184
טראַכטנדיק בין איך איבערגעפאָרן מיט צוויי סטאַנציס ויי-
טער, וי איך האָב באַדאַרפט, און בין אַװעק צוריק צופוס. גיין
איז בעסער וי פאָרן. אַז מען גייט, קען מען זיך אָפּשטעלן און
צוגיין צו וועמען מען וויל.
אינדערהיים האָב איך געטראָפן אויפן טישל ביי מיר אַ בריוו
אין אַ לאַנגן געלן קאָנװערט. איך האָב געװאָלט זען פון וועמען
דער בריוו איז, נאָר קיין צוריק:אַדרעס אין ניט געװוען. דער
בריוו איז אָנגעקומען צו דער טאַנטע און געבראַכט האָט אים
מסתם די מיסיס שאָר. זי פאַרדינט שטענדיק די מצווה און בריינגט
מיר די בריוו. איך װאָלט זיך גיכער געקענט ריכטן אַז לובלין
איז אַרײנגעפאָרן קיין ניו יאָרק, אָדער די וענט ביי מיר אין
צימער זאָלן אָנהויבן ריידן, איידער אויף אַ בריוו פון רוט'ן. װאָס
האָט מיר רוט צו שרייבן? רוטס בריוו איז באַשטאַנען בלויז פון
אַ פּאָר ווערטער .
-- ,דאָנט טינק יו'ר לאָקי" (מיין ניט, אַז דו ביסט גליק-
לעך).. . רוט,
װאָס איז דאָס פאַר אָן אָנשיקעניש ? גראָד היינט, אַז איך
האָב געטראָפן , רעדן" גיין מיט אַ מיידל אויף דער גאַס, האָט
מיר רוט אַרײנגעשיקט איר גוטע ינשעװאַניע. און גאַנץ מעג-
לעך, אַז רוט איז גערעכט, און עדי איז אויך גערעכט געוען אַז
, רעד" איז אַ , לאָופער" און אַ ,באָם". רוטס בריועלע איז
געווען געשריבן מיט געדרוקטע אותיות, ניט מיט קיין געשריבענע,
מסתם האָט זי געװאָלט, אַז איך זאָל דאָס קענען איבערלייענען
און אפשר האָט זי ניט געװאָלט שרייבן מיט איר ריכטיקן כתב,
טאָמער איך על ווייזן דעם בריוו , רעדן". ווער ווייסט זי ? די
היגע מיידלעך זיינען אַנדערע... און די היגע בחורים זיינען
,באָיעס?, און עס קען זיין, אַז די לאָנדריניטשקע איז גערעכט
וועגן זי :
,פאַרמאַכט די טיר און פאַרגעסן..." און , רעד" איז אויך
מסתם אַזױ.. . אָט שרייבט דאָך רוט : , דאָנ'ט טינק יור לאָקי. "
איך האָב היינט געהערט, וי די לאַנאָדריניטשקע האָט זיך
איבערגערדט מיטן מאַן. ער האָט זי גערופן אין אַ , מואווי", און
זי האָט בעסער געװאָלט ליגן און לייענען אַ בוך.
188 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
-- אַז דו לעבסט דאָך נאָך אַלץ מיט טאָלסטאָיען, האָט ער
איר געזאָגט.
-- נו טאָ װאָס אַרט דאָס דיך ?
-- עס אַרט מיך שוין גאָר . . . האָט ער געענטפערט, און
איז אַװעק אין די , מואוויס" אַלין,
פאַרן אַװעקגײן האָט ער אַ מורמל געטאָן: -- אַזױ גוט וי
אַליין דאָס גאַנצע לעבן.י.
קען דאָס זיין, ער זאָל זיין אייפערזיכטיק צו טאָלסטאָיס בילד?
עפּעס אַזױ האָט עס אויסגעזען היינט.
די װעלט דרייט זיך
און ,די לובלינער ליידיס סאָסייעטי -- אויך
ספ-טער מאַי,
ניט אומזיסט זאָגט מען, אַז די װועלט דרייט זיך. ניט נאָר
די וועלט דרייט זיך, נאָר אַפילו די , לובלינער ליידיס סאָסייעטי"
דרייט זיך אויך. די מיסיס טקאַטש איז שוין וידער געװאָרן
פּרעזידענטין. עס האָט איר צוגעשפּילט דאָס מזל, װאָס מיסטער
שאַמוט ווערט דעם זומער אַלט פופציק יאָר. די אלובלינער ליי-
דיס סאָסייעטי? האָט גערופן צוליב דעם אַן אעקסטראַ?* מיטיבנג,
און די מיסיס ראַבקין האָט פאָרגעלייגט, אַז מיסיס טקאַטש זאָל
זיין , קעפּטן" פון דער גאנצער אונטערנעמונג. (זעט אויס, אַז די
מיסיס ראַבקין וויל זיך צוחנדלען צו דער מיסיס טקאַטש, און
פאַרגלעטן, װאָס זי האָט ביי איר אַרױסגעכאַפּט דאָס אָנשרײיבן
די דאַנק-בריוו נאָכן ?באָל?),
די מיסיס טקאַטש האָט זיך פון אָנהויב אַביסל געקנייטשט :
-- איך זאָג ניט אָפּ ,באָט פּאַסיבל? (נאָר מעגלעך), עס
זיינען פאַראַן בעסערע פון מיר . . .
די מיסיס ראַבקין האָט דעמאָלט געהאַלטן אַ , ספּיטש,, אַז
קיין בעסערע, װי די מיסיס טקאָטש וועט מען ניט קענען געפי-
נען. זי האָט דערמאָנט, אַז דורך דער מיסיס טקאַטש האָט זיך
איינגעגעבן קקריגן? צום ;באָל"' דעם מיסטער עדלשטין. זי
האָט אויך דערמאָנט די צװעלף פלעשלעך פּאַלעסטײן" ווין,
װאָס די מיסיס טקאַטש האָט באַזאָרגט צום ,באָל", און אַז עס
טאָגיבוך פון רבב קה זילבע רג 189
איז אַ ,כבוד און אַ פאַרגעניגן" מיט איר צו אַרבעטן. דער ספּיטש
איז געווען אַזאַ געראָטענער, אַז אַלע מעמבערקעס האָבן געפּאַטשט
בראַװאָ, און די מיסיס טקאַטש האָט מען באַשטימט פאַר אַ
;קעפּטן פון מיסטער שאַמוטס יוביליי, און אַחוץ דעם איז זי
ווידער דערוויילט געװאָרן פאַר פּרעזידענטין פון דער , לובלינער
ליידיס סאָסייעטי",
--- ;בעליוו מי? (גלויב מיר) --- האָט מיסיס ראַבקין געזאָגט
צו דער טאַנטע, , בעילוו מי", איך האָב צוויי נעכט ניט געשלאָפן,
אַלץ געטראַכט, װי זאָל מען דאָ אױספּרעסן" דעם פאַרדראָס
מיט דער מיסיס טקאַטש? און מיר איז איײינגעפאַלן דער מיסטער
שאַמוט ! מיר וװועלן אים מאַכן אַ יוביליי, און מיסיס טקאַטש
וועט זיין , קעפּטן"! און דאַטס אֶל! (און דאָס גאָר), נעכט ניט
געשלאָפן, ,באָט* ניט אומזיסט . . . און מיסטער שאַמוט איז ווערט
אַ שיינעם יוב טוב, ער האָט געמאַכט אַזאַ ,ביוטיפול" (פיינעם)
אַפּיל צו אונדזער ;באָל". די מיסיס ראַבקין האָט אַזש אַ
קנאַק געטאָן מיט אַ פינגער פון פאַרגעניגן. די מיסיס טקאַטש
איז אויך געווען צופרידן, מען קען זאָגן, אַזש גערירט. זי האָט
פאַררופן אַלע , אָפיסערס" (באַאַמטע) פון דער , לובלינער ליידיס
סאָסײיעטי? צו זיך אַױף אַ ;טי- פּאַרטי* (אַ גלעזל טיי). עס האָט
זיך אַרױסגעויזן, אַז , אָפיסערס" זיינען דאָ אַכצן. די פּרעזי-
דענטין, פיר ווייס-פּרעזידענטינס, אַ סעקרעטאַר, אַ געהילף, פיר
אין דער קאָנטראָל קאָמיטע, פיר אין אַ סאָשל קאָמיטע און צויי
אין דער טייבל קאָמיטע, אַ קאַסירער און איין טרעזשורער. אַרום
און אַרום אַכצן אָפיסערס.
נאָך דעם מיטינג האָט די מיסיס טקאַטש זייער האַרציק
געדריקט די האַנט דער מיסיס ראַבקין:
-- ארילי" (ווירקלעך), האָט זי איר געזאָגט, איו'ר װאָנדער-
פול" (ביסט אַ זעלטענער מענטש)! איך האָב ניט געוואוסט,
אַז איר קענט אַזױ שיין ריידן, , דאַטס ביוטיפול!" (זעלטן פיין).
אויף דעם מיטינג האָב איך זיך דערוואוסט, אַז אין לובלין
האָט מען צוגענומען הונדערטער יונגע לייט אויף שקלאַפן אַרבעט,
וואו איז מיכל'? און װאָס איז געװאָרן מיטן טאַטן, אויב מען
האָט מיכלען אויך צוגענומען?
190 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פון דעם מיטינג בין איך אַװעק מיט אַ פאַרטומלטן קאָפּ,
דאָס הארץ האָט מיר ויי געטאָן פאַרן טאַטן און פאַר מיכלע.
און נאָך דאָס האָט מיר געפעלט,.. לעבן דער לאנדרי
האָב איך געטראָפן עדין. איך האָב זיך דערמאַנט ועגן זיינע
רויזן, װאָס איך האָב אָפּגעגעבן דער מיסיס שאָר... װאָס זאָל
איך אים זאָגן? ...
--- עדי, מיר האָבן שוין אַ פּרעזידענטין . . .
איך האָב זיך דערמאַנט, אַז די מאַמע עה"ש פלעגט אויף
מיר זאָגן: ,זי רעדט שוין , קאַפּידריך", וייל איך האָב אַלין
דערפילט, אַז איך רייד איצט צו עדין , קאַפּידריך'. עדי, זעט
אויס, האָט עס אויך פאַרשטאַנען, נאָר ער האָט ניט געוואוסט,
אַז דאָס הייסט , קאַפּידריך" און ער האָט געזאָגט:
--- ;ווערי גוד", רבקה,
ער האָט אַפילו ניט געשמייכלט. װאָס איז דאָס מיט עדין?
ער איז אין כעס? טאָ פאַרװאָס בייזערט ער זיך ניט ?
-- איו דאָנט לייק ראָזעס?" (האָסט ניט ליב קיין רויזן),
רבקה ? האָט ער מיך אַ פרעג געטאָן.
--- פאַרװאָס מיינסטו, עדי? איך האָב דיינע רויזן פאַר-
טריקנט אין בוך ...
איך קען ניט פאַרשטיין, פאַרװאָס מיר איז איינגעפאַלן אים
דאָס צו זאָגן., . נאָר מיר איז שווער געווען מודה זיין דעם אמת..
איך ווייס ניט, צי עדי האָט מיר געגלויבט, צי ניט, ווייל ער האָט
מער גאָרניט געזאָגט, ער האָט ניט דערמאָנט די מיסיס שאָר
נאָר שפּעטער האָט ער צוגעגעבן:
--- ;עניהאַו" (סיי ווי), רבקה, איך בין ;גלעד" (צופרידן),
איך זע דיך ...
איך האָב אים גאָרניט געענטפערט. איך האָב זיך דערמאַנט
וועגן דער , שרפה", װוי דער אָנקל רופט סעלמאַס חתונה מִיט
עדין אין דעם , ראַלעי" האָטעל, און איך האָב אַ פרעג געטאָן:
--- ווען איז אייער חתונה, עדי ?
-- ;דאָנ'ט עסק מי" (פרעג ניט), פּליז, רבקח . . .
טאַגיבוך פון רב קה זילבע רג 191
עדי האָט זיך אָנגעשפּאַרט אין דעם פּאַרענטש פון די טרעפּ-
לעך, אַזױװי יענעם מאָל, ווען איך האָב אים געזען. ער האָט
שטיל געפייפט אַ ניגון.
--- זאָג מיר, עדי, דו ביסט אַ ,דזשיריבאָג" ?
--- ;שור, אי עם עי בעטער דזשיריבאָג דען מאַרוין"
(זיכער, איך בין אַ בעסערער ;רזשיריבאָג"-טענצער וי מאַרװין).
--- מיר האָט מען געזאָגט, אַז אַ , דזשיריבאָג" איז קיײינװאָל
ניט אומעטיק . . .
-- , דאַט'ס אַ לאַי" (דאָס איז אַ ליגן), האָט עדי געזאָגט און
געשמייכלט, אַ ,דזשיריבאָג" קען ,סאָמטײמס? (אַמאָל) שטאַרבן
אויך . . .
עדי וויל ניט חתונה האָבן, דאָס זע איך, ער איז אומעטיק..
אפשר איז גאָר דער אָנקל ניט גערעכט ועגן עדין? אַז דער
אָנקל האָט גערעדט, איז דער אָנקל געווען גערעכט, און אַז עדי
שטייט דאָ ביים פּאַרענטש און פייפט, אין דאַכט זיך מיר עדי
גערעכט.
איצט זע איך, אַז איך וייס ניט, וװוער עס איז גערעכט...
לייזער
6טער מאַי,
היינט באַקומען אַ בריוו פון לייזערן. זעט אויס, אַז איין
בריוו זיינער איז פאַרפאַלן געװאָרן, ווייל ער שרייבט מיר:
,פון מיין פריערדיקן בריוו ווייסטו שוין מיט װאָס פאַראַ ניסים
איך בין געקומען קיין ארץ ישראל"... און איך וױיס גאָרניט
וועגן דעם, איך ווייס בלויז די ,ניסים" וי ער האָט זיך דער"
שלעפּט קיין רומעניע און דאָרטן געלעגן אין אַ שפּיטאָל. אין
איצטיקן בריוו שרייבט מיר ליזער: ,איך בין געקומען קין
ארץ ישראל אָן אַ גראָשן געלט, אָן שיך, אין צעריסענע הויזן,
מיט אַ צעקלאַפּטער האַנט און מיט אַ גרויסן וייטיק, װאָס איך
ווייס פון דיר גאָרניט. היינט האָב איך באַקומען דיין ערשטן
1082 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
בריוו און מיר דאַכט זיך, אַז די האַנט איז ביי מיר פון פרייד
בעסער געװאָרן, איך האָב געמיינט דער וייטיק וװועט קײינמאָל
ניט אַריבער...
לייזער איז טאַקע מער לייט פון מיר, ער פירט זיך ניט
ארום מיט , רעדן" און מיט עדין אַזויװוי איך דאָ... לייזער
איז לייזער. ער שרייבט מיר, אַז ביי דער ערשטער מעגלעכקייט
וועט ער מיר שיקן אַ וויזע. ,רבקה, שרייבט ער, דו דאַרפסט
קומען אַהער. ניו-יאָרק איז שוין אויסגעבויט. װאָס װעסטו דאָרטן
אויפטאָן ? װאָס װועט פון דיר דאָרט װערן? נאָך אַ פאַבריק
מיידל ? אָדער נאָך אַ קרעמערקע? אַשאָד אויף דעם אַװעקגעבן
אַ לעבן.. ." אַזױ שרייבט ער, ליזער. אַזױי זוי ער זאָל זיין
דערביי. װאָס װועט פון מיר וערן? ,עס קען זיין איך װעל
זיך דאָ נעמען צו מיין אַלטן פאַך, שרייבט לייזער, על קריגן
עלעקטראָדטעכנישע אַרבעט. איך האָב דאָ געטראָפן הערשל
זאָמערשײן, ער הייסט דאָ הערשל שמשי. ער אַרבעט ביי בויען
הייזער. ער זאָגט, ער װועט מיר העלפן זיך אײנאָרדענען. ער
רעדט העברעאיש, וי אַ װאַסער, און ער איז אַ וואוילער יונע,
אַ צוטער ברודער... ער העלפט מיר אַסך אַרױיס... שטעל זיך
פאָר, ער געדענקט דיינע צעפּ. ער האָט מיך טאַקע געפרעגט:
זי האָט נאָך אַזעלכע לאַנגע צעפּ? דו דאַרפסט, רבקה, זיין אין
ארץ ישראל, און ארץ ישראל דאַרף זען דיינע צעפּ."
איך ווייס ניט, װאָס מיט מיר איז געװאָרן ! . . . די מאַמע
עה.ש איז געווען גערעכט, װאָס זי האָט מיך גערופן ,קאַפּידריך",
אַן אַנדערע אויף מיין אָרט װאָלט אַנדערש געווען. און איך װעל
אויך אויפהערן טראַכטן וועגן , רעדן". און דעם ,ליכטיקן? בריוו
פון זיין רוטן... אין לובלין װאָלט מען זיך שעמען אַזאַ בריוו
צו שרייבן, און אַזאַ בריוו צו באַקומען װאָלט מען זיך אויך גע"
שעמט. איך װעל רוטס בריוו אַװעקלײגן צוזאַמען מיט , רעדס"
פּעקל פּאַפּיראָסן, װאָס ער האָט דאָ איבערגעלאָזן. און אַז ?רעד"
וועט קומען, על איך אים דאָס אַלץ צוזאַמען אָפּגעבן. עס קען
זיין, אַז איך װעל אים איבערלייענען לייזערס בריוו אויך, זאָל ער
זען, ווער לייזער איז... און לייזער איז גערעכט, אַז איך דאַרף
פאָרן קיין ארץ ישראל,
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 198
אַנאַטאָמיע
8טער מאַי.
אַ גוטע װאָך די היינטיקע. ערשטנס ליזערס בריו. און
צווייטנס די מיסיס רובין. איך האָב גאָרניט גערעכנט, אַז זי
געדענקט, אַז זי איז געווען דער מאַמעס עה"ש אַ חברטע, זי
האָט מיך היינט אינמיטן דערינען געשיקט רופן. איך האָב גאָרניט
געקענט פאַרשטיין, צו װאָס זי דאַרף מיך. איך האָב שוין אַפילו
אַ טראַכט געטאָן, מסתם איז שוין אויס מיט מיין , דזשאַב",
מיסטער רובין װויל מיך ניט אין זיין ,פּעקטאָרי" . . . אָבער
גראָד פאַרקערט. זי האָט מיך גאָר געהאַט אין זינען
די מיסיס רובין, איז, װוי שטענדיק, געווען אַרומגעשטעקט
מיט די מאַשינקעס, װאָס מאַכן קרייזלדיק די האָר. איך פאַר-
שטיי ניט, פאַרװאָס זי גייט שטענדיק אַרומגעשטעקט מיט די
מאַשינקעס. ווען זשע זיינען אירע האָר שיין, אַז שטענדיק זעען
זיי אויס װוי הערנערלעך? אָבער דערפאַר, אַז זי קומט צו אַ
מיטינג פון דער ,ליידיס סאָסייעטי? גיבן זיך ביי איר די האָר
קיין ריר ניט, זיי ליגן אַלע וי אײינגעשװאָרן, אַ קרייזעלע לעבן אַ
קרייזעלע, פיר פון דער זייט, און פיר פון דער זייט, און אינמיטן
אַ שרונט. איך טראַכט פונדעסטוועגן, אַז צוליב די מיטינגען אין
דער אלובלינער ליידיס סאָסייעטי" איזן ניט כדאי אַרומגיין
שטענדיק מיט הערנערלעך אין די האָר. די מיסיס רובין האָט
מיר געזאָגט גאָר פּשוט: װאָס וועסטו אויסזיצן ביי מיין מאַן
אין פעקטאָרי ביי די , פּיסעס" ? דו קענסט נאָך חלילה פאַרזעסן
ווערן, און וועסט ניט פאַרדינען מער וי צען דאָלער אַ ואָך.
מיין מאַן איז אַ פאַרנומענער מענטש. ער זעט זיך ניט אַרום, וי
ביי אים לויפט דורך דער יאָר. און ביי דיר, חלילה, אַ יאָר, נאָך
אַ יאָר -- ביסטו אַ פאַרפאַלענער מענטש אין אַמעריקע. ביי א
מיידל, אַז עס לויפן דורך די פּאָר יאָר, איז זי אויס מיט אַלץ
און מיט אַלעמען.. . האָב איך גערעדט מיט מיין הערין, ער זאָל
דיך לאָזן צוטרעטן צו אַ מאַשין, זיך לערנען נייען, האָט ער מיר
אַפילו געפּרואװוט זאָגן: יוניע, שמוניע, אָבער איך וייס, אַז א
, באָס" וויל, וויל ער.
104 פון לובלין ביז גניו:יאָרק
-- אַז דו װעסט וװעלן, װעט רבקה קענען דעם ,טרעיד",
ביז די יוניע וועט זיך אוױיסשלאָפן װעט זי שוין זיצן ביי אַ
מאַשין, האָב איך אים געזאָגט. מיין הערי, אַז מע דרודלט אים אָן,
לאָזט ער זיך. דו, רבקה, קוק זיך צו. זעץ זיך צו ביי אַ מאַשין
און קוק זיך צו... די , פּיסעס" וועלן ניט אַנטלױפן. דערנאָך
וועט מען זען. האָב דאָס אֹין זינען, רבקה, װאָרום, אַז דו וועסט,
חלילה, בלייבן ביי די , פּיסעס" --- ביסטו אַ פאַרפאַלענע, דאָס
איז גוט פאַר אַן איטאַליענערקע, אָבער ניט פאַר רב מאָטיעלע
זילבערגס אייניקל.
זעט אויס, אַז מיין זיידע רב מאָטיעלע, כאָטש ער האָט
געוואוינט אין אַ װאַלד הינטער לובלין, און כאָטש ער איז שוין
אַ יאָר צען טויט, און כאָטש ער האָט מסתם קינמאָל פון ניו-
יאָרק ניט געטראַכט, איז ער נאָך אַלץ אין ני-יאָרק מער יחסן
פון מיר, כאָטש איך קען שוין פאָרן אין דער סאָבװועי. דער רבי
פינקל האָט זיך אויך באַלד אַ כאַפּ געטאָן, אַז איך בין רב
מאָטיעלע זילבערגס אייניקל, און די מיסיס רובין אויך.
עס װאָלט אפשר גוט געווען אַז איך זאָל דערציילן , רעדן",
אַז איך בין רב מאָטיעלע זילבערגס אייניקל. אַז ער װעט קומען,
װעל איך דאָס טאַקע טאָן...
-- הערסט, עס איז גרינג, ווי גאָרניט זיך אָפּקױלענען אַ
לעבן . . . מין שװעסטער גאָלדע איז דאָך געװען אַ ביוטי2,
אַן אמתע קראַסאַװיצע. צעפּ האָט זי געהאַט לענגערע וי דיינע
און אַ פּאָר אויגן -- ,אַ מיליאָן דאָלער." זי װאָלט געקענט
חתונה האָבן מיט ועמען זי װאָלט געװאָלט, האָט זיך איר פאַר-
גלוסט ווערן אַ דאָקטערקע. נעם זשע, האָב שכל, און האָב חתונה
מיט אַ דאָקטאָר -- װעסטו וערן אַ דאָקטאָרשע... איז ניין,
זי וויל אַליין זיין אַ דאָקטערקע. און זי איז אַװעקגעפאָרן זיך
לערנען. נו, האָט זי באַדאַרפט לערנען פאַנאַטאָמיע?. דו וייסט
װאָס דאָס הייסט ? איך װאָלט עס אויך קינמאָל ניט געוואוסט,
ווען ניט מיין שװעסטער גאָלדע: ביי אַ מענטשן זיינען דאָ
אָדערן.. דער אָדער גייט אַהין, און דער אָדער גייט אַהער, און
אַזאַ אָדער הייסט אַזױ, און אַ צוייטער אָדער הייסט אַנדערש...
מילא דאַרף מען געדענקען אַלע אָדערן, וואו וועלכער עס גייט
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 190
און וי וועלכער עס הייסט... היינט גיי געדענק אַזופיל אָדערן..
פלעגט זי גאַנצע טעג אָפּזיצן איבער דער ,אנאטאמיע" מיט די
אָדערן. זומער, אַז מיר פלעגן גיין שפּאַצירן צום טייך, פלעגט
גאָלדע זיצן מיט די אָדערן. די אויגן זיינען ביי איר קאַליע
געװאָרן, און די צעפּ זיינען ביי איר קורץ געװאָרן, ביז זי האָט
זיך געכאַפּט, איז שוין געווען צו שפּעט... זי איז טאַקע געבליבן
ביי דער אאַנאַטאָמיע* און האָט פאַרגעסן חתונה האָבן, ניט פאַר
דיר געדאַכט. נ, אַז איך האָב זיך דערמאָנט היינטיקע װאָך
וועגן גאָלדען מיט אירע צעפּ. האָב איך זיך באַלד דערמאָנט
וועגן דיר, מיט דיינע צעפּ, און איך זאָג דיר, רבקה, דיין מאַמע
עה"ש האָב איך אַזש דערזען פאַר שרעק . . . און דערפאַר האָב
איך דיך טאַקע געשיקט רופן. האָב זיך אין זינען. רבקה, דער
עיקר די יאָרן... אַ מיידל דאַרף היטן די יאָרן, װי פּערל, וייל
זיי זיינען נאָך טייערער פון פּערל.
איך ווייס ניט, װאָס זיי ציטערן דאָ אַלע אַזױ איבער די
יאָרן,. די מיסיס שאָר אַזױ, און די מיסיס רובין אַזױ, אין איין
קול, נאָר , געדענק, רבקה, דיינע יאָרן"... זעט אויס, אַז זיין
אן אַלטע מיידל אין ניו-יאָרק איז נאָך ערגער װי אין לובלין,
איצט פאַרשטיי איך, פאַרװאָס דער אָנקל איז אַזױ פאַרזאָרגט
וועגן סעלמאַן.
מאַנצי מיט בענצין
1'טער מאי.
צום ערשטן מאָל אויף מיין לעבן הער איך אַזאַ נאָמען, װי
מאָנצי, אין מיינע אויגן זעט ;מאָנצי" אויס צו זיין, װוי אַ נאָמען
פון אַ קעצל, אָדער פון אַ קאַלב, אָבער אַז מאָנצי זאָל זיין אַ נאָמען
פון אַ מענטשן, דאָס איז מעגלעך טאַקע נאָר אין אַמעריקע. מיסיס
שאָרס טאָכטער הייסט ,מאָנצי" און איר אינגעלע, בן ציון, הייסט
בענצי. צוליב װאָס זיי האָבן אויף זיך, מיטן פרייען ווילן, אַזעלכע
נעמען אַרויפגעצויגן קען איך ניט פאַרשטין, אָבער כאָטש זי
הייסן מאָנצי און בענצי, זיינען זיי מיר דווקא געפעלן געװאָרן.
מאָנצי און בענצי פאָרן אויף זומער אין די בערג, אין די
מאַונטנס, זיינען זיי פאַרפאָרן אויף אַ פּאָר טעג צו דער מאַמע,
190 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
צו דער מיסיס שאָר. צוליב די געסט איז מיסטער שאָר אויך
געקומען. אַז איך בין אַרײן צו דער טאַנטע פאַרנאַכט זען צי עס
זיינען פאַראַן פאַר מיר בריוו, האָט מיך די מיסיס שאָר ניט גע-
לאָזן אַװעקגײן.
--- איך האָב געסט, מיין מאָנצין מיט בענצין, זיי פאָרן אין
די מאַונטנס, וועסטו זיי זען. דאָס זיינען שוין איינמאָל אַ מאָנצי
מיט אַ בענצי ! קיין עין הרע זאָל זיי ניט שאָטן
און די מיסיס שאָר איז געווען גערעכט. מאָנצי זעט אויס,
וי מען זאָל זי נאָר װאָס אַראָפּברענגען פון אַ מואווי פּיקטשור.
הויך און דין און בלאָנד -- אַ פאַרגעניגן. און איר בענציקל,
פּונקט וי מען זאָל אים אויסגיסן, אַזױ ענלעך איז ער צו דער
מאַמען. הויך און דין און בלאַָנד -- און ביידע שמייכלען. זי
זינגען ביידע די זעלביקע לידער און ביידע פּאַטשן צו מיט די
הענט,
-- אַ ;שאָו" (אַ פאָרשטעלונג), --- זאָגט די מיסיס שאָר,
אַן אמתער טעאַטער מיט זײי.
מיסטער שאָר רופט דעם קליינעם בענצי מיטן גאַנצן נאָמען,
בן ציון, און ער פרעגט ביי אים װאָס פאַראַ סדרה עס אי.
--- װאַט סדרה אין טאָדעי, בן ציון? (װאָס פאַר אַ סדרה
איז היינט, בן ציון ?),
דער קליינער חזרט איבער דאָס װאָרט ;סדרה" און לאַכט.
ער לאַכט זיך פאַנאַנדער הויך און האָט שטאַרק הנאה, װי דער
זיידע זיינער,
בענצי פאַרשטייט ניט קיין װאָרט אידיש, אָבער קיין איין
װאָרט, אויסער זיידע און באָבע.
-- אַ גוי גמור, --- זאָגט דער מיסטער שאָר,
אים שיקן אין אַ תלמוד תורה.
--- װאַט דו אי ניד איט פאָר ? (צו װאָס דאַרף איך דאָס ?)
וואונדערט זיך מאָנצי, רילי, װאַט איז די יוז אָװו איט 4 (ווירק-
לעך, צו װאָס טויג דאָס ?).
מאָנציס מאַן האַלט אַ וויין-געשעפט צוזאַמען מיט זיין ברודער
אין סינסינעטי. זיי וואוינען אין אַן איירישער געגנט.
--- אין מיין ;נעיבאָרהוד? (געגנט) קומט אַ איד ,װאָנס אין
מען דאַרף
טאָג-בוך פון רבקה זילבצרג 197
אַ פּורים?, זאָגט מאָנצי, ,װאַט פאָר דו אי ניד די תלמוד תורה ?"
מיסטער שאָר האָט זיך אויסגעטענה'ט פאַרן פעטער:
-- איך האָב געטאָן אַלץ. צו מיר קען מען קיין טענה ניט
האָבן. אַ רבי, איז אַ רבי. אַ תלמוד תורה, איז אַ תלמוד תורה,
און ביכלעך געקויפט אַ באַרג.. אַי. סע האָט ניט געהאָלפן?
װאָס קען מען מאַכן 1..
און מיסטער שאָר איז אַװעק און האָט פון ערגעץ געבראַכט
צו שלעפּן אַ גאַנצן באַרג מיט פאַרשטויבטע ביכלעך, װאָס מאָנצי
האָט פון זיי ,געלערנט"
מיסיס שאָר האָט זיך צעשריען:
--- טראָג אַװעק דעם ;דאָסט"... (דעם שטויב).
און מאָנצי האָט זיך צעלאַכט:
-- ענד אֶל דאַט דזשאָנק אי סטאָדיעד !... איט'ס טעריבל !י.
(און אָט דעם גאַנצן שימל האָב איך עס געלערנט! שרעקלעך!).
מיסטער שאָר, אַז ער האָט שוין אַװעקגעטראָגן צוריק דעם
,דזשאָנק" האָט ער נאָך צוגעגעבן:
--- אַ ,פאָרטשון" (אַן אוצר) האָט עס מיר אַלץ אָפּגעקאָסט...
און עס האָט זיך צוגעקלעפּט וי אַן אַרבעס צו דער װאַנט..,
אַז מענדל פּושקאַרט איז שפּעטער אָנגעקומען, האָט ער אָפּ-
געזאָגט פּראָסט פּשוט :
--- היטלער ועט אַלעמען אויסלערנען דאַװונען, דאָנט װאָרי..
(ניט געזאָרגט).
מענדל פּושקאַרט האָט זיך צערעדט וועגן ליקער ביזנעס :
-- אָט זייערע ביזנעס זיינען ביזנעס ! האָט מענדל פּוש-
קאַרט געזאָגט וועגן מאָנצין, דער ביטערער טראָפּן איז די בעסטע
ביזנעס אין דער וועלט.
און מענדל פּושקאַרט האָט דערציילט, אַז װען ער איז גע-
קומען קיין אַמעריקע איז ער שיעור ניט געװאָרן אַ שותף אין אַ
ליקער-קראָם. יענער איז היינט אַ גרויסער גביר אױיף דער
;פיפט עוועניו", און ער, מענדל, איז געבליבן ביי דער ;קלינינג,
דאַינג און ריפּעירינג" (װאַשן- און פאַרבן-געשעפט), אָדער וי
מענדל פּושקאַרט רופט עס אױיף אידיש: ביי דער עקלאָגינג,
דאַיגינג און פּעיגערינג",
198 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איך האָב צום ערשטן מאָל געהערט מענדל פּושקאַרט זיך
באקלאָגן אויף זיין פּרנסה. איך האָב גלאַט קיינמאָל ניט גע-
טראַכט, אַז מענדל פּושקאַרט דאַרף פּרנסה... מיר האָט זיך גע-
דאַכט, אַז מענדל פּושקאַרט דערציילט שטענדיק מעשות, כאַפּט
אַמאָל אַ פּינאָקל מיט דער טאַנטע, קען גאַנץ גרענד סטריט פון
דעם ערשטן ביזן לעצטן, וי זיך אַלײן, אָבער פּרנסה ? עס קען
דאָך איין איד אויף גרענד סטריט זיך אַרומדרײען גלאַט אַזױ . . .
ווייזט זיך אַרױס, אַז ער אַרבעט גאָר ביי ,קלאָגינג, דאַיגינג און
פּעיגערינג?.
די פאַרלאָרענע , ליקער-ביזנעס" זיינען, זעט אויס, ביי מענדל
פּושקאַרט געווען דער שווערסטער אומגליק אין זיין לעבן
-- איך גיי דאָרט קינמאָל ניט דורך אויף דער ;פיפט
עוועניו". װאָס איז פאַראַן צו גיין קוקן, װי דו ביסט געבליבן
אַ נאַר...
דער אָנקל וייסט שוין, זעט אויס, מענדל פּושקאַרטס צרות
און ער טרייסט אים :
--- ווען איר װאָלט געווען אין די קליקער:ביזנעס", װאָלטן
זיי מסתם באַנקראָטירט... לאָזט אָפּ, עס זיינען ניטאָ קיין פאַר:
לאָרענע גליקן
מיסטער שאָר האָט פיינט אומעטיקע זאַכן. אַזױ װווי מען
האָט אָנגעהויבן רעדן וועגן פאַרלאָרענע גליקן, האָט ער אַ שטעל
געטאָן בענציקן אויף אַ בענקל און בענציק האָט אָפּגעזונגען:
,מיין שטעטעלע בעלז"...
--- אַזױװי אַ פּאָפּוגאַי... אַ װאָרט פאַרשטייט עס ניט, האָט
געזאָגט די מיסיס שאָר,
--- אַזאַ ;באָי" מען זאָל אים שיקן אין תלמוד תורה, װאָלט ער
געקענט פּסקענען שאלות . . . אַזױ האָט זיך מיט אים געגרויסט
דער זיידע, מיסטער שאָר.
אַלץ ענדיקט זיך, זעט אויס, מיט אַ פּינאָקל. און אויך דאָס
מאָל, דער ,כיבוד" ביי דער מיסיס שאָר האָט זיך געענדיקט מיט
אַ פּינאָקל. מענדל פּושקאַרט האָט געוואונען אַ דאָלאַר מיט אַ
קװאָדער, ער איז געווען זייער צופרידן און האָט פאַרגעסן וועגן
זיין , קלאָגינג דאַיגינג און פּעיגערינג" געשעפטף
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 109
,צװיי מאָל אַ זילבערג"
4טער יוני.
עס איז היינט געווען זייער אַ שיינער טאָג. אַז איך בין
היינט אינדערפרי אַרױסגעגאַנגען פון הויז האָט מיך די זון אַ כאַפּ
געטאָן, אַ ברי געטאָן דאָס פּנים און די הענט. אין שאַפּ איז
היינט געווען זייער הייס. די מאַשינעס שיפּען מיט אַזאַ געיעג
אַז עס דאַכט זיך זיי דאַרפן אויסאַרבעטן פּרנסה פאַר גאַנץ ניו
יאָרק, אַז עס איז הייס, מוז מען עטלעכע מאָל באַניסן דעם
שאַפּ, און די , פּיסעס" (שטיקלעך מאַטעריאַל) ווערן אַ תל. קלייב
איך פריער אויף די ;פּיסעס" און דערנאָך באַגיס איך דעם שאַפּ.
אַז איך באַגיס דעם שאַפּ, גיי איך ווידער קלייבן די ,פּיסעס? . . .
איך האָב זיך דערמאָנט פון דער מיסיס רובינס שװועסטער גאָלדע.
זי מיט דער אַנאַטאָמיע, און איך מיט די ,פּיסעס". זי איז
געבליבן אַן אַלטע מויד. און איך ? . . . װאָס קומט פאָר מיט
מיר ? אָטאָ , רעד" קומט ניט. מסתם איז צו איר אויך עמיצער,
װאָס האָט באַדאַרפט קומען, ניט געקומען. היינט האָב איך זיך
צוגעזעצט לעבן שוירליס מאַשין קוקן, װי מען נייט די הענטשקעס,
שוירליס הענט דרייען זיך אַזױ גיך, און די מאַשין יאָגט זיך אין
איין געיעג, אַז מיר דאַכט זיך, אַז איך על אַפילו זיך צוקוקן צען
יאָר,. על איך גאָרניט וויסן. שוירלי, אַז איך קוק, פלייסט זי
זיך נאָך מער. אַזױ וי זי זאָל טאַנצן מיט דער מאַשין. אַרױף
די עלענבויגנס און אַראָפּ. לינקס און רעכטס. שוירלי איז ניט
שוירלי. די מאַשין איז ניט קיין מאַשין. עס איז פּשוט אַ געיעג
אַזאַ און איך װעל עס קײנמאָל ניט קענען, ניין. איך על בעסער
פאָרן קיין ארץ ישראל, טראָגן מיט לייזערן צזאַמען ציגל און
ליים, און ניט אַרומטאַנצן דאָ מיט דער מאַשין. די שװאַרצינקע
אַפּרײטערקעלע, די דינינקע, וי אַ ברעטעלע, האָט זעט אויס
באַמערקט, אַז איך קוק זיך צו, און זי האָט מיך שוין וידער
געטריבן הין און צוריק. און עס איזן איר ;דאָסט" (שטױביק),
און זי וויל ,װאָטער* (װאַסער), און זי וויל איך זאָל עפענען די
;ווינדאָו" (דאָס פענצטער) און זי װיל איך זאָל צומאַכן. אין דער
שװאַרצינקער זיצט אַ רוח. אַן אַנדער טאָג װערט דער רוח אין
איר אַביסל פאַרדרעמלט וערט זי אַן אַפּרײטערקע, וי אַלע
200 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַנדערע. און אַן אַנדערש מאָל ,צעאַרבעט* זיך אין איר דער רוח,
איז זי אַ גאַנצן טאָג, װוי אויף שפּילקעס. מיר דאַכט זיך, אַז
צוליב דעם רוח װאָס זיצט אין איר איז זי אַזױ דאַר. אין לובלין
פלעגט מען דערציילן, אַז קליינע שרעטעלעך פארנאדיען זיך
אַמאָל צו אַ פערד, כאַפּן זיך אַרױף רייטנדיק און יאָגן, און יאָגן
און פאַריאָגן . . . ביז דאָס פערד פאַלט אַװעק. אין ניו יאָרק
װאָס טוען די שרעטעלעך? אָט האָבן זיי זיך אַרײנגעכאַפּט צו
אונדזער שװאַרצינקער אַפּרײטערקע, קען זי אַליין ניט רוען און
װויל מיך פאַריאָגן,
נאָך דער אַרבעט איז שוירלי געגאַנגען צו אַ ;סעיל" (אַן
אױיספאַרקויף) אויף מאַנטלען.
-- קאַם אַן, האָט זי געזאָגט, עס איז אַ ;סעיל".
אַ ,סעיל" איז פּשוט אַ גװאַלדאָװנער יאַריד. די אליידיס"
האָבן זיך אַרוּמגעקלעפּט אַרום און אַרום די מאַנטלען, און זיך
אָנגעהױבן אָנמעסטן. עס האָט אויסגעזען, וי עפּעס אַ פּורים-
שפּיל, די מאַנטלען זיינען אַרומגעגאַנגען פון איינער צו דער
אַנדערער וי לעבעדיקע, מיין שוירלי האָט זיך אַ דריי געטאָן
אין אַ גרינעם מאַנטל אַהין, אַהער, זי קויפט שוין דעם אקאָוט",
-- גרין, האָט זי געזאָגט, איז מיין קאָליר,
איך האָב אויך געװאָלט קויפן אַ מאַנטל, נאָר מיר פעלט נאָך
געלט. איך האָב אינגאַנצן זעקס דאָלער און אַ מאַנטל דאַרף
קאָסטן פופצן.
די לאָנדריניטשקע האָט מיר געזאָגט, אַז זי װועט מיר באָרגן
ניין דאָלער, זי ווייס, אַז איך װועל איר אָפּגעבן, וייס איך ניט,
צי זאָל איך ביי איר באָרגן? מיר דאַכט זיך, אַז גלייכער איז
װאָס ווייניקער אָנקומען צו עמיצן, אַפילו צו דער לאָנדריניטשקע,
כאָטש זי מיינט עס פון גאַנצן האַרצן. ווען עס װעט זיין הייס, װועל
איך גיין אָן אַ מאַנטל, און ווען עס וועט זיין קיל, װעל איך אויך
ניט דערפראָרן װערן . . . די טאַנטע האָט מיר געזאָגט, אַז זי
וועט מיר געבן סעלמאָס אַ מאַנטל, האָב איך געזאָגט, אַז עס איז
ניט מיין קאָליר. דאָ, אבי מען זאָגט קאָליר -- גלױבט מעןף
מיין קאָליר, איז דאָ אַזױ פאַרשטענדלעך, וי מיסיס פּושקאַרט
זאָגט: מיין ,דייעט". און אַז איך האָב געזאָגט -- ניט מין
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 201
קאָליר --- האָט שוין די טאַנטע מיך מער ניט געבעטן. איצט זאָג
איך שוין אַ ליגן אַזױ גרינג, אַז איך פאַרגעס אפילו, אַז דאָס איז
אַ ליגן. דער אמת איז: איך וויל ניט גיין סעלמאַס מאַנטלען. אין
לובלין גיט מען אָפּ אַן אַלט מאַנטל דער דינסט, זי זאָל דאָס
, שלעפּן". וויל איך ניט ;שלעפּן" סעלמאַס מאַנטלען.
--- עס איז דיר ניט קאַלט פאַרנאַכט? האָט מיך די טאַנטע
געפרעגט.
--- מיר איז קיינמאָל ניט קאַלט, האָט איך דער טאַנטע
געענטפערט,
די טאַנטע האָט מיך עפּעס מאָדנע אָנגעקוקט און דערנאָך
האָט זי געזאָגט :
--- ניט אומזיסט ביסטו צװיימאָל אַ זילבערג ! (מיין מאַמע
און מיין טאַטע זיינען געווען קוזינס, און ביידע זילבערגס).
איך מיין, אַז עס איז גלייכער פונדעסטוועגן זאָגן אַ ליגן,
איידער צו טראָגן סעלמאַס אַן אַלט מאַנטל,
מיסיס קאָשעס א די ;שיינע פאַוװע"
6'טער יוני,
װאָס איין דאָלער קען מאַכן? די מיסיס קאָשעס איז מיר
שולדיק געבליבן אַ דאָלער. אַז איך בין אַװעק פון איר צו
מיסטער רובינען קלייבן די ,פּיסעס", האָט מיר ניט געפּאַסט
גיין צו איר מאָנען דעם דאָלער. מילא, האָב איך געטראַכט, מיטן
דאָלער, אָן דעם דאָלער, די זעלבע גבירטע. היינט, אַז איך בין
געקומען פון דער אַרבעט, האָב איך געטראָפן ביי זיך זיסעלען
דער מיסיס קאָשעס'עס ;איידזשענטקע". איך האָב ניט געקענט
פאַרשטיין, װאָס טוט ביי מיר זיסעלע. וייזט זיך אַרױס, די מיסיס
קאָשעס האָט מיר אָפּגעשיקט דעם דאָלער. זיסעלע האָט זיך גאַנץ
פּאַמעלעך געעפנט דעם ,פּאַקעטבוק" (טאַש) און האָט פון דאָרטן
אַרױסגעצױגן אַ דאָלער, זעט אויס זי האָט געװאָלט געפינען דעם
זעלביקן דאָלער, װאָס די מיסיס קאָשעס האָט איר געגעבן, וייל
זי האָט אים לאַנג געזוכט. און דערנאָך האָט זי מיר דערציילט :
--- די מיסיס קאָשעס איז קראַנק. דער פוס איז ביי איר
202 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געשװאָלן געװאָרן, און זי ליגט. זי האָט געבעטן דו זאָלסט צו
איר קומען ,מענאַקעכױלעזיין".
איך בין אַראָפּ מיט זיסעלען. איך האָב געװאָלט זען די מיסיס
קאָשעס. װאָס האָט זי זיך עפּעס פּלוצלינג דערמאָנט וװועגן מיר
און מיר צוגעשיקט דעם דאָלער ? וי מאָדנע דאָס איז, װאָס זי
האָט גאָר געקלערט ועגן מיר. מיסטער שליווקע, דער לאָנדרי-
מאַן, האָט מיך פאַרהאַלטן אַ ויילע.
--- רבקה, איך האָב פאַר דיר אַ ;נאָוט" (אַ צעטעלע).
מיר האָט אָנגעהױיבן קלאַפּן אין האַרצן, כאָטש צעטעלעך,
ווייס איך, שרייבט עדי, אָבער אפשר ? אפשר איז דאָס מאָל אַ
צעטעלע פון גרעד"ן ?
דער לאָנדרימאַן האָט מיר דערלאַנגט דעם נאָוט", אַ ברי-
וועלע אין אַ קליין קאַנווערטל, איך האָב דערקאַנט שיינפעלדס
כתב. אין קאָנװוערטל איז געלעגן אַ טשעק פון פופצן דאָלער און
אַ צעטעלע :
;ליבע רבקה, גיט עס אָפּ משיח'ן. שיינפעלד".
עפּעס אַ מאָדנער טאָג. אַלע ברענגען מיר געלט. מיסיס
קאָשעס האָט זיך דערמאַנט ועגן דעם דאָלער, װאָס זי איז מיר
געבליבן שולדיק. און שיינפעלד האָט זיך דערמאַנט וועגן משיח'ס
פופצן דאָלער. אָבער עס איז ניט פון ,רעד"ן. ,רעד" האָט זיך
ערגעץ באַהאַלטן צווישן די סך מויערן אין ניו יאָרק.
די מיסיס קאָשעס איז טאַקע קראַנק. זי האָט מיך צוגערופן
מיט אַ פינגער צום בעט און מיך געבעטן זיצן.
--- סיט-דאַן, רעי, האָט זי געזאָגט, זעץ זיך.
די מיסיס קאָשעס האָט ניט פאַרגעסן אַז מיין נאָמען איז
,רעי", כאָטש בלויז זי אַליין רופט מיך אַזױ.
איך האָב קיינמאָל ניט געזען, אַז די מיסיס קאָשעס זאָל
מאַכן מיט די הענט, ווען זי רעדט, זעט אױס, אַז דער שטעקן
פלעגט איר שטערן. היינט, ליגנדיק אין בעט, האָט זי גערעדט
און האָט אַלץ געהויבן מיט די הענט.
-- איך האָב געבראַכט קיין אַמעריקע ניין פּאַרשױן. פיר
מיידלעך חתונה געמאַכט. איצט, אַז איך ליג, רופט מען מיך אָפּ
אויפן טעלעפאָן: /האַו אַר יו ענט ?7 (װאָס מאַכסטו, מומע ?)
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 203
אַז איך דערהער האַו אַר יו", ווייס איך שוין, אַז מען ויל זיך
פון מיר אָפּטשעפּען, און ;דאַטס אֶל" (און דאָס גאָר).
די מיסיס קאָשעס האָט אַ נאַטור, אַז זי דערציילט עפּעס
שטעלט זי זיך אָפּ אינמיטן און זי גיט אַ זיפץ, װי זי װאָלט געװאָרן
מיד פון דערציילן, אָדער פון דערמאָנען זיך וועגן דער זאַך.
--- מיין אינגסטע ;ניעס", אַז זי האָט באַדאַרפֿט חתונה האָבן,
האָב איך איר געקויפט אַ ;בעד-רום-סעט" (מעבל אין שלאָפצימער)
פאַר פיר הונדערט דאָלער. אַלין האָב איך אַזאַ ניט געהאַט, נאָר
ער, דער , באֵָי" אירער, האָט געװאָלט אַ /;בעדרום-סעט". פיר יאָר
האָב איך געצאָלט אַלע ואָך צוויי דאָלער. אַלע װאָך איר געמאַכט
אַ פּרעזענט פון צוויי דאָלער. פיר יאָר נאָכאַנאַנד. איצט איז זי
צופיל דער קאַרפער אויף אַראָפּפאָרן צו מיר, רופט מען אָפּ, און
דאַטס אֶל,
--- מיי האָזבאַנד, זאָגט זי, ;סענדס יו היס לאָוו" (מיין מאַן
גריסט) . . . האָסט שוין געהערט, רעי, אויפן טעלעפאָן שיקט
ער מיר ;היס לאָװ" . . . נו, על איך זיך אָפּקאָכן אַ ;סיריאָל"
(אַ קאַשע) דערמיט . . . זי, שאַרלאָט, האָט שוין פאַרגעסן, אַז
ער האָט געװאָלט, דער מאַן אירער, אַ , בעדרום-סעט?, און אָן
דעם ;בודרום-סעט" װאָלט ער צו דער חופּה ניט געקומען. איצט
האָט מען אַלץ פאַרגעסן און דאַטס אֶל. איך װעל ;סטאַפּן"
(אָפּשטעלן) מיין טעלעפאָן און זאָלן זיי מיר אויפהערן שיקן זייער
,לאָוו". דו הערסט, רעי, דו ביסט דאָך נאָך יונג . . . איך זאָג
דיר, רעי, מען בלייבט אַלײן . . . אַזױי וי אוױיף אַן אינדזל,
און דאַטס אֶל. צו װאָס דאַרף איך נאָך דער טעלעפאָן זאָל מיר
קלינגען אין די אויערן, קלאַפּן אין קאָפּ . .. איך האָב געבראַכט
ניין מענטשן קיין אַמעריקע, שיפסקאַרטעס געקויפט, שאַרלאַט'ץ
אַ ,;בעדרום-סעט" געקויפט, און פּרעזענטן זיי געגעבן און װאָס
ניט? . . . אַזוי װוי אין ים געװאָרפן און דאַטס אֶל.
די מיסיס קאָשעס האָט גערעדט נאָכאַנאַנד און געמאַכט מיט
די הענט. דערנאָך האָט זי זיך איינגעבויגן צו מיר און מיר דער-
ציילט בסוד : קאָט די שאַרלאט, מיטן ;בעדרום-סעט", האָט איין-
מאָל ,געסיינט?* (געחתמעט) מיינעם אַ טשעק פון פינף און דרייסיק
דאָלער. ,געסיינט? און אָפּגענומען געלט . . . און אַז איך האָב
204 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
זיך אַרומגעזען האָט זי מיר געזאָגט: נו אַז איך האָב באַדאַרפט,
האָב איך געזאָלט גנב'ענען, האָב איך געזאָלט 1" און קוקט מיר
גלייך אין די אויגן אָריין וי אַ גזלן, און דערנאָך זאָגט זי: אװאָס
דאַרף די טאַנטע געלט ?" ...
וי פאַר פייער האָב איך זיך פאַר זיי געהיט, וי פאַר אַ
קשרפה" . . .
אָ! זי, די מיסיס קאָשעס רעדט אויך פון אַ , שרפה", אַזױ
װי דער אָנקל וועגן סעלמאַס חתונה. װאָס טוט זיך דאָ מיט די
;שרפות" ? פאַרן אַװעקגײן האָט מיר די מיסיס קאָשעס געזאָגט :
--- רעי, דו גייסט אַװעק? איך ויל דיך עפּעס בעטן . . .
דאָ ליגט אין אַ ווייסן לייוונט אַ ,פּעקעדזש" (אַ פּעקל) . . . און
זי האָט מיר געויזן מיט דער האַנט אויפן שאַנק. איך האָב
געעפנט דעם שאַנק און דערקאָנט די ;שיינע פּאַװע" אַרומגע-
שפּיליעט מיט שפּילקעס, קיין שטויב זאָל ניט פאַלן . ..
-- נעם עס אַהיים, רעי, טאָמער . . . און מיסיס קאָשעס
האָט ניט דערזאָגט ,טאָמער װאָס" -- שארלאט ועט זיך אַרײג-
כאַפּן, װעט זי עס ;פיקסן" (פאַרטיק מאַכן). װאָס פאַרשטייען זי
אויף דעם ? זיי װעלן דאָס פאַרקויפן פאַר צען דאָלער . . . נעם
עס אַהיים . . . אַז איך על געזונט ווערן וועסטו מיר עס צוריק
ברענגען . . . און טאָמער . . . די מיסיס קאָשעס האָט װידער
ניט פאַרענדיקט און ,טאָמער װאָס", נאָר טרערן האָבן ביי ציר
אַ גלאַנץ געטאָן אין די אויגן.
איך האָב ניט געװאָלט אַרױסטראָגן פון איר צימער די
;שיינע פּאַװע". איך האָב געוואוסט, אַז זי װעט ניט שלאָפן
דערנאָך. איך האָב פאַרשפּרײט אַ לײילעך אויפן טאַפּטשאן און
געבליבן שלאָפן ביי דער מיסיס קאָשעס, די שיינע פּאַװע האָב איך
צוריק אַריינגעלײיגט אין שאַנק. ביי דער מיסיס קאָשעס איז
ליכטיק געװאָרן דאָס פּנים, די טרערן האָבן זיך צוריק אַריינגע-
זאַפּט.
--- דו ביסט ניט פון די היינטיקע, רעי, האָט זי מיר געזאָגט,
די היינטיקע װאָלטן שוין געווען אויפן דריטן בלאָק. ביי זיי איז
אַלץ איינס, אַבי גענומען און דאַטס אֶל . . . די מיסיס קאָשעס
האָט געשאָקלט מיטן קאָפּ אַזױ לאַנג, ביז זי איז אַנדרימלט געװאָרן.
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 208
אַ {פלעזשור"
8'טער יוני.
עדיס מאַמע איז ניט איין פרוי, נאָר אַ גאַנצער װאַגאָן מיט
ווייבער. ערשטנס איז זי טאַקע, קיין עין הרע, צעװאָקסן אין אַלֶע
זייטן, אַזױ וי מען זאָל אָנװאַרפן אַ באַרג קישנס, דאָ אַ קישף
דאָרט אַ קישן, און אַלע קישנס צעזאַמען טראָגן אַ שװאַרץ זיידן
קלייד מיט אַ גרויסער, גאָלדענער בראָש אויפן האַרצן -- און
דאָס איז עדיס מאַמע. אַז איך בין אַרײין צו דער טאַנטע און זי
דערזען, האָט זיך מיר געדאַכט, אַז עס איז אַ פולע שטוב מיט
ווייבער, נאָר אַז איך האָב זיך גוט אַרומגעקוקט האָב איך דערזען,
עס איז בלויז איין פרוי, נאָר עס האָט זיך מיר נאָך אַלץ געדאַבט,
אַז איך מאַך אַ טעות. גראָד האָט זיך אַרײנגעכאַפּט די מיסיס
שאָר און האָט צו מיר אַ זאָג געטאָן :
-- ,רעד" איז דאָ נעכטן געווען, ער האָט זיך נאַכגעפרעגט
אויף דיר . . . און די מיסיס שאָר האָט צו מיר אַ זשמורע געטאָן
מיט אַן אויג. די שטוב האָט זיך אַ דריי געטאָן און אַ היבשע וויילע
האָב איך ניט געהערט, װאָס מען רעדט צו מיר, ווייל מיר האָט זיך
זייער געװאָלט איבערטראַכטן נאָך אַמאָל און נאָך אַמאָל, אַז ;רעד"
איז דאָ געווען. איצט איז שוין די גאַנצע שטוב געווען פול ניט
מיט עדיס מאַמע, נאָר מיט אַ בענקשאַפט נאָך ,רעד'ן. איך בין
זיך דורכגעגאַנגען אין אַלע צימערן און מיר האָט זיך געדאַכט,
אַז אומעטום איז ער געוען. אפשר אין ער דאָ טאַקע דורכגע.
גאַנגען אין אַלע צימערן? ערשט שפּעטער האָב איךְ אָנגעהױיבן
הערן, װאָס מען רעדט, און גערעדט האָט עדיס מאַמע ועגן אַ
,בעדרום-סעט". איך האָב זיך דערמאָנט, װי נעכטן האָט מיר די
קראַנקע מיסיס קאָשעס דערציילט, װי זי האָט געקויפט פאַר איר
פּלימעניצע, שאַרלאט, אַ בעדרום:סעט, און אַז אָן דעם װאָלט
דער חתן ניט געקומען צו דער ופּה. און איצט וידער עדיס
מאַמע מיטן אבעדרום-סעט", און מיר האָט זיך אַ דאַכט געטאָן אַ
וויילע, אַז גאַנץ ניו יאָרק איז פול מיט בעדרום:סעטס, וייסע,
געלע, ברוינע, װישנאָוװוע, און ווען מען זאָל צונעמען די בעדרום-
סעטס ועלן זיך אַלע חתנים צעלויפן און ניט ועלן גיין צו
דער חופּה . . . און איך האָב אַ טראַכט געטאָן װעגן עדין, וי
206 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
ער איז געשטאַנען ביים פּאַרענטש לעבן די טרעפּלעך פון דער
וועשעריי און האָט געפייפט . . .
עס טוט מיר באַנג, װאָס גראָד דעם פררייטיק האָט אונדז
מיסיס שװאַרץ גענומען אין די מואוויס, גראָד ווען ;רעד" איז
געקומען. ווער ווייס ווען איך װעל אים שוין זען . . , ער האָט
זיך שוין ווידער באַהאַלטן אין ניו יאָרק, און ניו יאָרק איז אַזױ
גרויס,
עדיס מאַמע האָט גערעדט וועגן ;בעדרום-סעט".
-- אַ ;בעדרום-סעט" ביי אַ איאָנג-קאָפּל* (פּאָר-פאָלק) דאַרף
זיין װי אַ ;דאַל" (אַ ליאַלקע), עס זאָל זיין אַ ;פּלעזשור? (אַ פאַר-
געניגן) אַרײנקומען . . . פּלעזשור" -- רעדט עדיס מאַמע
אַרױס מיט אַזאַ שאַרפן ,פּ", אַז די ליפּן גיבן ביי איר אַזש אַ
קלונג. און אַלץ איז ביי איר אַ ,פּלעזשור". עדיס כאַראַקטער
איז אַ , פּלעזשור", די חתונה אין ראַלצי האָטעל -- אין אַ
;פּלעזשור", דער טאַנטעס קעיק -- איז אַ ;פּלעזשור" און דער
באַזוך דאָ איז אויך פאַר איר געווען אַ אפּלעזשור". וען זי איז
אַװעק האָט דער אָנקל אָפּגעװישט דעם שטערן מיט אַ נאָז-
טיכל און האָט אַ זאָג געטאָן:
--- ק;אָט האָסטו אַ מחותנת'טע אַ ,פּלעזשור". דער אָנקל האָט
וי זיין שטייגער, אַ שמייכל געטאָן און פאַנאַנדערגעבונדן דעם
קראַװאַט -- דער ;פלעזשור" מיטן ,בעדרום סעט" װעט שון
קאָסטן נאָך אַ פּאַר הונדערט דאָלער . . . אונדזער גליק, איידע,
װאָס מיר האָבן איין טאָכטער, ווען ניט װאָלטן מיר באַדאַרפט זיך
לאָזן איבער דער װועלט מיט אַ טאָרבע".
דער אָנקל האָט אויסגעזען בלייך און זייער מיד. זעט אויס,
ער האָט געהאַט עגמת נפש פון דער מחותנת'טע מיטן ,פּלעזשור",
ווען איך האָב זיך געקליבן גיין אַהיים איז אַריינגעקומען
סעלמאַ. אַלץ איז אויף איר געווען בלוי. דאָס קלייד, די הוט, די
שיך, דער טאַש, און די גרויסע וייסע בלום אויפן קלייד האָט
אַזױ װוי אויסגערופן, אַז סעלמאַ איז אַ כלה.
-- דו ביסט אקװאָרלד" (צעקריגט) מיט ,רעד"ן? האָט מיך
סעלמאַ אַ פרעג געטאָן, און איך האָב דערזען אַז אירע אױגן
זיינען אויך בלוי,
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 207
--- איך בין מיט קיינעם ניט ברוגז, האָב איך געזאָגט,
--- , באָט* (אָבער) ער קומט ניט צו דיר ?
מיר האָט זיך געדאַכט, אַז סעלמאַן טוט עס הנאה, באָטש
שפּעטער האָט זי צוגעגעבן:
--- ;באָט הי לאַיקס יו עניוועי" (אָבער עֶר האָט דיך סיי וי
ליב) . . . און זי האָט אַ שמייכל געטאָן. סעלמאַ האָט מיר ניט
דערציילט, אַז ,רעד" איז דאָ געווען און זיך געפרעגט אויף מיר,
גוט, װאָס די מיסיס שאָר האָט עס מיר געזאָגט, די גוטע
מיסיס שאָר,
סעלמאַ טראָגט טאַקע אַ ווייסע בלום, וי אַ כלה, אָבער עדי
איז װוידער געשטאַנען און געװאַרט אויף מיר. אַ שאָד, װאָס עדי
איז דאָ געשטאַנען און ניט ,רעד". מיר האָט אָנגעהויבן קלאַפּן
אין האַרצן.
-- איך האָב געזען היינט דיין מאַמען, עדי.
עדי האָט מיך געפרעגט צי זיין מוטער האָט גערעדט ועגן
דעם בעדרום-סעט און ער האָט אַ לאַך געטאָן, וי דעמאָלט, ווען
דער אָנקל האָט אָנגערופן סעלמאַס ביוטי פּאַרלאָר ;דער בית
מדרש". אַז עדי לאַכט אַזױ, ווערט מיר ניט אַנגענעם, וייל ער
קריגט עפּעס אַ פּנים פון איינעם װאָס מאַכט חוזק. אָבער פון
וועמען מאַכט ער חוזק ? עס איז דאָך שווער זיך פאָרצושטעלן אַז
ער זאָל חוזק מאַכן פון סעלמאן אָדער פון זיין מאַמען . . . און
אפשר מאַכט ער גאָר חוזק פון מיר ? נאָר צו װאָס קומט ער
אַהער ? איך האָב אים קיינמאָל ניט גערופן,
--- יע, דיין מוטער האָט גערעדט וועגן ;/בעדרום-סעט".
--- ;אַי וואוד לאַיק טו גאָ װויט יו טו פּאַלעסטײן" (איך װאָלט
געװאָלט פאָרן מיט דיר קיין פּאַלעסטינע) . . . האָט עדי גע-
זאָגט, און האָט גענומען מיט ביידע הענט דאָס שנירל וייסע
קרעלן, װאָס איך האָב געטראָגן אויפן האַלדז.
מיר האָט זיך אויסגעדוכט, אַז עדי איז אַ קליין אינגל, און
ער וויל זיך שפּילן מיט מיר אין לייצעס, אַזױ האָט ער געהאַלטן
די קרעלן אויף מיין האַלדז. היינט האָב איך פאַרשטאַנען, פאַר-
װאָס עדי האָט געזאָגט ,רעד'ן, אַז איך האָב אַ חתן אין
פּאַלעסטײן? . . .
2068 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
--- עדי, האָב איך אים געזאָגט, אָבער אין ;פּאַלעסטײן" וועט
ניט זיין קיין ,בעדרום-סעט" . . .
--- אָלרײט, האָט עדי געזאָגט, און ער האָט נאָך אַלץ גע"
האַלטן מיינע קרעלן אין האַנט, פּונקט, װי אים זאָל זיין גרינגער
צו שטיין אַזױ,. איך האָב אים דערלאַנגט צוויי פּעטשלאַך איבער
די הענט :
--- דו װועסט מיר צערייסן די קרעלן, עדי, מער פעלט מיר
ניט.
--- איך װועל דיר קויפן אַנדערע, האָט עדי געזאָגט, און מיר
האָט זיך געדאַכט, אַז ביי עדין אין די אויגן ליגן שוין טרערן, כאָטש
די אויגן זיינען נאָך ביי אים געווען אינגאַנצן טרוקן.
, געטעריי
0'טער יוני,
היינט האָב איך צעבראָכן אַ גלאָז מיט אַ שעלכל און היינט
איז געקומען , רעד". עפּעס אַזױ פּלוצלינג איז עֶר געקומען אַז
מיר דאַכט זיך, װי פון הימל אַראָפּנעפאַלן. טאַקע היינט, אַז איך
בין געקומען פון דער אַרבעט האָב איך ביי זיך אָפּנעמאַכט: אויס
מיט פרעד"ן. איך על אויפהערן וועגן אים צו טראַכטן, אַרױס-
װאַרפן זיינע סיגאַרעטן, מיט די פאַרטריקנטע רויזן, מיט רוטס
בריוו, מיט אַלץ מיט אַלעמען און פּטור. אַמאָל מוז דאָך נעמען
אָן עק, מען קען דאָך ניט אַרומגײן שטענדיק און טראַכטן וועגן
;רעד"ן. מען קען דאָך ווערן ;אַ פּלאַמיט?, וי די מאַמע עה"ש
װאָלט געזאָגט. אַזױי װוי איך בין אַזױ געשטאַנען און דאָס אַלץ
אָפּגעמאַכט ביי זיך, דערהער איך אויף די טרעפּ באַקאַנטע טריט
און מיר דאַכט זיך ,רעד", ;רעד" גייט! און דאָ האָב איך אַ
טראַכט געטאָן: אַז דאָס אין טאַקע דער פפּלאַמיט", אומעטום
דאַכט זיך מיר, אַז ?רעד" גייט . . . נאָר איך האָב טאַקע דער.
הערט אויף אַן אמת :
-- האַלאָ רבקה ! און רעד" איז אַרינגעקומען. איך האָב
זיך, זעט אויס, צעטומלט, אָדער גלאַט אַזױ פון אומגעריכטקייט,
נאָר דאָס גלאָז טיי מיטן שעלכל זיינען ביי מיר אַרױסגעפאַלן פון
האַנט און ביידע צעבראָכן געװאָרן. און , רעד" האָט עס געזען. ער
טאָגי-בוך פון רב קה זילכערג 209
האָט גאָרניט געזאָגט, נאָר ער האָט זיך אַ נעם געטאָן אויפקלייבן
די שערבלעך פון דער ערד . . . אַזאַ משוגענער. אַזױי וי עֶר
זאָל גאָר קיינמאָל ניט אַװעקגײן אויף גאַנצע זעקס װאָכן. אַז
ער האָט שוין אויפגעקליבן דאָס ,גלאָזװאַרג", האָב איך אים דער.
לאַנגט זיין פּעקל סיגאַרעטן, מיט די פאַרטריקנטע רויזן, מיט
רוטס בריוו, אַלץ צוזאַמען.
,נאַ. קרעד", איך פאַרשטיי דו ביסט געקומען נאָך דיינע
סיגאַרצטן נאַ . . .
איך ווייס ניט פאַרװאָס איך בין געווען בייז. עפּעס איז ביי
מיר געווען אַזאַ געמיט, אַז מיר האָט זיך געװאָלט טאָן מאָדנע זאַכן.
צו להכעיס. װאָס בין איך הפקר ? אָט גייט ער אַװעק, און אָט
קומט ער צוריק ?
;רעד" האָט גענומען די סיגאַרעטן און זיי אַרײינגעלײגט אין
טאַש,. די רויזן האָט ער אַרײנגעלײגט צוריק אין מיין טישקעסטל
װווי ביי זיך אינדערחיים) און רוטס בריוו האָט ער איבערגע-
לייענט, האָט גאָרניט געזאָגט און האָט אים אַװעקגעלײגט צוריק
אויפן טיש. איך האָב געקוקט אויף ,רעד"ן און גאָרניט פאַר-
שטאַנען, ניט װאָס עס טוט זיך מיט מיר, און ניט װאָס עס טוט
זיך מיט אים. ,רעד" האָט אַרויסגענומען דעם זעלביקן פּעקל
פּאַפּיראָסן װאָס איך האָב אים אָפּגעגעבן און ער האָט פאַררויכערט.
ער האָט ניט גערעדט, נאָר געשטאַנען און גערויכערט. איך האָב
אים ניט געבעטן זיצן
;זאָל ער שטיין, נישקשה, זעקס װאָכן ניט געקומען, מעג ער
שטיין אַביסל", האָב איך געטראַכט. נאָר איך האָב געזען אַז
;רעד"ן אַרט עס ניט, איך האָב געזען, אַז ,רעד" איז אַזױ מאָדנע
פריילעך. דערנאָך האָט ער אַ זאָג געטאָן :
--- רבקה, ;איטאַלי? איז אַריין אין קריג . . .
איצט האָב איך געזען, אַז קרעד" איז משוגע, איך האָב זיך
גאָרניט געכאַפּט, פאַרװאָס ער זאָגט עס מיר. נאָר ;רעד" האָט
ווייטער געזאָגט :
--- דו וועסט ניט קענען פאָרן קיין ;פּאַלעסטײן" . . . רבקה,
דו װעסט בלייבן אין ניו יאָרק . . . און ,רעד" האָט אָנגעהיבן
ריידן ענגליש: שאַ'ם סאָ גלעד, רבקה, אַ'ם סאָ גלעד, אַ'ם סאָ
210 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
העפּי? (איך בין אַזױ צעפרידן, גליקלעך)! דאָס האַרץ האָט בי
מיר אָנגעהויבן שטאַרק קלאַפּן, מיר איז געווען אומעטיק און
פריילעך. איך האָב געפילט, אַז איך װועל באַלד ויינען, איך האָב
געװאָלט אַרױסגײן פון צימער, נאָר די טרערן זיינען געקומען
גיכער, מיר איז געװאָרן הייס אין די אויגן, הייס, װוי פייער זאָל
זיי בריען..
מיר איז געווען אומאַנגענעם װאָס איך וויין. מיר האָט זיך
געװאָלט האָבן צו ,רעד"ן אַ טענה, איך האָב געפילט, אַז איך האָב
צו אים אַ טענה, נאָר ניט געוואוסט װאָס צו זאָגן, און דאָס װאָס
איך האָב געזאָגט, האָט מיר שפּעטער באַנג געטאָן
-- דוֹ ביסט מִיר געקומען אָנזאָגן אַ שמחה, אַז איטאַליע
איז אַרײין אין קריג . . . דאָס ביסטו געקומען און פריער ואו
ביסטו געװוען זעקס װאָכן? דו האָסט מיר צוגעזאָגט ברענגען
;אָלווייז" פרישע רויזן ? האָסטו מיר געבראַכט? איך על דיר
מער קיינמאָל ניט גלויבן . . . קינמאָל ניט . . .
--- דו מאַכסט אַ ;דזשאָק* (אַ שפּאַס) רבקה ?
--- ניין, איך שפּאַס ניט . . . איך זאָג אויף אַן אמת . . .
ווער האָט דיך געבעטן קומען ? ביסט דאָך אַװעק. . . װער האָט
דיך געבעטן קומען צוריק . . .
איך האָב געמיינט, אַז ,רעד" װעט אַװעקגײן און װועט שוין
מער קיינמאָל ניט קומען צוריק. נאָר איך האָב אים געמוזט דאָס
זאָגן, איך האָב אַנדערש ניט געקענט.
נאָר ;רעד" איז ניט אַװעק. ער האָט זיך גאָר אַװעקגעזעצט
אויף אַ בענקל און האָט מיך אָנגעהויבן בעטן: סעט דאַן, רבקה,
סעט דאַן, פּליז" . . . (זעץ זיך, רבקה, זעץ זיך איך בעט דיך).
די לאָנדריניטשקע איז אַריינגעקומען. זי האָט דערזען , רעד"ן
און האָט צו אים געזאָגט זייער פריינדלעך :
-- אָ. אַ גאַסט! איר זענט שוין ביי אונז אַזױ לאַנג ניט
געווען . . .
-- איך בין געווען , ביזי? (פאַרנומען), האָט ,רעד" איר
גלייך אָפּגעטאָקט אַן ענטפער און פריילעך געקוקט אויף איר :
-- און װאָס מאַכט איר מיסיס שליווקא ?
,רעד" קוקט היינט זייער פריילעך אויף אַלעמען, אַזױ שטאַרק
טאָגינבוך פון רבקה וילבע רג 211
טוט אים הנאה װאָס איטאַליע איז אַרײן אין קריג . . . איך קען
אים ניט פאַרשטיין דעם , רעד".
מיר זיינען אַראָפּ צום איסט ריווער. דער איסט ריווער האָט
ווידער געלויכטן מיט אַ סך פייערן, און שיפן זיינען געשוואומעף
פריילעכע שיפן, ליכטיקע און גרויסע. , רעד" האָט מיך גענומען
ביי דער האַנט :
-- רבקה, אמת אַז דו װעסט מיך קינמאָל ניט ,טראָסט"
(גלויבן) ?
--- אמת..,
-- דו מאַכסט אַ ;דזשאָוק", רבקה..
-- ניין, ;רעד" אמת.,. דו האָסט מיך אָפּגענאָרט..
,רעד" האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן!
-- איך האָב דיך ;נעוער" (קײנמאָל ניט) אָפּגענאַרט..
און איך וועל דיך ;נעווער" אָפּנאַרן, רבקה, ;נעווער..
איך האָב זיך אַיינגעהערט, וי די מאַשינעס לויפן, וי עס
רוישט דאָס ואַסער, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז אַלע זאַכן
אַלע זאָגן איצט ,נעווער", ,נעווער"..
איך האָב זיך דערמאָנט, אַז איך האָב גאָרניט געגעסן, אפילו
קיין טיי ניט געטרונקען, הונגעריק בין איך ניט געװוען נאָר
איך האָב דאָס געװאָלט זאָגן ,רעד"ף
מיר זיינען געפאָרן ערגעץ אויף אַ באָס אין אַ ,לאָנטש-רום",
איך געדענק גאָרניט, װאָס ,רעד" האָט מיר געזאָגט ער האָט
מיר עפּעס געזאָגט װעגן רוטס בריול. ;רעד" האָט מיך גע"
האַלטן פאַר אַ האַנט. פון דעם גאַנצן אָװנט געדענק איך מער
ניט װי דאָס װאָרט קנעווער", אנעווער", אנעווער יי
װאָס פאַראַ מאָדנער װאָרט דאָס איז! הינט האָב איך
געפילט, אַז עס איז זומער. און זומער איז גוט,
בלינצעס
2טער יוני.
די טאַנטע האָט געמאַכט בלינצעס. אמתע שבועותדיקע
בלינצעס. צו די בלינצעס האָט די טאַנטע ;אינוייטעד?" (איינ-
געלאָדן) עדין און האָט אים געבעטן אַז ער זאָל מיטברענגען
212 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
;רעד"ן, עדי קומט אַהער כמעט אַלע טאָג. נאָר היינט אין ער
געווען ;אינווייטעד" און ער איז געקומען מיט אַ בלום אין לאַץ,
,רעד" איז אויך געקומען מיט אַ בלום אין לאַץ. סעלמאַ האָט
אָנגעטאָן אַ קלייד מיט גרויסע בלומען. אַז איך האָב דערזען
אַז אַלע זיינען אַזױ אױיסגעפּוצט בין איך אַריין צו דער מיסיס
שאָר און איך האָב זי געבעטן זי זאָל מיר געבן די ליליא סאַמע-
טענע בלום,
--- װאָס עפּעס? האָט זי אַ פרעג געטאָן
--- אַלע זיינען אױסגעפּוצט צו די בלינצעס.
אַז איך בין אריינגעקומען מיט דער ליליא סאַמעטענער
בלום אין די האָר, האָט זיך ,רעד" אַזש אַ שטעל געטאָ, ער
האָט דערקאָנט די בלום, און ער האָט מיך אַ פרעג געטאָן:
-- דו האָסט אָנגעטאָן די , לאָקי" (מזלדיקע) בלום ?
-- יצ . 6 6
--- וואואַי (פאַרװאָס) ? האָט ;רעד" געפרעגט און האָט גע"
לאַכט, וואואַי, רבקה ?
--- ווייל דו טראָגסט אַ בלום אין לאַץ..
דערווייל איז אריינגעקומען די מיסיס שאָר און האָט גע-
זאָגט, אַז זי װיל אויך פאַרזוכן די בלינצעס. קרעד" האָט בי
איר אַ פרעג געטאָן:
--- מיסיס שאָר, פאַרװאָס האָט היינט רבקה אָנגעטאָן די
;לאָקי" בלום ?
--- מיט דער בלום וערט מען אַ כלה, האָט די מיסיס שאָר
געזאָגט און האָט צו ;רעד"ן אַ זשמורע געטאָן מיט אַן אויג.
;רעד" האָט זיך צו מיר צוגעטשעפּעט איך זאָל זאָגן פאַר
אַלעמען אין די אויגן, צי איך וויל ווערן אַ כלה ?
--- איך וויל . . . האָב איך געזאָגט.
אַלע האָבן געלאַכט, איך האָב אויך געלאַכט, ;רעד" האָט
געלאַכט אויפן קול. בלויז עדי האָט קוים געשמיכלט. מיר
האָט אַ קלעם געטאָן דאָס האַרץ, איך האָב חרטה געהאַט, װאָס
איך האָב אָנגעטאָן די בלום.
--- מיט וועמען װילסטו וװערן אַ כלה? האָט ;רעד" מיך
ניט אָפּגעלאָזט. ער איז געװען פריילעך.
טאָגי-בוך פון רבקה זילבערג 213
-- ;טעל די טרוט", (זאָג דעם אמת), רבקה, פּליז, טעל די
טרוט,,,
--- מיט אַבי וועמען.. האָב איך געענטפערט.
--- אויב אַזױ, האָט ,רעד" געזאָגט, ווער מיט מיר אַ כלה..
אַזױװי ער האָט עס איסגערעדט נעמט די מיסיס שאָר און
פּאַטשט בראַװואָ, און די טאַנטע אויך און סעלמאַ אויך און ערעך"
אַלײין אויך איך האָב זיך אַוױי צעטומלט. אלע זינען שין
הייסט עס מסכים... מיר איז עפּעס געװאָרן שווער אויפן האַרצן
מיר דאַכט זיך, איך בין טאַקע געװאָרן ?רעד"ס כבלה.
איך האָב זיך פּלוצלינג דערמאָנט אָן לייזערן. ,רעד" זאָגט,
אַז איך װעל שוין ניט קענען פאָרן קיין ארץ ישראל,. איטאַליע
איז אריין אין קריג. ,רעד" איז געוען זייער פריילעך דעם
אָװונט. ער האָט געטאַנצט מיט סעלמאַן, מיט דער טאַנטע און
מיט דער מיסיס שאָר. שפּעטער איז געקומען מאַרװין. ער
האָט ארויפגעבראַכט אַ בריוו פאַר מיר. דער בריוו איז געווען
פון מיין ברודער כאַצקל, ער איז שוין ניט אין אַנטװערפּן. ער
איז אַנטלאָפן מיט זיין משפּחה קיין פּאַריז. זיין מיידעלע, זשאַ-
נעט, האָט מען שוין צויימאָל געמאַכט אַן אָפּעראַציע אויף די
אויגן. ווען זיי זיינען געלאָפן פון אַנטװערפּן קיין פּאַריז איז
אויף איר ארויפגעפאַלן אַ שטיק ערד, אויסגעריסן זיך פון איג"
מיטן װעג און געגעבן אַ זעץ דעם קינד אין די אויגן.. דער
זעץ איז געווען אַ שטאַרקער. מען וייס נאָך ניט צי דאָס קינד
וועט זען. כאַצקל בעט מען זאָל אים שיקן געלט.
--- איך װעל אים שיקן די זעקס דאָלער, װאָס איך האָב
אויף אַ מאַנטל, האָב איך געזאָגט דעם אָנקל. ביים אָנקל זיינען
ראָז געװאָרן די באַקן.
--- אַז דו קלייבסט געלט אויף אַ מאַנטל, קויף זיך א מאַנטל,
האָט דער אָנקל געזאָגט. שפּעטער האָט ער מיר געגעבן צען
דאָלער.
--- שיק דאָס אָפּ כאַצקלען, האָט ער געזאָגט און האָט אַ
זיפץ געטאָן, אַזױװי דעמאָלט פאַרטאָג, ווען ער האָט גערעדט
וועגן עדין. איך האָב ביי אים גענומען די צען דאָלער און איך
האָב אָנגעהויבן וויינען, איך האָב זיך אַװעקגעדרײט אין אַ צווייטן
214 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
צימער, און אויסגעװוישט די אויגן,. ערעד" איז אריינגעקומעף
איך האָב געזען, אַז אים אַרט, װאָס דער בריוו פון ברודער האָט
אונדז צעשלאָגן אַ פריילעכן אֶָװנט :
--- וויין ניט, רבקה, פּליז.. װאָס קענסטו טאָן?
ער איז גערעכט, ,רעד", טאָן קען איך גאָרניט.. איך האָב
בלויז ארויסגענומען פון די האָר די סאַמעטענע בלום, איך האָב
זי היינט ניט געװאָלט טראָגן... דאָס מזל זאָל זיך פון דער בלום
ניט אָפּטאָן..
ניטאָ טיט װאָס צון לעטן
פיטער יני,
די ערגסטע שרפה איז, ווען עס איז ניטאָ מיט װאָס צו
לעשן, פלעגט זאָגן די מאַמע עה"ש. אַז מיין ברודער כאַצקל
בעט מען זאָל אים שיקן געלט, מסתם איז ביי אים די ריכטיקע
שרפה.. אונדזער משפּחה האָט פיינט צו בעטן. מער פעלט
ניט, אַז די קליינע זשאַנעט זאָל בלינד װערן. דער אָנקל האָט
מיר געגעבן אויף אָפּשיקן כאַצקלען צען דאָלער, אַז איך דער-
מאָן זיך דעם רעכענונג וועגן סעלמאַס ?שרפה", די חתונה, הייסט
עס, מיטן ,סערעמאָני מעסטער", מיט די ;פלאַוערס", מיט די
;אינוויטעישן קאַרדס", מיט די ;טיפּס", מיטן ,ראלעי" האָטעל,
דאַכט זיך מיר, אַו דער אָנקל האָט ניט געמאַכט דעם ריכטיקן
חשבון מיטן ברודערס צען דאָלער... אפשר איז טאַקע ריכטיקער,
װאָס דער אָנקל איז געװאָרן אַן אינשורענס אַגענט איף דער
איסט סייד און ניט קיין רב אין נאָװאָגרודעק.. די זעקס דאָלער,
װאָס איך האָב אויף אַ מאַנטל, װעל איך אָפּשיקן כאַצקלען. װעט
שוין זיין זעכצן דאָלער, און אפשר אָפּשיקן שיינפעלדס פופצן
אויך, די װאָס איך דאַרף אָפּגעבן ;משיח"ן? אויף ראַטעװען אַ
מענטשן מעג מען דאָך אפילו מחלל שבת זיין און מחלל יום טוב
זיין, מעג מען אפשר אָפּשיקן שיינפעלדס פופצן דאָלער אױך ?
איך בין היינט אריין זען שיינפעלדן וועגן דעם.
שיינפעלד איז טאַקע געװאָרן אַ גאַנצער לייט. ער זיצט
אין אַ ליכטיקן צימער און אויפן טיש ביי אים ליגן ביכער, מסתם
די רעכענונגען פון דער ;,לאָון סאָסייעטי", די פּאָדלאָגע גלאַנצט
טאָגיבוך פון רב קה וילבע רג 218
דאָרט אַזױװי ביי מיסטער שאמוט אין אָפיס. שיינפעלד איז
געווען פאַרנומען, ער האָט צו מיר אַ וואונק געטאָן, אַז איך זאָל
אויף אים װאַרטן. ער האָט געשמועסט עפּעס מיט אַ הױיכן
;מיסטער", און כאָטש זיי זיינען ביידע געזעסן אויף זייערע
בענקלעך, האָט זיך מיר געדאַכט, אַז דער הױיכער מיסטער
טאַנצט. זיין בענקל האָט זיך ניט אויפגעהערט צו דרייען. אַ
דריי אַהין, אַ דריי צוריק. אַ דריי צוריק און אַ דריי וידער
אַהין, און אויסער דעם, װאָס דאָס בענקל דרייט זיך, גיט דער
מיסטער אַלײן אויך זיך אַלע ויילע אַ הױב אונטער. אָטאָ
דאַכט זיך, אַז דער הויכער מיסטער ועט גאָר אַװעקפליען צואַ-
מען מיטן בענקל. ער װעט זיך אַ הױב טאָן פון דער גלאַן"
ציקער פּאָדלאָגע און ,פוף"! ער איז אַ שיינער, זעט אס וי
אַ מיניסטער, מערניט, ער כאַפּט אַן אָנבליק אין אַנטעקן, דעם
פערד גנב, װאָס האָט זיך אַרומגעדרײט ביים זיידן רב מאָטיעלץ
אויפן הויף. אַז דער הויכער מיסטער האָט זיך אַ ריכטיקן דרי
געטאָן אויפן בענקל און איז אַװעקגעגאַנגען האָט מיר שיינפעלד
געזאָגט :
--- דאָס איז טאַקע מיין לאָדזשער לאַנדסמאַן, מיסטער קא-
רעלין, װאָס איך האָב אייך דערציילט וועגן אים. יעדעס מאָל,
ווען ער קומט אריין צו מיר עפּעס ;דורכשמועסן" האָב איך דער"
נאָך אַ קאָפּ וייטיק, טאַקע ניט קיין ,העד-אייק", נאָר אַ ריכטיקן
קאָפּ ווייטיק... און ער איז ניט קיין שלעכטער מענטש, פאַר-
קערט אַ גאַנץ גוטער. האָט ליב צו טאָן אַ טובה, נאָר פונדעסט"
וועגן האָב איך נאָך אים אַ קאָפּ וױיטיק שטענדיק. ער וױל
טאַקע איך זאָל אונטערשרייבן אויף זיין בוך, אפּראָפּעסאָר דאָק-
טער שיינפעלד". ער פאָדערט עס ניט, ער גיט מיר בלויז אַן
עצה, אַן ;עדווייז". עס ועט זיין בעסער פאַר אים און שענער
פאַר מיר, זאָגט ער. און וועמען װעט עס אַרן?
איך האָב געזאָגט שיינפעלדן וועגן די פופצן דאָלער, אַז
איך וויל זיי אָפּשיקן צו מיין ברודער צו כאַצקלען, און איך האָב
אים דערציילט וועגן זשאַנעטס אויגן, אַז מען דאַרף זי ראַטעװען,
זי זאָל ניט בלינד וערן. שיינפעלד האָט אַ טראַכט געטאָן:
-- נו, דאָס געלט פאָר מיר האָט איר דאָך געקריגן נאָר
216 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איך װאָלט זייער ניט װעלן בלייבן שולדיק אייער {משיח"ן
איבערהויפּט איצט, דאָס בוך דאַרף ארויס, איך װאָלט זייער ניט
וועלן... נו אַז שיינפעלד זיצט אין אַזאַ שיינעם צימער און די
פּאָדלאָגע שיינט ביי אים אַזױװי ביי מיסטער שאמוט אין אָפיס,
װויל ער ניט בלייבן שולדיק גאָרניט ;משיח"ן.. װאָס זשע זאָל
איך טאָן מיט מיין ברודער כאַצקלען און װאָס זאָל איך טאָן מיט
זשאַנעטן? איך האָב צוגעזאָגט שיינפעלדן אָפּגעבן דאָס געלט
אין אַ חודש ארום, און דערווייל װועל איך עס אָפּשיקן כאַצקלען
קיין מאַנטל װעל איך שן ניט קויפן. אָבער דערויילע איז
װאַרעם. אפילו אין די אַװנטן קען מען אויך ניט דערפראָרן
ווערן, צו װאָס דאַרף איך אַ מאַנטל?
און ,רעד" האָט מיר היינט געבראַכט קרעלן גרויסע, גלאַנ-
ציקע. איך שעם זיך זיי אָנטאָן. װאָס עפּעס אינמיטן דערינען
אַזעלכע גרויסע גלאַנציקע קרעלן? נאָר ;רעד" האָט מיך אַזױ
געבעטן: -פּוט דעם אַן" (טו זי אָן) . . . פּליז, רבקה,
איך ווייס, אַז דאָס איז אַ נאַרישקײט פון מיין זייט. איך האָב
זיי באַדאַרפט אָנטאָן, נאָר איך האָב ניט געקענט ביי זיך פּועל'ן.
אפשר, ווען עס װאָלט ניט געװען דער בריוו פון כאַצקלען, וייס
איך ניט. איך האָב זיך פאַרענטפערט פאַר גרעד"ן:
--- דו ווייסט דאָך, איך טראָג ניט קיין צירונג, עס איז נאָך
קיין יאָר ניטאָ, װוי די מאַמע עה"ש . . .
--- פאַרװאָס טוסטו אָן די ;לאָקי" בלום ? אַז דו וילסט
טוסטו אָן . . .
-- אַ בלום מעג מען, אַ בלום איז ניט קיין צירונג,
רעד" האָט געשוויגן. איך האָב די קרעלן אַרומגעדרײט
אַרום האַנט, װי אַ בראַסלעט.
--- איך װועל זיי טראָגן אויף דער האַנט. אויף דער האַנט
זעט מען ניט אַזױ אַרױס,
;רעד" האָט מיר פאַרשפּיליעט די קרעלן אויף דער האַנט.
--- ,יו העוו יור אָהן וועי" (דו האָסט זיך דיינע גענג), רבקה,
דו ביסט אַ ביסל אַ {צעדרייטע" , באָט אַי לאַיק יו" (נאָר איך האָב
דיך ליב) . . . האָט מיר ,רעד" געזאָגט, ווען איך האָב אָנגעטאָן
די קרעלן ניט אויפן האַלדז, נאָר אויף דער האַנט. איך וייס ניט
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 217
צי ,רעד"ן האָט עס פאַרדראָסן צי ניט. דאַכט זיך, אַז אַביסל האָט
אים פאַרדראָסן. לייזער איז געוװוען אַנדערש. איך האָב היינט
עטלעכע מאָל געטראַכט וועגן אים. ;רעד"ן האָב איך גאָרניט דער-
ציילט, אַז איך מוז שיקן געלט צו מיין ברודער, לייזערן װאָלט
איך עס געוויס דערציילט. ביי מיר דרייט זיך דער קאָפּ, ווען
איך טראַכט וועגן דעם אַלעמען. און אפשר שוינדלען מיר אין
די אויגן די גרויסע גלאַנציקע קרעלן?
די טייערע ליאַלקעס
7+טער יוני,
אין סקול זיינען צוגעקומען צוויי נייע שילער, אַ ברודער מיט
אַ שוועסטער, מאַכליס איז זייער נאָמען. זיי זיינען געקומען פון
פּאַריז, מזלדיקע מענטשן! און כאַצקל נעבאַך איז דאָרט פאַר-
בליבן אין דער מלחמה. דער ברודער מאַכליס טראָגט אַן אָנצוג
אין קליינע קעסטעלעך, אַזױ וי לייזערס אָנצוג. און ער איז אַלין
אויך אַביסל געראָטן אין לייזערן, איבערהיפּט ווען ער שמייבלט.
האָב איך געטראַכט ועגן לייזערן און געטראַכט וועגן קרעד"ןן.
װועל איך אײיביק טראַכטן וועגן לייזערן און וועגן ,רעד"ן? איך
ווייס ניט. די מאַכליסעס האָבן דערקאַנט, אַז איך בין אויך אַ
;גרינע? און זיי זיינען מיך געגאַנגען באַגלײטן אַהיים,
--- װאָס איז אייער אַרבעט ? האָב איך זיי געפרעגט. וייזט
זיך אַרױיס זיי מאַכן ליאַלקעס.
ביי די טייערע ליאַלקעס דאַרף מען מאָלן די פּנימער, האָבן
מיר געזאָגט די מאַכליסעס. יעדער ליאַלקע דאַרף האָבן אַ באַזונ-
דער פּנים. איינע לאַכט, איינע ויינט, איינע איז יונג, איינע איז
אַלט. אָט דאָס מאָלן מיר,
גאָר אַזאַן אַרבעט ? זיי מאָלן ליאַלקעס. רוט איז אַ מאָדעל.
מאָדנע מלאכות אויף דער ועלט פאַראַן! אַבי איך האָב געמיינט,
אַז אַ חוץ אַ שוסטער מיט אַ שניידער, מיט אַ קירשנער, מיט אַ
זייגערמאַכער און אַ בעקער --- זיינען אויף דער וװעלט גאָר מער
קיין מלאכות ניטאָ. צווישן זיך ריידן די מאַכליסעס פראַנצויזיש,
און איך האָב געטראַכט װעגן דער קליינער זשאַנעט, זי רעדט
אויך פראַנצויזיש,
218 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
גייענדיק האָבן מיר באַגעגנט ,רעד"ן. ער איז געגאַנגען מיך
אָפּנעמען פון סקול,
איך האָב אים באַקאַנט מיט די מאַכליסעס. איך האָב געזען
וי קרעד" האָט באַטראַכט דעם ברודער מאַכליס,
--- ווער זיינען זיי ? האָט מיך ,רעד" געפרעגט, ווען מיר
זיינען אַװעקגעגאַנגען.
--- זיי לערנען אין סקול, , רעפיודזשיס", זיי מאָלן ליאַלקעס.
--- אַרטיסטס ?
--- אפישר קינסטלער . . .
--- ;אַי דאָנט לאַיק די אַרטיסטס" (כ'האָב ניט ליב קין
קינסטלער), -- האָט ,רעד" אַ זאָג געטאָן און דערנאָך האָט צו-
געגעבן :
--- צו װאָס דאַרפסטו מיט זיי גיין ?
מיר האָט פאַרדראָסן אויף ,רעד"ן. ער איז איבער מיר אַ
גאַנצער באַלעבאָס. און אינמיטן דערינען גיט ער זיך גאָר אַ גי
אַװעק אויף זעקס װאָכן און ווערט פאַרפאַלן. פאַר פאַרדראָס
זיינען ביי מיר אַראָפּגעפאַלן די העפטן פון האַנט. ביי דער מאַמע
עה"ש פלעגט אויך באַלד אָנהויבן פאַלן פון די הענט, ווען איר
פלעגט עפּעס פאַרדריסן, איינמאָל, אַז זי איז אין כעס געװאָרן אויף
מיין ברודער מיכלען, װאָס ער איז געקומען מיט בלאָטיקע שיך
פרייטיק צו נאַכט צום עסן, האָט זי אַראָפּגעװאָרפן דעם פּאֲלו-
מיסעק פיש. מיכל האָט שוין געקראָגן זיין אויסקומעניש דערפאַר.
איך האָב זיך דערמאָנט די מעשה און שוין גאָרניט געענטפערט
;רעד"ן, זאָל מיינס איבערגיין.
זעט אויס, אַז ;רעד" האָט זיך גוט אַריינגענומען אין זינען
לייזערס פאָטאָגראַפיע, ווייל שפּעטער האָט ער געזאָגט :
--- איך האָב געמיינט, דאָס איז דיין פריינט פון , פּאַלעסטײן?
געקומען, זי ;לוק דע סעים" (זיי זיינען ענלעך) . ..
--- נו ווילסטו שוין וייטער אַװעקגין אויף זעקס װאָבן?
האָב איך ניט געקענט זיך אינהאַלטן, זאָלסט ניט פאַרגעסן
;רעד", דיינע סיגאַרעטן . . .
,רעד" האָט אָנגעהויבן לאַכן.
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 29
-- דו ביסט אַ שלעכטע, רבקה, ,עז מיי פאַטהער סעיס"
(ווי מיין טאַטע זאָגט) אויף מיין מאַמען: אַ ביטערע אידענע!
און ;רעד" האָט אַ קוק געטאָן אויף מיין האַנט, צי איך
טראָג זיינע קרעלן,
-- זיי געפעלן דיר ? האָט ער מיך אַ פרעג געטאָן און
גענומען מיין האַנט מיט די קרעלן
--- זייער, איך האָב זיי זייער ליב.
;רעד" איז צוריק פריילעך געװאָרן. ער האָט אַ קעם געטאָן
די רויטע האָר מיט דער האַנט און האָט מיך גענומען אונטערן
אָרעם: קאַם אַן ;ביטערע אידענע", איך וועל דיך נעמען אין
די מואוויס,
אין די מואוויס האָבן מיר געזען איינעם אַ שװאַרצן טאַנצן
ער האָט זייער שיין געטאַנצט, און איך האָב געהערט, װי ארעד"
האָט די גאַנצע צייט צוגעטופּעט מיט די פיס. זעט אוס, אַז
;רעד" קען אויך טאַנצן דעם זעלביקן טאַנץ. איך װעל קיינמאָל
ניט קענען אַזױ טאַנצן, דאָס הייסט דען געטאַנצט ? דאָס איז דאָך
געשפּרונגען, װי חלילה גלייך אין גיהנום אַרין. און אפשר װעל
איך זיך אויך אויסלערנען שפּרינגען גלייך אין גיהנום אַריין?
ווער ווייס ?
די ענגע יאָרן
0"טער יוני,
די מיסיס קאָשעס האָט אָפּגעשטעלט איר טעלעפאָן, מיט
קיין ביזנעס קען זי זיך איצט ניט פאַרנעמען און כדי שאַרלאָט
זאָל דריי מאָל אַ װאָך אָפּרופן און פרעגן: ,האַו אַר יו ענט ?"
איז ניט כדאַי פאַרן טעלעפאָן צו צאָלן. אַזױ זאָגט די מיסיס
קאָשעס.
--- װאָס דאַרף איך אים, אַזױ איז שטיל אין ,רום", איך קען
ליגן און זיך דערמאָנען אַלע זאַכן װאָס זיינען מיר ליב געװוען
און אַז דער טעלעפאָן שטייט לעבן מיר, פרעגן מיך אַלע מיינע
;ניסעס? ;האַי אַר יו ענט ?" האָב איך קיין עין הרע נין
;ניסעס", פינף פון זיי זיינען אין ניו יאָרק -- קלאַפּט מיר אַ
גאַנצן טאָג דער טעלעפאָן אין קאָפּ. אָבער די טיר גיט זיך ניט
קיין עפן, סיידן, אַז דו קומסט, אָדער זיסעלע . . .
290 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
די מיסיס קאָשעס האָט אַ שמייכל געטאָן און דערנאָך האָט
זי מיר געזאָגט :
--- און דו ווייסט, ביי מיר איז דאָ געווען די װאָך אַ מענטש,
װאָס איך האָב אים שוין ניט געװען אַ יאָר אַכט. פּלוצלינג
געקומען. ער האָט זיך דערמאָנט, זאָגט ער. ער האָט אַן אָפיס
ערגעץ אויף בראָדוויי. בויט הייזער. אַ העלפט פון די האָטעלן
אין די קעטסקל מאַונטיינס געהערן צו אים. אַ רייכער מענטש.
ווען איך בין געקומען קיין אַמעריקע, מיט אַ יאָר פערציק צוריק,
האָט ער זיך ביי מיר געבעטן איך זאָל מיט אים חתונה האָבן
גאַנצע אָװנטן פלעגט ער אָפּשטײן ביי מיין טיר. איך האָב
דעמאָלט געוואוינט אויף ריװינגטאָן סטריט. שטיין און װאַרטן
אויף מיר . . . דו ווייסט, רעי, װאָס ער האָט מיר אַמאָל געזאָגט ?
--- ווען ?
--- מיט פערציק יאָר צוריק, דעמאָלט . . . ער האָט מיר
געזאָגט: אַזױי װוי די זון קען ניט פאַרלאָשן ווערן, בעטי, אַזױ
װועל איך דיך קיינמאָל ניט פאַרגעסן. און עֶר האָט געהאַלטן
װאָרט. הערסט, רעי, ער האָט געהאַלטן װאָרט. איך האָב קיינמאָל
ניט געהערט, אַז אַ מאַן זאָל האַלטן װאָרט, נאָר ער -- ביזן
היינטיקן טאָג. ער איז דערנאָך רייך געװאָרן, געװאָרן אַ מאַגנאַט,
פאָרט אַרום מיט אַ שאָופער. ער האָט אויסגעבויט בתי מדרשים
אין ניו יאָרק און, להבדיל, אַ קלויסטער, וייסט דאָך בי די
מענטשן איז אַלץ איינס, פאַר זיי איז סיי ווי קיין גאָט ניטאָ . . ,
אָבער אַ װאָרט מענטש. ער פלעגט פאַרפאַלן ווערן אויף אַ פיר
פינף יאָר און דערנאָך ווייטער קומען, פּלוצלינג . . . און מיך
פרעגן, צי איך האָב ניט חרטה . . . אינמאָל איז ער געקומען
אין אַ שטורעם. עס האָבן געריסן די דעכער, איז ער פּלוצלינג
אַרײינגעפאַלן :
--- בעטי, האָט ער געזאָגט, איך האָב געקויפט אַ האָטעל
פאַר אַ האַלבן מיליאָן דאָלער, אפשר האָסטו חרטה? .. .
נעכטן, איך ליג אַזױ, פּלוצלינג מען קלינגט, זיסעלע איז דאָ
געווען, ערשט ער קומט . . . ער האָט מיך שױן ניט געפרעגט,
צי איך האָב חרטה, ער האָט בלויז געזאָגט :
--- דאָס קום איך געװאָר ווערן מיינע יונגע יאָרן אויף
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 221
ריווינגטאָן סטריט. מען ווערט אַלט. איך בין צופיל רייך, בעטי,
צופיל רייך. אַמאָל דאַכט זיך מיר, אַז אַלע מיינע הייזער מיט די
האָטעלן, מיטן שאָופער לאַכן זיך אויס פון מיר ;: -- אַנו, פּרואװו
אָפּקופן צוריק די ריװוינגטאָן סטריט . . . צויי זאַכן האָב איך
ניט געקענט קויפן אויף מיין לעבן --- די ריווינגטאָן סטריט פון
פאַר פערציק יאָרן, און דיך פאַר אַ ווייב. און אויסער דעם --
קען מען אַלץ קויפן, בעטי, אַלץ, אַ בית מדרש, אַ טשוירטש, אַ
האָטעל, פריינט, ווייבער, גוטע רייד, ברכות, פּאַדזשאַמעס, אַלץ . . .
ער איז דאָ געזעסן אַקעגן אַ שעה צייט און איז אַװעק. קיין געלט
באָט ער מיר ניט אָן. ער וױיס איך נעם ניט. איך האָב געװאָלט
אים נעכטן אָפּגעבן די שיינע פּאַװע נאָר איך האָב אַ טראַכט
געטאָן, ער האָט צופיל זאַכן . . . ער האָט מיר געװאָלט שיקן
אין װאָרם:ספּרינגס . . . צו װאָס? אַ שדוך טאָן איז גוט אין
דער יוגנט, און אַ טובה אָננעמען איז גוט, ווען מען דאַרף עס
ניט . . . און דיר, רעי, װעל איך זאָגן דעם אמת: ער װאָלט
מער קײנמאָל ניט געקומען, וען איך גיב אים נאָך אַפילו אויף
פאָרן אין די װאָרם-ספּרינגס . . . דאַטס אֶל,
ביי דער מיסיס קאָשעס זיינען גרויס געװאָרן די אויגן, און
מיר האָט זיך געדאַכט, זי זיינען צוריק געװאָרן שיין. איינגע-
שפּאַרט און שיין,
פאַר מיין אַװעקגאַנג האָט מיך די מיסיס קאָשעס געבעטן
איך זאָל נעמען די ;שיינע פּאַװע".
-- נעם עס, האָט זי געזאָגט, אַז זי וועט זיין ביי דיר, װעט
מיך ניט אַרן. וייל מיינע ,ניסעס" װועלן דאָס ,פיקסן". זיי װועלן
דאָס פאַרקויפן פאַר צען דאָלער, דאָטס אֶל.
די שיינע פּאַװע האָב איך מיטגענומען אַהײם, געטראָגן עס
פאַרװויקלט אין אַ ליילעך און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז דער
מיסיס קאָשעס נשמה לויפט נאָך נאָך מיר, היטן אַז קיין שטויב
זאָל אויף דער שיינער פּאַװע ניט פאַלן, וואו זאָל איך עס אַװעק-
לייגן ? און וי זאָל איך עס איינהיטן, דאָס איז דאָך ניט קיין בלויע
װאָלענע טוך, דאָס איז דאָס לעבן פון דער מיסיס קאָשעס, איר
;שיינע פּאַװוע?,
292 פון לובלין ביו ניו:יאָ רק
וי אַ מאַנזע
2טע יוני.
צו גוט, טויג אויף כפּרות. אַז איך בין געקומען פרייטיק צו
נאַכט ,אויף פיש" צו דער טאַנטע, האָט זי מיר דערלאַנגט אַ בריוו
אין אַזאַ גרויסן קאָנװערט, אַז אַ ;טשיקן" (אַ הון) װאָלט מען אַהין
געקענט אַרײנפּאַקן, אַזױ האָט געזאָגט אויפן קאָנװערט די מיסיס
שאָר. אָבער דער בריוו איז גראָד געווען אַ קורצער. די פירמע
עדלשטיין האָט פאַר מיר אַ אדזשאַב* פאַר צװאַנציק דאָלער אַ ואָך.
און אונטערגעשריבן איז ניט עדלשטיין אַליין, נאָר גאָר איינער
מאק ליהאַי. װאָס דאַרף מען אױף אַזאַ קורץ בריוועלע אַאַ
לאַנגן קאָנװערט ? זעט אויס, אַז די גבירים פירן זיך אַזױי. און
פאַרװאָס איז אונטערגעשריבן גאָר מאק ליהאַי? אויף דעם האָט
מענדל פּושקאַרט אַ תירוץ: עדלשטין אַליין שרייבט ניט קיין
בריוו, ערשטנס, וייל די ,ספּעלינג" (דאָס אויסלייגעכטץ) איז
שווער, און צווייטנס, אַז אַ לובלינער איד ווערט רייך דינגט ער
זיך באַלד עפּעס אַ מאַקע . . .
ווען איך זאָל פאַרדינען אַלע װאָך צװאַנציק דאָלער, װאָלט
איך געקענט שיקן כאַצקלען וויפיל ניט איז אַלע ואָך. און אפשר
װאָלט עס פאַר דער קליינער זשאַנעט אויך געווען אַ הילף. נאָר
אַלע האָבן געשוויגן וועגן דעם ;דזשאַב?, קיינער האָט זיך אָן אים
ניט אָנגעכאַפּט.
--- און אפשר, ווייל ער איז אַ לובלינער . . . האָט די טאַנטע
געפּרואװוט דערקלערן עדלשטיינס בריוו, װאָס מיינט איר, די
גבירים זיינען שוין גאָר קיין מענטשן ניט? זי זיינען אויך
מענטשן, זיי קענען זיך דערמאָנען פון אַ לאַנדסמאַן . . .
--- , עווריבאדע לאַיקס האָר", (יעדערער האָט זי ליב), האָט
סעלמאַ געזאָגט, און זי האָט שוין קאַליע געמאַכט דאָס גאַנצע עסק.
--- אויב אַזױ, מעג זי שוין טאַקע בעסער קלייבן די ;פּיסעס"
ביי מיסטער רובין אין פּעקטאָרי,. מען װוערט ניט גליקלעך פון
צװאַנציק דאָלער אַ װאָך, קיין מיליאָן איז דאָס ניט . . . אַזי
האָט געזאָגט דער אָנקל, און איך וואונדער זיך, וייל איך האָב
קיינמאָל ניט געהערט, אַז דער אָנקל זאָל אַזױפיל /זאָגן" ועגן
טאָג-בוך פון רב קה זילבערג 208
עפּעס; מסתם ויל ער טאַקע ניט איך זאָל נעמען די אַרבעט
בי מיסטער עדלשטיין.
נאָר דער אמת'ער ;,שאָס? איז געווען, װען עס איז געקומען
, רעד" און מען האָט אים געוויזן דעם בריוו פון דעם מאק ליהאַי.
,רעד", אַז ער ווערט אין כעס, פאַרגעסט ער אינגאַנצן, אַז ער איז
אַ אידיש קינד, און די ענגלישע װוערטער שיטן זיך ביי אים אַזױ
שנעל, און עפּעס אַזעלכע מאָדנע ווערטער, אַז איך הויב זיי ניט
אָן צו פאַרשטיין,
ערשטנס האָט ער אַ זאָג געטאָן :
--- ;װואַט דהי העל" (װאָס, צום טייוול) . . . און נאָך דעם
,װאַט דהי העל" האָט ער נאָך עפּעס געזאָגט, און נאָך עפּעס, און
נאָך עפּעס, איך האָב גאָרניט פאַרשטאַנען, נאָר איך האָב געזען
אַז עֶר איז בייז, פייער . . .
דער איינציקער מענטש, װאָס האָט גאָרניט געמאַכט קיין וועזן
פון דעם בריוו איז געוון מענדל פּושקאַרט :
-- אַ דזשאַב איז אַ דזשאָב, זאָל זיין עדלשטיין, זאָל זיין מאק
ליהאַי . . . א דאגה. װאָס אי ? זיי וועלן זי דאָרט אויפעסן?
מען עסט ניט קיין מיידלעך אין אַמעריקע. און איך אויף דער
,גרינערס" אָרט װאָלט טאַקע גענומען דעם ,דזשאַב', ,ואואַי
נאַט"? (פאַרװאָס ניט ?) אַ , דזשאַב" איז אַ ,דזשאַב" . ..
--- , יו'ל נעווער סי מי אַגעין" (דו װעסט מיך קיינמאָל מער
ניט זען) אויב דו װועסט נעמען דעם ,דזשאַב", האָט מיר , רעד"
געזאָגט, ווען מיר זיינען שפּעטער אַראָפּ אין גאַס.
-- נאָר ניט שרעק מיך , רעד", איך בעט דיך,
-- , אַי דאָנט , שרעק" יו", (איך שרעק דיך ניט)), דאָס איז
מיין , אַדװײיז" (עצה) . . .
-- , אַדװייז" איז שוין עפּעס אַנדערש, אַזױ רייד . . ,
שיינפעלדס באַלעבאָס, מיסטער קאַרעלין, גיט אים אויך אַן
, אַדוייז" און זעט אויס, אַז אַן , אַדװייז" איז אַזאַ זאַך, װאָס מען
דאַרף פאָלגן. אַן עצה קען מען יאָ פאָלגן אָדער ניט, אָבער אַן
, אַדװײיז" איז שוין גאָר עפּעס אַנדערש ... .
היינט אינדערפרי איז צו מיר געקומען די מיסיס שאָר, אין-
מיטן דערינען אַריינגעקומען.
224 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
-- רבקה, איך האָב דיר געבראַכט , קוקיס", זייער גוטע
פקוקיס", מען ועט זיי צעכאַפּן, האָב איך דיר געבראַכט אַביסל.
אָבער באַלד נאָך די , קוקיס" האָט זי מיר געזאָגט גאָר פּשוט,
און ביי מיר זיינען טרערן אַרױס, ווען זי האָט אָנגעהויבן ריידן,
-- רבקה, ,בעליוו מיר" (גלויב מיר), ווען דו זאָלסט דאָ
האָבן אַ מאַמע, װאָלט איך צו דיר ניט געקומען אָט איצט, נאָר
איך וויל דיר זאָגן : קריג זיך ניט מיט , רעד"ן צוליב אַ , דזשאַב?,
װאָס וועסטו האָבן פון די צװאַנציק דאָלער אַ װאָך מיטן מאק
ליהאַי דזשאַבס האָט מען אַ סך, אַז מען לעבט, און אַזעלכע
, באָיעס" וי , רעד" װאַלגערן זיך ניט אַרום . . . ביסט שין
צװאַנציק יאָר, רבקה, װועסט זיך חלילה ניט אַרומקוקן, װי מ'וועט
אָנהױבן דרייען מיט דער נאָז -- אַן אַלטע מויד . . . עס די
,קוקיס" און פאַרגעס װועגן דעם מאַק ליהאַי . . . דאָט'ס אֶל.
די , קוקיס" זיינען טאַקע געווען זייער גוטע, אינדערהיים
רופט מען דאָס , פּוטער קיכלעך", און אַז איך האָב געגעסן די
פּוטער קיכלעך האָט זיך מיר געדאַכט, אַז די מאַמע עה"ש האָט זי
געמאַכט, אַזאַ גוטסקייט האָט צו מיר אַרױסגעװיזן די מיסיס שאָר,
מענדל פּושסאַרט ויצלט זיך
2-"טער יוני.
אַ מענטש טראַכט און גאָט לאַכט. אַפילו אין ניו יאָרק גילט
עס אויך אַזױ גוט, װוי אין לובלין. מיר האָבן זיך היינט אַלע
געקליבן פאָרן אין די ,מאַונטנס". די טאַנטע, די מיסיס שאָר,
סעלמאַ, עדי, , רעד" און איך. דער אָנקל איז זונטיק פאַרנומען
מער וי אַ גאַנצע װאָך, זונטיק, ווען אַלע זיינען פריי, שמועסט
ער מיט מענטשן וועגן אינשורנס. סעלמאַ איז געווען ניט צופרידן
פון דעם , באָנטש", נאָר זי איז מסכים געווען, ווייל עדי האָט זיך
געװאָלט דורכפאָרן, און עדי וי זיין שטייגער איז האָט מיר אָנגע-
שריבן אַ צעטעלע :
, ביקאָז יו אַר גאָאינג, אַ'ם גאָאינג טו" (ווייל דו פאָרסט, פאָר
איך אויך). צו װאָס שרייבט ער די צעטעלעך ? וער וייסט. אַזאַ
נאָטור האָט ער, אַ שרייבער . .
די מיסיס שאָר מיט דער טאַנטע האָבן געמאַכט , סענד-
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 298
וויטשעס". אַבי װאָס איז דאָ , סענדוויטשעס". אַ יחסנדיקער מאכל.
אויף אַ שפּאַציר, אויף אַ , פּאַרטי", אױיף אַ חתונה, אומעטום
,סענדוויטשעס". האָט זיך געשטעלט די מיסיס שאָר מיט דער
טאַנטע און זיי האָבן געמאַכט , סענדוויטשעס", מילכיקע און
פליישיקע. האָט די מיסיס שאָר געמאַכט צויי , סענדוויטשעס"
מיט קעז, האָט די טאַנטע אַנטקעגן דעם געמאַכט צוויי , סענד.
וויטשעס" מיט געהאַקטע לעבער. האָט די מיסיס שאָר געמאַכט
צוויי , סענדוויטשעס" מיט אייער, האָט די טאַנטע געמאַכט צורי
,סענדוויטשעס" מיט וואורשט., האָט די מיסיס שאָר געמאַכט צוױי
, סענדוויטשעס" מיס הערינג, האָט די טאַנטע געמאַכט צויי
סענדוויטשעס" מיט , טשיקן". האָט די מיסיס שאָר געמאַכט
צוויי ,, סענדוויטשעס" מיט לאַקס, האָט די טאַנטע געמאַכט צווי
,סענדוויטשעס" מיט קאָטלעטן , העמבורגערס", האָט די מיסיס
שאָר געמאַכט צויי , סענדוויטשעס" מיט מאַיאָנעז און גרינעם
פעפער, האָט די טאַנטע אַנקעגן דעם געמאַכט צוויי , סענדוויטשעס"
מיט הינערשע פּופּיקלעך, און יעדער , סענדוויטש", סיי אַ מילבי-
קער און סיי אַ פליישיקער, קומט מיט אַ האַלבער אוגערקע באַשאָטן
מיט זאַלץ. איך האָב געקוקט אויף דעם באַרג מיט די , סענד.
וויטשעס" און געזען פאַר מיינע אויגן מיין ברודער כאַצקל מיט
דער קליינער זשאַנעט, װאָס שלעפּן זיך אום ווער וייס וואו און
ווער ווייס וי לאַנג שוין קיין זאַך אין מויל ניט געהאַט.
אַז אַלץ איז שוין געווען פיקס און פאַרטיק און סעלמאַ האָט
שוין אַרומגעפּוצט די ברעמען און בודק געווען די נעגל, און אַלע
זיינען שוין געשטאַנען אין די היטעלעך און זיך אַרומגעקוקט, צי
מען האָט ניט עפּעס פאַרגעסן, האָט דער טעלעפאָן אינמיטן דערי"
נען אַ קלונג געטאָן און האָט אָנגעזאָגט די שיינע בשורה :
--- מענדל פּושקאַרט איז קוים מיטן לעבן אַרױס. נעכטן.
בײיטאָג איז אים ניט גוט געװאָרן און מען האָט אים גלייך גענומען
אין שפּיטאָל און גלייך געמאַכט אַן אָפּעראַציע. ווען מען פאַר-
שפּעטיקט אויף איין טאָג, װאָלט שוין געווען אויס מענדל פּושקאַרט.
ערשט ליגט ער אין שפּיטאָל און בעט מען זאָל צו אים אַריבער-
קומען.
סעלמאָ איז געווען זייער אומצופרידן, אָט איצט אין אַזאַ היץ
290 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
האָט ער זיך אויסגעקליבן אין שפּיטאָל . . . און אונדזער מחנה
האָט זיך צעטײַלט אויף צווייען : סעלמאַ און עדי פאָרן סיי וי
אין די מאַונטײיס, טאַקע אָן דעם , באָנטש", די טאַנטע, די מיסיס
שאָר און איך פאָרן אין שפּיטאָל, און ,רעד" איז געבליבן
הענגען אינדערלופטן. ער איז אונדז געפאָרן באַגלײיטן
מענדל פּושקאַרט איז געווען זייער צופרידן, װאָס מיר זיינען
געקומען.
-- נעכטן האָב איך געמיינט, אַז עס װועט שוין זיין מיט אַ
מענדל וייניקער אויף דער ועלט, האָט ער געעזאָגט, איז דאַכט
זיך גאָרניט, װאָס איז איין מענדל אויף אַזאָ גרויסער וועלט?
פונדעסטוועגן האָט זיך ניט געװאָלט . . . אי האָט זיך ניט
געװאָלט . . . די פּושקאַרטע האָט דערציילט, אַז ביי איר זיינען
די פיס געװאָרן װי קלעצער, פאַר שרעק, זי האָט זיי ניט געקענט
אַ ריר טאָן, סיידן מיט געװאַלד. און ער, מענדל, האָט געגעבן
אַ מאַך צו די אויגן, און ער איז שוין ניטאָ, ניט ער רעדט, ניט ער
זאָגט עפּעס . . . אס . . .אַ נס מיני איז אָנגעלאָפן און מען
האָט אים גלייך אַ נעם געטאָן אין , האָספּיטאַל" און גלייך צו דער
,אַרבעט? -- די אָפּעראַציע האָט זי געמיינט.
אין שפּיטאָל איז געווען מיני די פידלשפּילערקע, אויך, די
װאָס מענדל פּושקאַרט דערציילט וועגן איר שטענדיק די מעשות.
זי האָט טאַקע געהאַט לאַנגע ווייסע, דינע פינגער, און אַלץ, װאָס
זי האָט געטראָגן איז געווען צוגעפּאַסט צו אירע פינגער. אַ דין
בלוי קליידל מיט וייסע פּאַסקעלעך. אַ לאַנג שמאָל קראַגעלע
אַרום האַלדז מיט אַ וייסער ליאמואווקע. און די האָר האָט זי
געטראָגן גלאַט פאַרקעמט מיט אַ גלייכן שרונט אינמיטן, אָבער אַזאַ
גלייכן, װוי אַ ווייסער פאָדים זאָל זיין אָנגעצויגן. און אֲפִילו די
אויגן זיינען ביי איר געווען שמאָלע, לאַנגלעכע, און די ברעמען
דינינקע, וי צוויי פיילן, מיר האָט זיך געדאַכט, אַז אַפילו דער
נאָמען אירע, מיני, איז אויך עפּעס אַ דינינקער, אַז אַ פױיגל
דאַכט זיך, קען עס אויסטשיריקען. מיני האָט צו אונדז גאָרניט
גערעדט. איך ווייס ניט, צי דערפאַר ווייל פּראָפּעסאָרן פרעגן בי
איר מבינות אויף נגינה, צי דערפאַר, װאָס זי האָט געהאָט עגמת
נפש פון איר טאַטן. מענדל פּושקאַרט האָט טאַקע אויסגעזען
טאָגיבוך פון רבקה וילבע רג 227
זייער שלעכט, נאָר די אויגן האָבן געגלאַנצט, און איך האָב זיך
געוואונדערט, װאָס ער האָט זיך די גאַנצע צייט געוויצלט, ;אַז
עס װאָלט געקענט זיין מיט איין מענדל ווינציקער". פאַר אונדזער
אַװעקגײן האָט זיךך מענדל פּושקאַרט דערמאָנט ועגן מין
, דזשאַב" :
--- נו, גרינע, האָסט גענומען דעם דזשאַב ביים גביר ?
--- ניין, ניט גענומען . . .
-- אַ שאָד, אויף דער וועלט, אַז מען גיט דאַרף מען נעמען,
אויף דער װעלט . . .
--- רעד" האָט געװאַרט אויף אונדז, ער איז געזעסן אויף
אַ באַנק און געלייענט די דזשאָקס" (ויצן) אין אַן ענגלישער
צייטונג.
--- האַו איז הי" ? (װי פילט ער זיך) האָט מיך ,רעד"
אַ פרעג געטאָן װוי פון אַ דרעמל,
--- אָלדרייט, האָב איך אים געענטפערט, נאָר איך האָב אים
ניט דערציילט, װאָס מענדל פּושקאַרט האָט מיר געזאָגט וועגן דעם
דזשאַב ביי עדלשטיינען. איך האָב ניט געװאָלט דעם ענין נאָך
אַמאָל דערמאָנען פאַר , רעד"ן.
אַ כישוף
6-"טער יוני.
צו די היצן אין אַמעריקע האָב איך זיך נאָך ניט צוגעוואוינט.
אַז עס גיט דאָ אַ כאַפּ די היץ, איז אומעטום הייס, אין גאַס, אין
שטוב, און אַפילו אין שאָטן, אין אַמעריקע זשאַלעװעט מען ניט
ווינטער קיין קוילן און זומער קיין זון. אין שאַפּ איז היינט געווען
אַ מאַרק מיטן װאַסער טרינקען. איך בין אפשר אַ מאָל צען
אַראָפּגעגאַנגען ברענגען פאַר די אַפּריײיטערקעס סאָדע װאַסער,
פּעפּסי קאָלא, און סתם קאַלט װאַסער. דער אָוונט איז אויך געווען
זייער אַ הייסער, פון דער ערד האָט געשלאָגן אַ היץ. די לאָנדרי-
ניטשקע איז אַרויף אויפן דאַך, זי האָט דאָרט אױיסגעשפּרײט אַ
דעקע און האָט זיך אַװעקגעלײגט כאַפּן לופט. איך בין אויך
אַרױף צו איר אויפן דאַך.
- זעסט, רבקה, אַ הימל? האָט זי געזאָגט, אַזאַ הימל
208 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
קענסטו , קויפן" נאָר אין ניו יאָרק. אַלע שטערן שטייען דאָ פאַר-
קערט. די שטערן, װאָס זיינען ביי אונדז אינדערחיים געווען פון
דער לינקער זייט, קומען דאָ פון דער רעכטער זיט, די וװאָס
זיינען ביי אונדז געשטאַנען הויך, ליגן דאָ נידעריק. אַ פאַרקערטער
הימל, אָבער אַ שיינער. קען מען דאָך מיינען עס איז אַסטראָ-
נאָמיע ? ניין, עס איז אַמעריקע, רבקה. איך קוק אַמאָל אויף דיך
מיט , רעד"ן, איך רייד צו דיר, וי צו אַ שװעסטער, און אַ
שוועסטער זאָגט מען דעם אמת. , רעד" איז אַ פיינער , באֵי", נאָר
מיר דאַכט זיך שטענדיק, ווען איך זע אייך צוזאַמען, אַז דו גייסט
צופוס, און ער פאָרט אויף אַן , עסקאָלעיטאָר", ער ,אַנדזשאָיעט"
(וויילט זיך). אַזױ זיינען זיי דאָ. מיין מאַן האָט פיינט, אַז איך
לייען אַ בוך, , אױסגעטראַכטע? געשיכטעס, זאָגט ער, און זי
האָבן דאָ פיינט אױיסגעטראַכטע געשיכטעס. זיי האָבן ליב, ווייסט
װאָס ? , מיין סטעיק" (ביפשטעקס) . . . און עס דאַרף זיין ביידע
זאַכן: אי סטעיק, אי מיינער .. .
איך האָב דער לאָנדריניטשקע דערציילט וועגן לייזערן, אַז ער
שרייבט מיר, אַז איך זאָל קומען קיין ארץ ישראל.
זי האָט אַ לאַך געטאָן :
--- אין ארץ ישראל איז אפשר אַ בעסער לעבן, מען לעבט
דאָרט אפשר מער מיט האַרץ, װי מיט דער קאָפּיקע, נאָר פון
אַמעריקע פאָרט מען ניט צוריק . . . הערסט, רבקה, דאָס איז דער
גאַנצער קונץ, אַ כישוף, אַן אמתער כישוף . . . דאָ איז אַ פאַר-
קערטע וועלט, אָבער מען וויל זי ניט אויסבייטן אויף אַ גלייכער...
אַ כשוף, אָט דאָס אין דאָס . . .
,רעד" האָט מיך אַ רוף געטאָן, און איך בין אַראָפּ צו אים,
ער איז געווען אָנגעטאָן אין ווייסן. איך האָב זיך דערמאָנט, װאָס
די לאָנדריניטשקע האָט נאָר װאָס געזאָגט וועגן אים און מיר, אַז
,רעד" פאָרט אויף אַן עסקאָלעיטאָר, און איך גיי צופוס. , רעד"
האָט מיך , אויסגענומען". מיר זיינען געפאָרן מיט אַ שיף, א פערי,
די טייך אַרום דער פערי איז געװוען אױיסגעגאָסן מיט זילבער.
אונדז אַנקעגן זיינען געפאָרן אַנדערע ליכטיקע שיפן,. מיר האָט זיך
געדאַכט, עס איז אַ גרויסער יום טוב אויף דער זילבערנער טייך,
און , רעד" איז אויך אָנגעטאָן אין ווייסן,
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג 299
, רעד" האָט מיך באַטראַכט און געזאָגט :
-- רבקה, דו גייסט שטענדיק , די סעים דרעס" (דאָס זעלבע
קלייד), דו ווילסט ניט אַ נייע ?
--- איך טראַכט ניט וועגן דעם, , רעד"...
--- פון װאָס טראַכטסטו?
--- , רעד", דו האָסט ליב דיין טאַטן מיט דיין מאַמען ?
--- , שור" (זיכער).
--- איך טראַכט, עס איז איצט אַזאַ זילבערנער זומערדיקער
אָװנט . . . איצט פרירט ניט מיין טאַטע אין לובלין, און מיין
ברודער, . . דאָס טראַכט איך, , רעד", דו פאַרשטייסט ?
-- שור, האָט געענטפערט , רעד", און ער האָט מיך אַרומגע-
צאַמט מיט ביידע הענט ביי דער פּאַרענטש פון דער פערי.
אַז איך בין געקומען אַהיים האָב איך געטראָפן ביי מיר אויפן
טיש אַ קעסטל, , רעד" האָט עס איבערגעלאָזן איידער ער האָט מיך
אַראָפּגערופן פון דאַך. אין קעסטל איז געווען אַ קלייד מיט גרויסע
בלומען, אַ דינינקע, אַ גרינגע, און אַן אונטערקליידל פון זעלביקן
קאָליר, אַ , סליפּ", און זאָקן, און נאָזיטיכלעך און אַ צעטעלע
פון , רעד"ן געשריבן אויף אידיש מיט זייער אַ סך גרייזן :
, רבקא דוס איזט עי גיפט פאָן מיין מאָדער", איך האָב זייער
געלאַכט פון זיין צעטעלע מיט די גרייזן, און איך האָב אַ קוש געטאָן
דאָס צעטעלע און דאָס קלייד.
ביינאַכט האָט זיך מיר געחלומט, אַז לייזער איז געקומען, ער
איז אַרײן צו מיר אין צימער און האָט צוגענומען אַלע זיינע בריוו,
ער האָט געעפנט דעם שופלאָד, זיי אַרױסגענומען און אַרײנגע-
לייגט צו זיך אין קעשענע. איך האָב געזען װי ער איז אַװעק-
געפאָרן צוריק אויף אַ , גריכישער" שיף, מיט אַ לאַנגן פויגלשן
האַלדז, אַזאַ שיף, װוי מען זעט אױיסגעמאָלן אויף בילדער. די שיף
איז געשוואומען איבער דער מיט פון גאַס, דערנאָך האָט זי זיך אַ
דריי געטאָן און איך האָב זי מער ניט געזען. איך האָב זיך אַ
כאַפּ געטאָן פון שלאָף און בין באַלד געלאָפן אַ קוק טאָן, צי
לייזערס בריוו ליגן נאָך אין שופלאָד. זיי זיינען אַלע געלעגן פאַר-
בונדן, װי איך האָב זיי אַװעקגעלײגט. אויפן טיש איז געשטאַנען
, רעד"ס קעסטל מיט די זאַכן. אין אָפענעם שופלאָד האָב איך
220 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דערזען ליגן דאָס פּעקל אין ליילעך, וואו עס איז געווען פאַר-
וויקלט מיסיס קאָשעס'ס , שיינע פּאַװועצ".
די שלייפן האָבן ביי מיר געקלאַפּט. אַלע זאַכן האָבן זיך ביי
מיר צוזאַמענגעמישט. אַלע זאַכן האָבן זיך אַזױ וי באַגעגנט בי
מיר אין צימער אין אָט דער הייסער נאַכט. איך האָב ניט געקענט
איינשלאָפן מער, מסתם צוליב דער היץ,
אידך לערן זיך נײען הענטשסעס
7-טער יוני,
איך האָב שוין היינט געפּרואװט מאַכן אַ הענטשקע, עס איז
געווען אַ פרייע מאַשין, ווייל די בלאָנדע בעסיע איז היינט ניט
אַרײינגעקומען אין שאַפּ. די מיידלעך זאָגן, אַז זי האָט זיך צעקריגט
מיט איר חתן, שטענדיק, אַז זי צעקריגט זיך מיט איר חתן ווערט
זי קראַנק אויף אַ פּאָר טעג און קומט ניט אין שאַפּ. די בלאָנדע
בעסיע האָט שווערע ליפּן און פלינקע הענט. די הענט זיינען ביי
איר וי פייגעלעך, זיי טאַנצן איבער דער מאַשין אַזױ גרינג, אַז
עס דאַכט זיך, אַז בעסיע אַרבעט ניט, נאָר זי שפּילט זיך, זי קומט
אין שאַפּ זיך אַביסל שפּילן מיט דער מאַשין,. נאָר דערפאַר, אַן זי
גיט אַ ריר מיט די ליפּן דאָ האָרעװעט זי שוער. זי פּאַטשט
מיט די ליפּן, פּאַטשט און פּאַטשט, קען מען דאָך מיינען, גאָט ווייסט,
װאָס זי האָט שוין געזאָגט, וױיזט זיך אַרױס, אַז זי האָט געזאָגט
סך הכל צוויי װוערטער: עס רעגנט.
די בלאָנדע בעסיע גייט שוין אַרום מיט איר חתן אַ יאָר צען.
ער איז שוין אין די יאָרן און זי אין שוין אויך ניט קיין יונג
מיידעלע נאָר זיי האָבן זיך נאָך אַלץ ניט אויסגעקליבן חתונה צו
האָבן. אין שאַפּ זאָגט מען, אַז בעסיעס חתן איז אַ ,מיוזישין" (אַ
מוזיקער), און עֶר זאָגט, אַז אויב ער װעט חתונה האָבן, װעט עס
אים שטערן צו דער מוזיק,
איך האָב זיך דערמאָנט ועגן מינין, מענדל פּושקאַרטס
טאָכטער, די פידלשפּילערקע, װאָס זי האָט נאָך אויך ניט חתונה
געהאַט. מסתם איז דאָס שוין אַזױ. קאָם יל מען פידל שפּילן
דאַרף מען ניט חתונה האָבן. צו װאָס זשע דאָרף די בלאָנדע בעסיע
אַזאַ חתן? פונדעסטוועגן, ביי אונדז אין לובלין האָבן -- פּונקט
טאָגיבויך פון רב קה זילבע רג 231
פאַרקערט --- די קלעזמער געהאַט וייבער און אַ סך קינדער.
נפתלי, די באַנדורע, האָט געהאַט אַכט קינדער, פיר אינגלעך און
פיר מיידלעך, האָט מען זיי גערופן , פּאָלסקע אַרמיע", די פּוילישע
אַרמײ. נאָר ניו יאָרק, זעט אויס, איז עפּעס אַנדערש, וי זאָגט די
לאָנדריניטשקע, אַ פאַרקערטער הימל, נאָר אַ שיינער.
אַז איך האָב זיך צוגעזעצט צו דער בלאָנדער בעסיעס מאַשין,
האָב איך געמיינט, אַז די מאַשין װעט מיך אַװעקטראָגן, איך האָב
פּאַמעלעך אַ דריי געטאָן די מאַשין, און זי האָט פּאַמעלעך אָנגע-
הויבן רוישן און נייען. איך האָב זיך דערמאָנט וועגן בעסיעס
הענט, װאָס יאָגן זיך װוי פייגעלעך, און איך האָב אויך אָנגעהויבן
נאָכגעבן דאָס שטיקל שטאָף. עס איז אַרױסגעקומען, אַ נעטל, אמת
מיט פיר לעכלעך, אָבער פאָרט אַ נעטל. נאָך מיטאָג האָב איך
ווייטער אַ ניי געטאָן, און די פאָרליידי האָט מיר געזאָגט :
--- , יו'ל בי אָלרייט" . . . (עס ועט זיין גוט).
איך האָב דערפילט, אַז מיינע הענט זיינען גרינגער געװאָרן.
אויב די בלאַָנדע בעסיע ועט זיך נאָכאַמאָל צעקריגן מיט איר
חתן, און זי װועט בלייבן נאָך אַ פּאָר טעג אינדערהיים, על איך
זיך אויסלערנען מאַכן הענטשקעס.
אַלע ווייסן שוין
0-"טער יוני,
אַז איך בין געקומען פרייטיק צו דער טאַנטע ,אויף פיש"
אין מיין נייעם קלייד, האָבען אַלע אויסגעשאָסן:
-- ,אָ, ,שי" העז א גוד טעיסט!" (אַ ,זי" האָט אַ גוטן
געשמאַק),
--- ווער איז די ,שי'? האָב איך זיי געפרעגט.
--- דיין , שוויגער" . . ,
-- איך האָב נאָך ניט חתונה געהאַט, און איך האָב שוין
אַ , שוויגער" ?
-- זעסטו דאָך . . .
פון װאַנען האָבן אַלע געוואוסט, אַז דאָס נייע קלייד מיטן
סליפּ", מיט די זאָקן האָט מיר געגעבן ,רעד"ס מאַמע ? פון
אָנהױב האָב איך געמיינט, אַז די לאָנדריניטשקע האָט זיי דער-
232 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
ציילט, דערנאָך האָב איך געמיינט, אַז , רעד" האָט דערציילט עדין,
און עדי האָט דערציילט סעלמאַן, און סעלמאַ האָט שוין דער-
ציילט אַלעמען. וייזט זיך גאָר אַרױס, אַז די מעשה האָט דער-
ציילט דער טאַנטע עדיס מאַמע. און פון װאַנען וייס עדיס
מאַמע? זי האָט געטראָפן די מיסיס לעויט, , רעד"ס מוטער,
און יענע האָט איר דערציילט, אַז איך געפעל איר און זי האָט מיר
געשיקט א מתנה. איז די טאַנטע געקומען אַהײם אין אין
אָטעם און האָט די מעשה אָפּגעטראָגן צו דער מיסיס שאָר, און
צום אָנקל, און סעלמאַן האָט זי דערציילט און מענדל פּושקאַרט
און אַפילו מאַרװוינען. זינט מאַרװוין האָט אָנגעהויבן טאַנצן פאַר
געלט און זיין , פּיקטשור" איז געווען אין די צייטונגען האַלט
אים די טאַנטע פאַר אַ , מענטש קיין עין הרע" און דערציילט
אים אַלע זאַכן,
-- גאָט צו דאַנקען, מיר האָבן שוין, דאַכט זיך, חתונה
געמאַכט רבקהן, אָנגעקומען אַ ביסל גרינגער וי סעלמאַן, אַזױ
ט די טאַנטע געבראַכט די מעשה אין שטוב אַריין,
די מיסיס שאָר האָט מיר געזאָגט:
--- פאָרט אַ טאַנטע, זי האָט אַזש געלויכטן, ווען זי האָט עס
דערציילט, אמת, קיין סך האָט עס איר ניט געקאָסט.
און סעלמאַ האָט געזאָגט, אַז עס איז , אימפּאַסיבל" (ניט
מעגלעך) צו טראָגן דאָס נייע קלייד מיט מיינע שװאַרצע שיך,
מען מוז טראָגן ווייסע.
, דאַט'ס פאָני", (דאָס איז לעכערלעך) האָט סעלמאַ
צוגעגעבן.
האָט מיר געפעלט דאָס נייע קלייד, כדי איך זאָל אויס-
זען , פאָני". קיין ווייסע שיך על איך איצט ניט קויפן, וייל
איך דאַרף אָפּגעבן , משיח'ן" שיינפעלדס פופצן דאָלער, דאַרף
איך אָפּשפּאָרן געלט.
דעם אמתן קבלת פּנים פאַר מיין קלייד האָט געמאַכט מענדל
פּושקאַרט. ער איז צוריק געקומען פון שפּיטאָל דער זעלביקער
מענדל פּושקאַרט, װוי ער איז אַהין אַװעק.
-- אַ , קווין", (אַ קייסערינע), האָט ער געזאָגט, אַן אמתע
,קווין" זעט זי אויס אין דעם קלייד,. הלוואי װאָלט איך געהאַט
טאָגיבוך פון רבקה וזילבע רג 233
עפּעס אַ ,פיינעם באָי" װאָלט איך זי אויך געװאָלט פאַר אַ שנור.
אויסגעלאָזן האָט זיך עס צו עטלעכע גלעזלעך טיי, װאָס איך האָב
אים דערלאַנגט, טאַקע מיטן נייעם קלייד.
רעד" לט אויך ריידן קאַפּידרערי
2-טער יולי.
רעד" האָט אָפטמאָל מאָדנע גענג. וױיזט זיך אַרױס, אַז
ווען מיר זיינען געפאָרן מיטן באָס עפּעס עסן אין אַ לאָנטש-רום
איז דאָרט געווען , רעד"ס מאַמע. זי איז צו אונדז ניט צונע-
גאַנגען, זעט אויס, זי האָט מיך באַטראַכט פונדערוייטן. ,רעד"
זאָגט, אַז זי איז דאָרט געווען, , ביקאָז" (וייל) זי איז געװען
הונגעריק, איז זי אַרײין עפּעס עסן .
--- װאָס עפּעס פּונקט אין דער זעלבער צייט, האָב איך
געפרעגט , רעד"ן.
-- , ביקאָז" זי איז דעמאָלט געווען הונגעריק,
--- װאָס זשע עפּעס פּונקט אין דעם זעלבן רעסטאָראַן.
-- , ביקאָז" דאָס איז אַ גוטער רעסטאָראַן
איך האָב זיך אַרומגעזען, אַז , רעד" קען אַזױ ;אָפּביקאָזץ-
ווען" אַ גאַנצע נאַכט און װעט כסדר קריגן אַ פרישן תירוץ. זעט
אויס, אַז ניט נאָר איך קען ריידן , קאַפּידריך", נאָר ,רעד" קען
עס נאָך בעסער פון מיר,
--- װאָס װאָלט געווען , רעד", ווען איך זאָל ניט געפעלן
ווערן דיין מאַמען?
-- דאָס איז , אימפּאַסיבל" (אוממעגלעך), האָט ער געזאָגט,
און דערנאָך צוגעגעבן, איך האָב ,נעווער" (קיינמאָל) וועגן דעם
געטראַכט.
, רעד" איז פאַרליבט אין זיין מאַמען. זי איז אַ ביזנעס.
ליידי", זאָגט ער, און ער זאָגט עס מיט אַזאַ דרך ארץ, וי מיין
מאַמע עה"ש פלעגט זאָגן וועגן איר באָבע, אַז זי איז געוען
אַ , צדיקת".
איך האָב זיך היינט ווידער שיעור ניט צעקריגט מיט , רעד"ן.
, רעד" האָט מיר היינט געזאָגט, ווען ער האָט גערעדט ועגן
זיין מאַמען :
234 פון לובלין נביז ניו:יאָרק
--- , אַי לאַיק טו ווימען" . . . (איך האָב ליב צוויי פרויען).
--- וועמען ? האָב איך אים געפרעגט.
--- טרעף, --- האָט ער מיר געזאָגט, װי איך זאָג אים גע-
וויינלעך.
--- דיין מאַמען . . . און . . . מער וייס איך ניט.
-- , טו בעד" . . . אַ שאָד). האָט ער געזאָגט, װאָס דו
ווייסט ניט,
--- אפשר רוטן . . .
,רעד" איז געװאָרן אויפגעקאָכט, וי איך זאָל אים זאָגן
דאָס ערגסטע.
-- פּליז, רבקה . . . און דערנאָך האָט ער צוגעגעבן
פאַרביסן :
--- דו װוילסט מיר ניט ווייזן די בריוו פון פּאַלעסטײן . . .
הייסט עס, אַז , רעד" האָט נאָך לייזערן און זיין פאָטאָגראַפיע
ניט פאַרגעסן און היינט האָט ער זיך אַרױסגערעדט,
יע, וועגן לייזערן, איך טראַכט איצט ועגן אים אַ סך,
איבערהויפּט זינט , רעד" האָט מיר געבראַכט דאָס קלייד, די
מתנה פון זיין מאַמען. אפשר דאַרף איך אָנשרייבן לייזערן. נאָר
װאָס זאָל איך אים שרייבן? קען איך אים שרייבן, אַז ,רעד"
האָט מיר געבראַכט אַ קלייד ? קען איך אים שרייבן אַז , רעד"
לערנט מיך ענגליש ? קען איך אים שרייבן, אַז איך בין געפאָרן
מיט , רעד"ן אין אַ לאָנטש רום ? שרייבן קען איך דאָס ניט, אָבער
ווען לייזער זאָל דאָס וויסן, װאָלט ער אפשר וועגן מיר קיינמאָל
ניט געטראַכט. און אפשר זאָל איך אים אָנשרײיבן, אַז קיין ארץ
ישראל קען מען איצט ניט פאָרן? נאָר דאָס וייס ער דאָך
אַליין . . עס איז גוט, װאָס איך אַרבעט אין שאַפּ, און בין אַזױ
פאַרנומען, אַז איך האָב קיין צייט ניט צו קלערן ועגן אַ סך
זאַכן, כאָטש איך װאָלט עס אפשר יאָ באַדאַרפט טאָן
מענדל פּושסארט געװינט דעם , סװיפּסטייק"
6-'טער יולי,
גוטס און שלעכטס גייען געאַרעמט, פלעגט זאָגן די מאַמע
עה"ש. זעט אױס, אַז דאָס איז אַן אמת. מענדל פּושקאַרט און
טאָג-בוך פון רב קה וילבע רג 239
די פּושקאַרטע זיינען היינט געקומען אױיסגעפּוצטע און מיט אַזאַ
שמחה, אַז מיר האָט זיך געדאַכט, עס איז פּורים. די טאַנטע
האָט געמיינט, אַז עס איז צוליב מענדל פּושקאַרט'ס אָפּעראַציע,
װאָס איז אַדורך בשלום, און ער איז געזונט, וי קיינמאָל גאָר
קיין אָפּעראַציע ניט געווען.
--- אייך קומט טאַקע אַ מזל טוב, האָט זי זיי באַגעגנט, אַבי,
גאָט צו דאַנקען, איר זיינט אַ מענטש מיט מענטשן גלייך.
--- פון װאַנען ווייסט איר, אַז מיר קומט אַ מזל טוב ?
-- װאָס הייסט ? מיר זיינען ניט געוען ביי אייך אין
שפּיטאָל ? האָט זיך די טאַנטע שיעור ניט באַלײדיקט.
מענדל פּושקאַרט האָט אַ הויב געטאָן ביידע הענט אינדערהויך,
וי ער װאָלט געװאָלט דעם דאַך אונטערהויבן.
--- ווער געדיינקט גאָר דעם שפּיטאָל? מיר האָבן דאָך
געוואונען דעם , סװיפּסטײיק? , . . די טאַנטע האָט אים אַפילו
קיין מזל טוב ניט אָפּגעגעבן. זי האָט ניט געפרעגט ויפיל גע-
וואונען און װאָס געוואונען. זי האָט אַ שוועב געטאָן מיט איין
שפּרונג צו דער מיסיס שאָר, און נאָך איידער זי האָט די טיר
געעפנט האָט זי שוין אויסגעשריען:
--- מיסיס שאָר, איר זאָלט מיר געזונט זיין ! קומט אַריין
גיכער, װעט איר זיי זען! די מיסיס שאָר איז אַרײנגעלאָפן אין
אַ פאַרטאַך, און איצט, אַז די טאַנטע האָט שוין זי געהאַט ביי
זיך אין שטוב, האָט זי איר פאַרענדיקט אָנזאָגן די בשורה :
--- זיי האָבן דאָך געוואונען דעם , סװיפּסטײיק? !
די מיסיס שאָר האָט אונטערגעכאַפּט ביידע הענט אונטערן
פאַרטאך, וי פון אַ זאַך, װאָס מען קען זיך אָפּבריען, אַז מען
שטייט צו נאָענט. זי האָט נאָך אַלץ ניט געגלויבט, אַז דאָס
זאָל מען טאַקע מיינען מענדל פּושקאַרט און די פּושקאַרטע, און
זי האָט אַ פרעג געטאָן ?
--- ווער האָט געוואונען, זיי? ?
--- מיר, מיר ! װאָס דען ראַקפעלער דאַרף געווינען? נאָר
איך װאָלט זיך נאָך מיט אים איצט אויך געביטן,
230 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
נאָך אַלע היומ'ס האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז דאָס געווינס
איז 300 דאָלער . . . אויף חוחק, האָט געזאָגט מענדל פּושקאַרט,
כאָטש דריי הונדערט דאָלער גייט ניט צופוס אויף גרענד סטריט,
אָבער דאָס צעטל, װאָס לעבן מיין נומער האָט געוואונען אַכט
און פערציק טויזנט, האָב איך טאַקע אַ גאַנצע נאַכט ניט געשלאָפן
דער , איידזשענט" האָט מיך געבעטן אויסקלייבן, , װוילסט, זאָגט ער
נעם דאָס צעטל, ווילסט, נעם אַן אַנדערס, האָב איך אויסגעקליבן,
פאַרשטייט זיך דעם שלימזל, און דאָס מזל האָב איך איבער-
געלאָזן פאַר עמיצן אַנדערש . . .
--- האָסטו דערלייגט דער באָבעס ירושה ? האָט אים די
פּושקאַרטע געטרייסט,
פונדעסטוועגן, כאָטש ער האָט געוואונען דעם שליממזל, און
דאָס מזל האָט ער איבערגעלאָון פאַר שמיצן אַנדערש, האָט מען
געמאַכט אַ שנאַפּס, און מאַרװין, װאָס איז גראָד אָנגעקומען, האָט
אױיסגעטאַנצט עפּעס אַ קנאַקעדיק טענצל, װאָס נאָר ער און
גודמאַן קענען דאָס אויסטאַנצן, מען קיינער ניט אין די גאַנצע
יונייטעד סטייטס . ..
די פּושקאַרטע האָט דערציילט, אַז נאָך אַ גליק האָט זי
געטראָפן: דער דאָקטער פון שפּיטאָל האָט אָנגעזאָגט, אַז איר
מאַן זאָל ניט רויכערן, ניט , סמוקן", איז ער גאָר געװאָרן אַ נייער
מענטש, דער , מיינד" (דער שכל) איז ביי אים גאָר קלערער
געװאָרן. אַפילו די ביזנעס גייען אַנדערש. דער רויך האָט אים
,פאַרסמוקט" די געהירן, און איצט האָט ער אַ קלאָרן קאָפּ.
-- אַז מען ווערט אַ גביר קריגט מען אַ קלאָרן קאָפּ, האָט
מענדל פּושקאַרט מודה געוען, ווען איך געװוין די אַכט און
פערציק טויזנט דאָלער, װאָלט איך אפשר איבערגעיאָגט איינ-
שטיינען, , בעליוו מי" (גלויב מיר),
מילא, וועגן איינשטיינען, צי ער װאָלט אים איבערגעיאָגט צי
ניט, װאָלט מען זיך אפשר געקענט דינגען, נאָר מענדל פּושקאַרט
איז טאַקע געװאָרן אַ נייער מענטש נאָך דער אָפּעראַציע און
נאָך דעם, װי ער האָט געוואונען דעם ;סװיפּסטעיק". דאָס איז
קלאָר, װי דער טאָג.
טאָגי-בוך פון רב קה זילבערג 231
דאָס איז אַן אַלטע געשיכטע
0טער יולי.
ביי אונדז פלעגט מען טאַקע זאָגן: תמוז דאַרף מען זיך
היטן, מען קען חלילה משוגע ווערן. איך זאָג דאָס אַנקעגן עדין
װאָס מיט אים איז --- קען איך באמת ניט פאַרשטיין.
היינט, אַז איך בין אַרױס אינדערפרי צו דער אַרבעט האָט
מיר די לאָנדריניטשקע געזאָגט :
-- רבקה, דו קענסט מאַכן אַ , סעיל" (אַן אױספאַרקױף)
אויף , באָיעס", מען װאַרט דאָך דאָ אויף דיר, אָט שוין פון
אינדערפרי.
ניט :ייט פון אונדזער הויז האָט אַרומגעשפּאַצירט עדי.
איך האָב זיך אַזױ פאַרוואונדערט, אַז אֹיך האָב אים ניט געוואוסט
װאָס צו זאָגן.
--- עדי, װאָס איז ?
--- אין אֶָװונט ביסטו , ביזי', האָט ער מיר געענטפערט
עפּעס אַזױ װוי מיט פאַרדראָס.
--- און דו אויך, האָב איך אים געענטפערט.
-- יע, און איך אויך . . .
ער איז אַװעק מיך באַגלײטן צו דער אַרבעט. גייענדיק האָט
ער אַרויסגענומען פון טאַש צויי וייסע אויסגענייטע נאָז
טיכעלעך און האָט מיר געזאָגט :
--- רבקה, דאָס איז פאַר דיר.
איך האָב צוגענומען די נאָז טיכלעך און באַדאַנקט,
-- איך וויל דו זאָלט זיי האַלטן אין , פּאַקעטבוק" (טאַש)...
-- גוט, עדי, אַ דאַנק,
עדי איז מיטגעגאַנגען מיט מיר און האָט געשוויגן. ווען מיין
טראַמװאַי איז אָנגעקומען האָט מיך עדי געבעטן ניט פאָרן נאָר
װואַרטן אויף אַ צווייטן טראַמװאַי.
--- עס איז היינט , סאָטש ע נייס דעי", (אַזאַ שיינער טאָג),
האָט ער גערעדט צו מיר אויף אידיש, , טו בעד" (אַ שאָד) װאָס דו
דאַרפסט גיין אין , פעקטאָרי",
מיטן צווייטן טראַמװאַי בין איך אַװעקגעפאָרן. עדי איז
געבליבן שטיין אויפן אָרט אויפגעהויבן די האַנט צום שטערף
238 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אין טראַמװאַי האָב איך אַרױסגענומען די נאָז טיכלעך.
דינינקע, ווייסע. אויף ביידע נאָז טיכלעך איז געווען אויסגענייט
אין די ראָגן צו איין װאָרט, און צעזאַמען איז דאָס געװוען: 6אַי
לאָוו יו, דיר" (איך האָב דיך ליב).
איך האָב די וװערטער ניט באַמערקט, ווען ער האָט מיר
געגעבן די נאָז טיכלעך. ער האָט עס אויסגעננייט? ער האָט
עס באַשטעלט ? אָדער אפשר קריגט מען פאַרטיקע אַזעלכע ?
ווער ווייסט ? אין אַמעריקע קריגט מען אפשר אַלץ פאַרטיקע,
אַפילו מיט , אַי לאָוו יו".
איך האָב אַ גאַנצן טאָג ניט פאַרגעסן עדין מיט די אויס"
גענייטע נאָזדטיכלעך. פאַרנאַכט, װען עס איז געקומען פרעד",
האָב איך זיך ניט געקענט איינהאַלטן און איך האָב אים געויזן
די נאָז טיכלעך.
--- איך האָב דאָס היינט געקראָגן אַ מתנה.
--- ווער האָט עס דיר געגעבן?
--- עדי,
--- דו ווייסט פאַרװאָס ?
-- ניין, איך ווייס ניט,
--- עדי , דענקט" (טראַכט) אַז אַ , באָי" דאַרף ליב האָבן
צוויי מיידלעך, איז ער אַ ,ריעל מען" (אַ מאַן), ,דיס איז אַן
אָלד סטאָרי" (דאָס איז אַן אַלטע געשיכטע) . . . און ,רעד"
האָט אָנגעהויבן לאַכן
אויב אַזױ, איז טאַקע מעגלעך, אַז דער אָנקל איז געווען
גערעכט ועגן עדין. יאַ גרויסער באַטרעף", האָט מיר דער
אָנקל געזאָגט דעמאָלט װעגן עדיס צעטעלע. אַ מאָדנע װעלט
דאָ, װי זאָגט די לאָנדריניטשקע, אַ פאַרקערטער הימל, נאָר אַ
שיינער. און מיר דאַכט זיך, אַז עס איז גאָר אַנדערש: אַ שיינער
הימל, נאָר אַ פאַרקערטער.
פונדעסטוועגן, אַז , רעד" איז אַװעק האָט ער צוגענומען די
נאָז טיכלעך. ער האָט אַלײן געעפנט מיין טאַש און האָט זי
אַרױיסגענומען.
--- , רעד", װאָס טוסטו, עס איז דאָך מיינע . .
--- איך וויל ניט דו זאָלסט זיי האָבן אין , פּאַקעטבוק", האָט
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 239
מיר , רעד" געענטפערט, ער האָט עס געזאָגט אָן אַ שמייכל, אַזױ
וי די גאַנצע זאַך זאָל אים פאַרדריסן
-- ,יו שודנ'ט טעיק דעם", (דו האָסט עס ניט באַדאַרפט
נעמען) האָט ער דערנאָך צוגעגעבן, און האָט די נאָזיטיכלעך
אַרײינגעלײגט צו זיך אין קעשענע.
איצט ווייס איך שוין ניט צויי זאַכן: פאַרװאָס האָט זי
עדי געבראַכט, און פאַרװאָס האָט זיי , רעד" צוגענומען.
דאָס הייסט אַ מזל
1טער יולי.
,רעד" קריכט אויף די גלאַטע וענט. נעכטן האָט ער ביי
מיר אַרױסגענומען פון מיין טאַש די נאָז טיכלעך, װאָס עדי האָט
מיר געגעבן און האָט נאָך מיך געמוסרט: ,יו שודנ'ט טעיק
דעם" . . . און היינט האָט אים פאַרדראָסן, װאָס די מאַכליסעס
זיינען מיך געגאַנגען באַגלײטן אַהיים,
איך בין פון די מאַכליסעס גאָר העכסט צופרידן. ביז זי
זיינען אָנגעקומען אין סקול, בין איך געווען דאָס הינקעדיקע פיסל
פון קלאָס. אַז אַלע האָבן שוין אָנגעשריבן אַ װאָרט, האָב איך
נאָך ניט געוואוסט װאָס צו שרייבן, און די מיסיס שװאַרץ פלעגט
מיך דאַרפן קומען אַרויסהעלפן פון דער צרה, איצט זיינען די
מאַכליסעס די , גרינהאָרנס" זיי זיינען די גרעסטע עם הארצים
אויף ענגליש, און איך בין שוין אַנקעגן זיי אַ למדנטע. בין איך
אין האַרצן באמת צעפרידן װאָס זיי זיינען אונטערגעקומען. עס
איז ניט גוט צו זיין דער ערגסטער אין ערגעץ, און אין סקול
אויך ניט. שמייכל איך צו די מאַכליסעס שטענדיק. היינט זיינען
זיי מיך געגאַנגען באַגלײטן אַהים, זיי האָבן מיר דערציילט, אַז זי,
די שװועסטער, האָט געקראָגן אַרבעט. זי נייט קליידלעך פאַר
ליאַלקעס און זי פאַרדינט שוין צען דאָלער אַ װאָך. שפּעטער
װועט זי קענען פאַרדינען מער. פאַר דעם געלט לעבן זי זיך
ביידע דורך. װי זשע קען זי גיין אין וייסע שיך? איך האָב
זיך פאַרשעמט, װאָס איך האָב נאָך ביז איצט קיין ווייסע שיך ניט
געקויפט און קען דעריבער ניט אָנטאָן דאָס נייע קלייד, װאָס
,רעד" האָט מיר געבראַכט. אַזן איך בין געגאַנגען מיט די
240 פון לונבלין ביז ניו:יאָרק
מאַכליסעס און זיך פאַרטראַכט וועגן די ווייסע שיך איז אָנגעקומען
,רעד". ער איז מיר געגאַנגען באַגעגענען פון סקול. איך וייס
שוין, אַז , רעד" איז אומצופרידן פון עפּעס גיט ער באַלד אַ קעם
די האָר אַרױף און נאָך אַמאָל אַרױף, פּונקט וי זיי װאָלטן אים
שטערן. , רעד" האָט זיך דאָס מאָל אויך באַגריסט מיט די
מאַכליסעס און באַלד זיך אָנגעהױבן זעגענען :
-- גוד באַי .. ,
מיך האָט עס פאַרדראָסן. ער פירט זיך אויף פּונקט, װי
איך זאָל זיין אַ קינד און ער קומט מיך אָפּנעמען פון סקול און
פירט מיך אַװעק פון שלעכטע ,קאָמפּאַניע". און אַזױ האָט ער
מיר טאַקע באַלד, װוי מיר זיינען אַװעקגעגאַנגען, געזאָגט :
--- איך האָב ניט ליב די קאָמפּאַניע.
מיר האָט זיך געװאָלט עפּעס אַרײנזאָגן , רעד"ן און איך האָב
אים געענטפערט :
--- זיי זיינען זייער וואוילע, די מאַכליסעס, מיר געפעלן זייי
- ,טו בעד" (אַ שאָד), האָט ,רעד" געזאָגט און האָט
אַרײינגעלײגט די הענט אין די קעשענעס.
מיר האָט ניט אַזױ פאַרדראָסן זיין ענטפער, וי דאָס, װאָס
ער האָט אַרײינגעלײיגט די הענט אין די קעשענעס. ער האָט מיר
אויסגעזען עפּעס צופיל פּריץ. און אַזױ װוי איך האָב ניט קיין
קעשענעס אין מיין קליידל, און האָב ניט געקענט טאָן וי ער,
האָב איך זיך דערפילט עפּעס הינטערשטעליק, און שוין ניט
געקענט בלייבן רואיק.
--- די מאַכליסעס האָסטו ניט ליב, עדיס נאָזיטיכלעך האָסטו
ניט ליב ; די בריוו פון , פּאַלעסטײן" האָסטו ניט ליב, עדלשטיינס
דזשאַב האָסטו ניט ליב . . . װאָס האָסטו יאָ ליב ? אַזױי האָב
איך אים געגעבן אַ רעכן אויס אַ צעטל און געפילט, אַז אַ שטיין
איז מיר אַראָפּ פון האַרצן, מעג זיך ,רעד" טאָן װאָס ער ויל,
מעג ער זיך אַװעקגײן נאָך אויף זעקס װאָכן, אָדער אַפילו אויף
זעקס יאָר, איך מוז אים זאָגן, אַז ער איז צופיל בעל בית
איבער מיר,
, רעד" האָט מיר גאָרניט געענטפערט, נאָר ביי אים זיינען
בלייך געװאָרן די ליפּן. מיר איזן די גאַנצע קריגעריי איבעריק
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 241
געװאָרן. צוליב װאָס ? ביי , רעד"ן פון קעשענע האָבן אַרױסגע-
שטעקט זיינע סיגאַרעטן, איך האָב זיי אַרױסגענומען און אים
דערלאַנגט אין האַנט אַריין :
-- רעד", פאַרגעס ניט דיינע סיגאַרעטן, און איך האָב
אָנגעהויבן לאַכן,
רעד" האָט אַ שמייכל געטאָן, האָט מיך גענומען אונטערן
אָרעם און האָט געזאָגט, וי זיין טאַטע זאָגט צו דער מאַמען, מסתם
ווען זיי קריגן זיך ;
-- יור אַ ביטערע אידענע, רבקה, בעליוו מי, ביטער
װי גאַל . . .
איך האָב ניט דערװאַרט, אַז ,רעד" קען אַזױ גוט אידיש
און איך האָב אים געזאָגט :
-- , רעד", פון װאַנען ווייסטו, , ביטער וי גאַל" ?
-- דער טאַטע זאָגט עס צו מיין מאַמע, , עוורי באַדי העז
טו נאָו איט" . . .(יעדערער דאַרף עס ויסן) און ער האָט
צוגעשמייבלט,
אָבער אַ מזל האָב איך, אַז ווען די מאַכליסעס באַגלייטן מיך
אַהײים, קומט מיך , רעד" אָפּנעמען פון , סקול", גראָד דעמאָלט
פאַלט אים איין צו קומען. דאָס הייסט אַ מזל,
מלצשוח
4-טער יולי,
אַלע זומער פאָרט אַװעק מיסטער שליווקע, דער לאָנדרי-
ניטשקעס מאַן, אויף איין טאָג קיין ניו-הייוון צו זיין מוטער אויף
קבר אבות. ער פאָרט אַװעק פאַרטאָג און קומט אויף מאָרגן
אינדערפרי, צען אַזײיגער. ער נעכטיקט ביי זיין שוועסטער, װאָס
וואוינט אין ניו-העיוון, און האָט דאָרט אויך אַ , לאָונדרי ביזנעס".
ער איז פּינקטלעך, וי אַ זייגער.
--- מאָרגן צען פרי, װעט ער זיין דאָ, האָט מיר געזאָגט די
לאָנדריניטשקע,
אַז מיסטער שליווקע איז אַװעקגעפאָרן האָט די לאָנדריניטשקע
געעפנט אַלע שופלאָדן, און האָט אַרויסגענומען אַלע פאָטאָגראַ-
פיעס, און האָט זיי אויסגעלייגט אויפן טיש. אייניקע פּעקלעך
242 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פאַרבונדן מיט רויטע סטענגלעך, -- די פאָטאָגראַפיעס פון גאָר
די יונגע יאָרן זיינען פאַרבונדן מיט רויטע סטענגלעך, האָט מיר
די לאָנדריניטשקע געזאָגט. זי האָט אַלע פּעקלעך פאַנאַנדער-
געבונדן און יעדעס בילד באַטראַכט, צו אייניקע צוגעשאָקלט
מיטן קאָפּ. און דערנאָך האָט זי אַלע פּעקלעך צוריק אַרײן-
געלייגט אין די שופלאָדן. איין פאָטאָגראַפיע האָט די לאָנדרי-
ניטשקע אַרױסגענומען און מיר געוויזן.
--- אָט דאָס מיידל, טילע, האָט זי געהייסן, איז באַגאַנגען
זעלבסטמאָרד צוליב אַ , לובאָוו" (ליבע), זי האָט געהאַט אַ חתן,
זייער אַ געראָטענעם, שוין געדאַרפט זיין די חתונה, און אינמיטן
דערינען האָט זיך טילע אָפּגעסמט, מען האָט געזאָגט, אַז זי האָט
עס אָפּגעטאָן אַ צו להכעיס, וייל איר חתן האָט זיך אָנגעהויבן
צופיל צוקוקן צו איר אינגערער שװועסטער, און טילע האָט זי
איינמאָל געטראָפן אַרױסגײענדיק ביידן פון טעאַטער,. געווען איז
דאָס אין אַן אָװונט, ווען דער חתן האָט געזאָגט, אַז ער פאָרט-יצו
זיך זען מיט זיין מוטער, און זי, די שװעסטער, האָט געזאָגט,
אַז זי גייט אַריין צום דאָקטער, זי פילט זיך ניט גוט. און שפּעטער,
אַז טילע איז אַרױס זיך דורכגיין אַביסל, האָט זי זיי ביידן געטראָפן
אַרױסגײן פון טעאַטער. זי האָט זיך אָפּגעסמט און געלאָזן אַ
צעטעלע: איך שטאַרב, ווייל עס איז ניטאָ קיין ערלעכקייט אויף
דער וועלט".
איך האָב באַטראַכט טילען, װאָס האָט ניט געפונען קיין
ערלעכקייט אויף דער וועלט. זי האָט געהאַט גרויסע און מסתם
זייער שװאַרצע אויגן, שטאַרק געקרייזלטע האָר, און פולע ליפּן,
,מיט אַ בעבעלע", װי זי װאָלט זיך קלייבן עמיצן אַ קוש טאָן.
אַלע שטריכן פון פּנים זיינען ביי איר געווען אַביסל , צופיל".
מיר האָט פאַרקלעמט דאָס האַרץ אויף איר, פּונקט וי איך זאָל
זי קענען, און פּונקט, װי די מעשה זאָל פאָרקומען נאָר װאָס.
-- אַ גוטע געווען זייער, האָט די לאָנדריניטשקע געזאָגט
אויף טילען, דאָס לעצטע העמד פלעגט זי אַװעקגעבן, ווען מען
פלעגט קומען צו איר נאָך עפּעס .. .
אַז אַלע פאָטאָגראַפיעס זיינען שוין געװען צוריק אין די
שופּלאָדן, האָט די לאָנדריניטשקע זיך געשטעלט אויף אַ בענקל
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 243
און אָפּגעשטױבט טאָלסטאָיס פּאַָרטרעט און אַרײינגעשטעקט אַ
פרישע צווייגל גרינס איבערן רעמל. די קאָמאָד האָט זי צוגע-
דעקט מיט אַ ריין, ווייס סערוועטקע און האָט אָפּגעשטױבט די
זעגלען פון דער , מעיפלאַוער". מיר האָט זיך געדאַכט, אַז די
לאָנדריניטשקע האָט שוין אַלץ אויסגעריכט אויף אַ יאָר שווימען
און די , מעיפלאַוער" האָט שוין אױיסגעשפּרײט די אָפּגעשטױבטע
זעגלען.
טילען האָב איך ניט געקענט פאַרגעסן, איך האָב לאַנג ניט
געקענט איינשלאָפן, איך האָב געזען טילעס פולע ליפּן און מיר
האָט זיך געדאַכט, אַז איך הער זי זאָגן: , איך שטאַרב, וייל עס
איז ניטאָ קיין ערלעכקייט אויף דער וועלט".
7'טער יולי. סע שיך
אַלע פרויען גייען שוין אין ווייסע שיך, און אויף מיר מיט
מיינע שװאַרצע שיך קוקט מען, וי איך זאָל פאַרגעסן עפּעס
גאָר אַ וויכטיקע זאַך. אין שאַפּ גיט די פאָרליידי אַ קוק אויף
מיינע שיך. זי זאָגט גאָרניט, זי גיט בליז אַן איבעריקן קוק.
סעלמאַ גיט אויך אַ לאַנגן קוק אויף מיינע שיך און זי לאָזט
אַראָפּ די ברעמען, אַזױ וי די , סטאַרס" אין די מואוויס. איך
האָב באַמערקט, אַז די מיידלעך מאַכן דאָ זייער נאָך די , סטאַרס"
אין די מואוויס. זיי שמייכלען, וי די סטאַרס, לאָזן פּאַמעלעך
אַראָפּ די ברעמען, און הויבן זיי אויף צוריק, אַלץ װי די סטאַרס
פון די מואוויס,
די טאַנטע האָט מיך שוין פרייטיק אַ פרעג געטאָן:
--- רבקה, האָסט ניט קיין ווייסע שיך ? על איך דיר קויפן.
די טאַנטע האָט אַ נאַטור, זי גיט אַ זאָג און פאַרגעסט. ניט
ווייל זי איז קאַרג, נאָר גלאַט פאַרדרייט, מסתם צוליב סעלמאַן.
אין לובלין פלעג איך אַלע זומער טראָגן שװאַרצע שיך און קיינמאָל
ניט געטראַכט װעגן דעם. דאָ, אַז איך שטיי אױיף אינדערפרי
און טו אָן די שװאַרצע שיך, גיב איך זיך אַ דערמאָן אַז אין
אַ שעה אַרום װועט אויף זיי די פאָרליידי אַן איבעריקן קוק טאָן
, רעד", אַז ער גייט מיט מיר אין גאַס גיט ער אויך אַ בליק
אויף מיינע פיס און איך ווייס, װאָס ער טראַכט, ער טראַכט ועגן
244 פון לובלין ביז ניוייאָרק
אַ פּאָר ווייסע שיך. אין לובלין פלעגן די װאַרשעװער , פּאַניענקעס"
זומער אַראָפּקומען אין ווייסע שיך, האָט מען זיי גערופן דערפאַר
,די פּאַניענקעס", אָבער דאָ יע אַ פפּאַניענקע", ניט אַ ,פּאַני"
ענקע" -- מען דאַרף האָבן ווייסע שיך.
איך טראַכט, אַז פון שיינפעלדס פופצן דאָלער, װאָס איך
זאַמל אויף אָפּגעבן ,משיח"ן, װעל איך דערוייל קויפן וייסע
שיך און פּטור פון אַ גלות. אַי װאָס שיינפעלדס כבוד? װעט
עס גאַנץ ווערן מיט אַ פּאָר װאָכן שפּעטער. איך האָב מיין כבוד
אויך ניט געזשאַלעװעט, ווען איך בין געגאַנגען זוכן פאַר אים
דאָס געלט. אַז איך װעל האָבן די ווייסע שיך, װעל איך קענען
אָנטאָן דאָס קלייד, װאָס ,רעד" האָט מיר געבראַכט, מיט די
גרויסע בלומען, וייל מיט מיינע שװאַרצע שיך איז עס, וױ
סעלמאַ זאָגט , אימפּאַסיבל" צו טראָגן. און אַז סעלמאַ זאָגט,
מעג מען זיך אויף איר פאַרלאָזן. איך מיין, אַז סעלמאַ ווייס בעסער,
וי גאַנץ ניו יאָרק, װאָס עס ,מעטשט" (פּאַסט זיך צום קאָליר).
אַנומעלטן האָט זי אַ זאָג געטאָן, , איך װאָלט בעסער געשטאָרבן,
איידער טראָגן, אַ בלויעם מאַנטל מיט אַ ברוינע העט", אױיף
ענגליש האָט זי דאָס געזאָגט: ;אי װאוד ראַטהער דאַי" . . .
ניט מער, עס איז נאָך קיין יאָר ניטאָ, װי די מאַמע עה"ש
איז טויט, און ביי מיר איז שוין רעכט אָנטאָן ווייסע שיך * * .
נאָר גאָרניט, אַז גאַנץ ניו יאָרק גייט אַזױ, מסתם מעג מען * . .
איך וויל שוין זייער מען זאָל אויפהערן קוקן אויף מיר און אויף
מיינע שיך,
די לובלינער
1-טער יולי,
אַ סך געגנטן זיינען דאָ אין אַמעריקע, נאָר קיין געגנט
האָט ניט אַזאַ באַרימטן נאָמען, װי קאַליפאָרניע. איך וייס נאָך
ביז איצט ניט, צי איז קאַליפאָרניע גוט צי שלעכט. אַז איך קויף
עפּל, אָדער פּאָמעראַנצן, גיט מיר די פאַרקויפערקע באַלד אַ זאָג
דעם יחוס: דאָס איז קאָליפאָרניע". און אַז קאַליפאָרניע, דאַרף
איך שוין קיין גרעסערן יחוס ניט פרעגן. מיינט עס, אַז קאַלי
פאָרניע איז גוט ! איז דאָ אָבער פאַראַן אַנדערע זאַכן אַז אַ מאַן
טאָגי-בוך פון רבקה זילבצרג 248
וויל אַנטלויפן פון אַ וייב, איז קאַליפאָרניע. און קאַליפאָרניע
איז פאַרפאַלן, בעסיע די בלאָנדע, אַז זי קומט ניט אין שאַפּ,
ווייל זי צעקריגט זיך מיט איר ,מוזישן', זאָגן אויף איר די
מיידלעך, אַז ער ועט נאָך פון איר אַװעקגיין אין קאַליפאָרניע.
רוט, אַז זי האָט געהאַט אַ בייז האַרץ אויף , רעד"ן איז זי אַװעק-
געפאָרן קיין קאַליפאָרניע. אַז די מיסיס שאָר האָט מיר דעמאָלט
געזאָגט, אַז רוט איז אַװעק קיין קאַליפאָרניע, איז אַזױ וי זי זאָל
מיר זאָגן: רוט איז אַװעק איף אַן אַנדער ועלט. וויזט זיך
אָבער אַרױס, אַז ניט אַזױ גרינג פאָרט מען אַװעק קיין קאַלי-
פאָרניע. אָט איז רוט געפאָרן, געפאָרן און איז דערפאָרן ביז
באַלטימאָר. און די מיסיס שאָר האָט מיר היינט געזאָגט: מזל
טוב! די כלה איז שוין דאָ צוריק. זי איז דערפאָרן ביז באַלטי-
מאָר. זי איז דאָ נעכטן אַראָפּגעקומען, אױיסגעפּוצט װי אַ , דאַל"
(אַ ליאַלקע) אוֹן דאַר װי אַ שטעקן, דאָס איז. אַז מען איז
,קרייזי" פאַר אַ באָי,
איך טראַכט וועגן זיך פאַר וועמען בין איך ,קרייזי"? פאַר
לייזערן ? נאָר איך שרייב צו אים אַזױ זעלטן בריוו. אָדער איך
בין , קרייזי" פאַר, רעד"ן ? איך ווייס ניט, צי איך װאָלט צוליב
אים געפאָרן קיין קאַליפאָרניע און געקומען צוריק . . .
איך האָב דאָס געזאָגט דער מיסיס שאָר. די מיסיס שאָר ווייס
אַ סך זאַכן. זעט אויס, אַז ווען איר חתן האָט זיך פאַרליבט אין דער
בעסאַראַבערקע מיטן קעז, האָט זיך די מיסיס שאָר אַ סך דער.
קונדיקט. זי האָט אַ טראַכט געטאָן איצט און האָט מיר גע-
ענטפערט :
--- רבקה, מען זאָל ניט געפּרואװוט ווערן. דו ווייסט פאַרװאָס
דו װאָלסט ניט געפאָרן קיין קאַליפאָרניע 4 ווייל די , באָיעס" פאָרן
צו דיר. קיינער קען קיין בריה ניט זיין, אַז מען קריגט מיט אַ
שטעקן איבערן קאָפּ. איך זאָג דאָך דיר, רבקה, דאָס איז אַלץ צוליב
דיינע צעפּ. מיט אַזעלכע צעפּ, און דערצו נאָך, אַז מען איז אַ
לובלינער קען מען יעדערן דעם קאָפּ פאַרדרייען.
מיר האָט זיך זייער געװאָלט לאַכן, װאָס זי זאָגט: אַז מען איז
אַ לובלינער, פּונקט וי ביי אונדז זאָלן זיין אַנדערע מענטשן .. .
און איך האָב דאָס איר טאַקע געזאָגט, דער מיסיס שאָר.
240 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
-- ניטאָ װאָס צו לאַכן, האָט זי מיר געענטפערט, איך האָב
דאָס באַמערקט ביי אייך אַלעמען. דיין טאַנטע איז אַ קלוגע פרוי.
נו, װעט זי אַמאָל אַרױסװײזן דעם שכבל? ניין קיינמאָל ניט. זי
האַלט אים פאַר זיך. דאָס װאָס זי דאַרף הערט זי, דאָס װאָס זי
דאַרף ניט --- הערט זי ניט, זי קוקט גאָר אָן אַ זייט. דאָס װאָס זי
דאַרף געדענקט זי, דאָס װאָס זי דאַרף ניט פאַרגעסט זי . . .
מיינסט איך האָב זי ניט ליב ? איך האָב זי זייער ליב, זי איז אַ
טייערע פרוי, נאָר אַ לובלינער איז זי. און דו? און
די מיסיס שאָר האָט מיך אַ נעם געטאָן פאַר דער גאָמבע, וי מען
נעמט אַ קינד) דו ביסט אויך אַ לובלינער. אָט איך זע דאָך:
שטענדיק פאַרלייגט די צעפּ אינדערהויך, וי אַ קרוין, װוי גאַנץ
ניו יאָרק זאָל זיך קלייבן צו דיר אויף אַ וויזיט. אַנדערע מיידלעך
--- לויפן צופיל, לאַכן צופיל, און דו ניט, אַלץ װועט צו דיר קומען,
דו דאַרפסט נאָר צואװואַרטן, אַ מזל . . . אָבער דאָס קענען בלויז
די לובלינער, זיי האָבן עפּעס אַזעלכע דורכזיכטיקע אױגן . . ,
אַ מזל . . . האָט פאַרענדיקט די מיסיס שאָר, און דערנאָך האָט
זי מיך אַ פרעג געטאָן :
--- דו וויינסט אַמאָל, רבקה ?
--- ווער דען וויינט ? איך וויין טאַקע . . .
--- קען זיין, אָבער אויף דיר איז דאָס ניט קענטיק,
--- נו, הייסט עס, אַז מיר זיינען אויך מענטשן. . .
די מיסיס שאָר האָט אָנגעהויבן לאַכן און איך האָב זיך דער-
מאָנט וועגן מיסטער עדלשטיין, זיינע גרויע דורכזיכטיקע אויגן
װאָס האָבן אַביסל געלאַכט און אַביסל אָפּגעלאַכט פון מיר דעמאָלט
אויפן , באָל", װוען ער האָט געגעבן הונדערט קװאָדערס פאַר
אַ טאַנץ,
צוויי זאַכן געדענק איך היינט כסדר: אַז רוט איז געקומען,
און אַז איך האָב שוין ווייסע שיך, אַז , רעד" איז געקומען האָב איך
אָנגעטאָן די ווייסע שיך און דאָס נייע קלייד מיט די גרויסע בלומען,
װאָס ער האָט מיר געגעבן. ,רעד" איז געווען אַזױ צופרידן אַז
איך קען גאָרניט פאַרשטיין פון װאָס, ער האָט בלויז אויסגערופן איין
װאָרט : אוי רבקה . . ." און ער האָט מיך אַרומגענומען און
מער גאָרניט געזאָגט. איך װאָלט געווען אַ בעלן וויסן, װאָס איז אים
טאָג-בוך פון רב קה זילבע רג 241
אַזױ שטאַרק געפעלן געװאָרן? איך קען שווערן אַז מיינע וייסע
שיך. דער סוף איז געוען אַז איך האָב זיך ניט געקענט איין-
האַלטן און איך האָב אים טאַקע געפרעגט :
--- פּליז, , רעד", זאָג מיר די ,, טרו" (דעם אמת). . .
אַז ,רעד" האָט דערהערט -- די ,טרו" -- האָט ער אָנגע"
שטעלט די אױיערן, נאָך איידער װאָס וען האָט ער אַ שאַר
געטאָן מיט די פינגער די האָר אַרױף. ער האָט געמיינט, גאָט
ווייס װאָס אֹיך גיי אים דאָ פרעגן. און אפשר האָט ער אַ טראַכט
געטאָן וועגן רוטן, אַז איך גיי אים עפּעס פרעגן װעגן איר ..,
-- זאָג מיר, , רעד", די ,טרו" דיף געפעלן זייער מיינש
ווייסע שיך ?
,רעד" האָט געלאַכט, אַביסל מיט פאַרגעניגן, אַביסל מיט
פאַרדראָס :
--- זאָג מיר, רבקה, די ,טרו" -- דו האָסט מיך געװאָלט
פרעגן , סאָמטהינג עלס" ? (עפּעס אַנדערש),
--- ניטאָ קיין , סאַמטינג עלס'", אַז מען גייט אין וייסע
שיך, האָב איך אים געענטפערט, און איך בין ווירקלעך געוען
היינט שטאָלץ מיט מיינע ווייסע שיך, פּטור געװאָרן פון אַ גלות.
וועגן רוט האָב אֹיך אים ניט געפרעגט. װאָס איז פאַראַן
צו פרעגן וועגן זאַכן, װאָס , מען זאָל צו זיי ניט געפּרואװוט ווערן",
וי די מיסיס שאָר זאָגט.
יענע טיט אִיז שוין פאַרענדיקף
4-טער יולי.
שוין אַ פּאָר טעג, וי , רעד" אין ניט געקומען, איך האָב
באַקומען פון אים אַ צשטעלע, עטלעכע ווערטער: , טיערע רבקה,
איך בין ,ביזי" היינט. לאַרי". ,רעדס" נאָמען איז לייזער יאָסל,
לאַרי הייסט ער דאָ. וי מאָדנע דאָס איז, װאָס ,רעדס" נאָמען
איז אויך לייזער... כאָטש אַלע רופן אים , רעד".
איך קען ניט פאַרשטיין מיט װאָס ער איז אַזױ פאַרנומען,
װאָס ער האָט אַפילו ניט געקענט קומען זאָגן, נאָר ער האָט
אָנגעשריבן אַ צעטעלע. זאָל זיין צוליב רוטסן?... צוליב דעם
װאָס זי איז געקומען פון , קאַליפאָרניע 4 ווער וייס ? אַז עדי
248 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
ברענגט מיר צעטעלעך מיט יאַי לאָוו יו", כאָטש ביי אים איז
ערב דער חתונה, אפשר איז ,רעד" איך אַזױ ? איך האָב
קיינמאָל ניט געטראַכט ועגן אַזעלכע זאַכ, ווען איך בין גע-
ווען אינדערהיים, און פלעג גיין מיט ליזערן צום סאָסנאָוון
װאַלד,. יענע צייט אין שוין פאַרענדיקט. איצט בין איך אין
ניודיאָרק. און וי זאָגט די מיסיס קאָשעס: מען בלייבט אַלײן,
וי אויף אַן אינדזל. אַזױ פיל איך זיך היינט... איך האָב זיך
דערמאָנט פון טילען, װאָס איז געשטאָרבן, וייל עס איז ניטאָ
קיין ערלעכקייט אויף דער װעלט. ועמען קען דאָס מיינען?
,רעדן" ? רוטן? עדין? און אפשר מיך?... סעלמאַן אַװדאי
ניט, זי פיילט די נעגל און װאַרט אויף דער שרפה" .. . .אין
אַזאַ טאָג איז די בעסטע זאַך אַװעקגײן אין סקול. נאָך די לעק-
ציעס האָבן מיך די מאַכליסעס געבעטן גיין מיט זיי אין די מואוויס,
האָב איך אין די מואוויס געזען אַ מאָדנע זאַך. אין אַ משפּחה
נאַרן אַלע איינער דעם אַנדערן. דער מאַן האָט אַ געליבטע,
די פרוי האָט אַ געליבטן, און זייער איינציקער זון נאַרט ביי זיי
אַרױס זייער פאַרמעגן. דער אינציקער געטריער איז זייער
הונט. צו װאָס האָב איך געדאַרפט גיין אין די מואוויס גראָד
היינט און זען, אַז דער געטרייעסטער צװוישן מענטשן איז גע-
ווען אַ הונט ? די מאַכליסעס זיינען מאָדנע. ער דערצילט די
גאַנצע צייט וועגן זיינע ליאַלקעס, װאָס ער האָט געמאַכט. איין
ליאַלקע, האָט ער דערציילט, איז געווען אינגאַנצן וי אַ לעבע-
דיקע, אַ קלוגע ליאַלקע, מיט לאַנגע ברעמען און מיט אַ באָרד..
פון װאָס מענטשן קענען טראַכטן? און אפשר, אַז מען גייט אַריין
אין אַזאַ פּרנסה, טראַכט מען ועגן דעם... גוט פונדעסטװועגן
װאָס איך האָב מיט זיי פאַרבראַכט דעם אָװנט, ווען ,רעד" איז
ביזי",
שאַרלאָט
מ"טער יולי.
איך בין היינט געקומען שפּעט אַהם. ,רעד" אין דאָ
געווען. ער האָט איבערגעלאָזן אַ צעטעלע. גוט, װאָס ער האָט
מיך ניט געטראָפן. זאָל ער ניט מיינען, אַז נאָר ער קאָן זיין
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 249
,ביזי". אויף זיין צעטעלע איז געווען אױסגעמאָלן אַ באַרג
און אַ שטוב, און אַ בוים, און אַ פּלױט, בקיצור אַ גאַנצער
געמעל. זעט אויס, אַז ;רעד" האָט דאָ היפּשלעך געװאַרט.
מעג ער טאַקע אַביסל װאַרטן. איך בין נאָך דער סקול אַװעק
צו דער מיסיס קאָשעס, זען װאָס זי מאַכט. איינע פון אירע
פּלימעניצעס איז געווען ביי איר, טאַקע די שאַרלאָט. שאַרלאָט
איז געזעסן אין אַ הוט, װי אַ גאַסט. אויפן האַלדן האָט זי גע-
טראָגן אַ פּוצעכץ, זיבן גאָלדענע קייטעלעך איינס אונטערן אַנ-
דערן, אַזױ אַז דאָס גאַנצע האַרץ, איז ביי איר געווען פאַרדעקט
מיט גאָלד,. זי איז אויסגעפאַרבט נאָך מער וי סעלמאַ. די אויגן,
און די באַקן, און די ליפּן, און די ברעמען, אַפילו די נאָז לעכלעך.
זי אַרבעט אװדאַי איבער דעם אַ דריי-פיר שעה. די מיסיס
קאָשעס האָט די גאַנצע צייט געשויגן, פלעגט אַמאָל אַ שאָקל
טאָן מיטן קאָפּ.
שאַרלאָט איז געזעסן ניט לאַנג, פאַרן אַװעקגײן האָט זי צו
מיר אַ וואונק געטאָן, װאָס עס האָט באַדאַרפט באַדײיטן אַז די
מיסיס קאָשעס איז שטאַרק קראַנק. געזעגנט האָט זיך שאַרלאָט
מיט טומל: , גוט באי, ענט" (אַ גוטע נאַכט, מומע). און , טעיק
קער אַן יורסעלף" (גיב אַכטונג אויף זיך). און ,איט', (עס
מומע) און ,טראַי טו סליפּ, ענט" (באַמי זיך שלאָפן, מומע)).
שאַרלט האָט אָפּגעגעטעװעט' אפשר צען מינוט נאָכאַנאַנד,
און אַז זי איז אַװעק האָבן די קייטעלעך אַ קלונג געטאָן אויפן
האַלדז, די בראַסלעטקע האָט אַ קלונג געטאָן אויף דער האַנט,
דער טאַש האָט אַ שנאָל געטאָן מיטן שלעסל, ווען שאַרלאָט האָט
אַהין אַרײנגעלײגט איר נאָזטיכל, און לסוף האָט די טיר געקלונ-
גען,, ווען זי איז אַװעק. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז שאַרלאט
איז דורכאויס אַ געקלונגעריי. אַז זי איז אַװעק, האָט די מיסיס
קאָשעס אָנגעהויבן ריידן :
--- דאָס איז זי מיטן טשעק, װאָס איך האָב דיר דער-
ציילט... זי איז דאָ געקומען מיינסטו אפשר צוליב װאָסס ? זי
האָט מיר דערציילט, אַז דער האָזבאַנד" דאַרף געלט, כאָטש אַ
דריי הונדערט דאָלער דאַרף ער...
--- רעי, האָט געזאָגט די מיסיס קאָשעס, ווען איך װאָלט
280 פון לובלין ביז ניוייאָרק
איצט געווען יונג, װאָלט איך שוין קיינעם ניט געבראַכט קין
אַמעריקע. איך װאָלט אַנדערש געלעבט, איך װאָלט זיך אויפ-
געפירט, וי די היינטיקע טועף
אַ דחמנות איז מיר געווען אוֹיף דער מיסיס קאָשעס, זי
ליגט אַ קראַנקע און זי האָט חרטה אויף די טובות, װאָס זי האָט
געטאָן יונגערהייט. גוט װאָס דער פוס ווערט ביי איר בעסער,
אפשר ועט זי נאָך געזונט ווערן צוריק און טראַכטן אַז מיט
קאָלירן קען מען אויסנייען דעם הימל.
זשאַנעט אִיז בלינד געװאָרן
6טער יולי.
איך קען שוין כמעט אויפנייען אַ הענטשקע, נאָר לויט
דער שװאַרצינקער מערי קומט אויס, אַז אויב איך האָב ניט
קיין יוניע ביכל, דאַרף איך זיך גיין לייגן אויפן ברוק און
שטאַרבן,. לויט איר יושר װאָלט עס געוען רעכט. אַז זי האָט
געזען נעכטן, וי איך האָב גענייט ביי דער מאַשין האָט זי עפּעס
אָנגעהויבן , מאָלן" מיט דער צונג, , מאָלן", , מאָלן", איך האָב
געהערט, אַז זי רעדט וועגן אַ יוניען קאַרטע,. און דער סוף איז
געווען, אַז זי האָט טאַקע אַרויסגערופן דעם 6,אָרגאַנײזער".
היינט איז ער געווען. ער האָט עפּעס גערעדט מיט דער פאָר-
ליידי, און דערנאָך מיט מיסטער רובין, און דערנאָך האָט מען
מיך אַריינגערופן אין אָפיס. איך האָב געהערט, וי מיסטער
רובין האָט אים געזאָגט : זי קען שוין די אַרבעט פון לאַנג...
איך האָב געפילט מיטן גאַנצן האַרצן, אַז אַ ליגן איז אַ כשרע זאַך,
און אַז דער אָרגאַנײזער האָט מיך אַ פרעג געטאָן, וי לאַנג איך
בין שוין אין פאַך, האָב איך אים אָפּגעצאַצקעט: שוין זיבן
יאָר, געאַרבעט אין פּױלן נאָךְ... דער אָרגאַנײזער האָט מיך
באַטראַכט, און איך ייס ניט, צי ער האָט מיר געגלויבט, צי
ניין, ער האָט מיר געהייסטן אַריינקומען אין דער יניע.
--- ביסט א רעפיודזשי ?
-- אַ רעפיודזשי,
און דאָס װאָס מיסטער רובין האָט צוליב מיר געזאָגט אַ
טאָגי-בוך פון רב קה זילבע רג 281
ליגן, און װאָס איך אַליין האָב אָפּגעבאַקט ,זיבן יאָר אין פאַך,"
אַלץ צוזאַמען װעט עס מיר מסתם העלפן וערן אַ פאַבריק
מיידל, וי לייזער שרייבט. די שװאַרצינקע מערי האָט אויף מיר
היינט געקוקט, וי איך זאָל ביי איר עפּעס צונעמען און האָט
מיך שוין אַפילו ניט געבעטן קיין ,װאָטער", זי איז אַלץ אַליין
געגאַנגען נעמען, זאָל זי גיין, אַבי זי הינקט ניט... קומענדיק
אַהײם, האָט מיך באַגעגענט נאָך אַ ,גוטע" בשורה. איך האָב
געטראָפן אַ בריוו פון כאַצקלען. זשאַנעט איז נעבעך בלינד גע-
װאָרן. אויף איין אויג זעט זי גאָרניט, און מיטן צוייטן אויג
זעט זי יאָ עפּעס, אָבער אַלין גיין קען זי ניט, מען מוז זי פירן.
זי האָט שוין נעבעך מלחמה געהאַלטן גענוג. זי איז איצט אַלט
אינגאַנצן זיבן יאָר. כאַצקל שרייבט, אַז זי וויל ניט אַראָפּגײן
פון בעט. זי װויל ניט מען זאָל זי פירן. זי וױינט מען זאָל
רופן דעם דאָקטער, זי ויל אַלין גיין... פרעג ניט, רבקה,
שרייבט כאַצקל, װאָס מיר מאַכן, גלייכער דו זאָלסט ניט וויסן.,."
די מיסיס שליווקאָ האָט געזען אַז איך ליג אויסגעצויגן אויפן
בעט מיטן בריוו אויפן פּנים, איז זי אַרײן צו מיר און מיר גע"
בראַכט א גלאָז טיי.
--- װאָס איז רבקה, עפּעס אַ שלעכטער בריוו?
--- יע, מיין ברודערס מיידעלע איז בלינד געװאָרן, זיי זיי-
נען געלאָפן פון אַנטװערפּן, די מיסיס שליווקאָ האָט זיך צוגע-
זעצט ביי מיר אויפן בעט, זי האָט גאָרניש געזאָגט, נאָר מיר איז
געווען גרינגער, װאָס זי זיצט,
--- טרינק די טיי, רבקה, האָט זי שפּעטער געזאָגט. און
זעט אויס, אַז אַ מענטש קען אַלץ איבערטראָגן, איך האָב אויס-
געטרונגען די טיי. מיר איז געווען זייער קאַלט. מיסיס שליווקאָ
האָט מיר צוגעדעקט די פיס מיט אַ דעקע, כאָטש עס איז דאָך
זומער. מיר דאַכט זיך, אַז דער גרעסטער אומגליק האָט געטראָפן
מיט זשאַנעטן, אַ גרעסערער, װי מיט דער מאַמע ע"הש.
און , רעד" איז היינט ווידער ניט געקומען. אָדער ער איו
אין כעס, װאָס איך האָב אים נעכטן געלאָזט װאַרטן, אָדער ער
איז שוין ווידער , ביזי",
989 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
די בלינדע װעלט או די עלנטע װעלט
7טער יולי,
שוין אַ פּאָר טעג, וי איך קלייב זיך איבערריידן מיט ארעדן",
ביט װאָס איז ער געווען ,ביזי" די פאַרגאַנגענע װאָך. די מאַמע
עה"ש פלעגט שטענדיק זאָג, אַז אַ פאָדים מוז מען אַ פּרואװו
טאָן, צי ער רייסט זיך ניט איבער. איך מיין, אַז געטרײשאַפט
מוז מען אויך אַ פּרואוו טאָן
פרעגן ביי , רעדן" איז מיר געווען שווער און בלייבן אין
שטוב און ואַרטן, צי װועט ער הינט קומען, צי װועט ער זין
,ביזי? --- איז מיר געווען אינגאַנצן אוממעגלעך. איך האָב
באַשלאָסן צוגיין צו דער מיסיס קאָשעס, זען װאָס זי מאַכט.
איך האָב ליב צו הערן אירע מעשות, זי וייס שטענדיק װאָס
צו טאָן, כאָטש זי איז שוין אַלט און קראַנק. זי װאָלט געוויס
איצט אַװעק פון שטוב און ניט אויסגעקוקט אויף רעדן", וען
זי זאָל זיין אויף מיין אָרט. איך האָב שוין געהאַלטן ביים אַװעק-
גיין פון שטוב, ווען , רעד" איז אַרין, און ביי מיר האָט זיך
אָפּגעריסן פון צונג :
--- ביסט היינט ניט , ביזי" ?
, רעד" האָט אָנגעהויבן ריידן אויף ענגליש, מסתם האָט אים
פאַרדראָסן אויף מיין פראַגע.
--- ,וואואי יו'ר עסקינג מי ?" (װאָס פרעגסטו מיך עפּעס +)
איך ווייס ניט פאַרװאָס מיר האָט אָנגעהױיבן קלאַפּן אין
האַרצן, אָבער אַזױ שטאַרק, אַז איך האָב מורא געהאַט, ,רעד"
װועט הערן, וי הויך עס קלאַפּט. איך האָב רעדן? געענט.
פערט גאָרניט קלערנדיק :
-- , רעד", רוש איז געקומען פון קאַליפאָרניע, דו ביסט
מיט איר געגאַנגען דריי יאָר , מיט פיר מאָנאַטן', דאַרפסט גיין
מיט רוטן, , רעד"... וועגן די פיר מאָנאַטן האָב אֹיך געזאָגט
גלאַט אַזױ, ווייל איך האָב זיך געװאָלט אָפּרעכענען מיט , רעדן"
פאַר זיין , ביזי".
, רעד" האָט ווידער גערעדט אויף ענגליש :
--- יו װאָנט מי טו דו סאָ, רבקה? (דו וילסט איך זאָל
אַזױ טאָן ?)
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 2958
מיר האָט זיך געדאַכט, אַז ,רעד" מאַכט שפּאַס, ער רייצט
זיך מיט מיר, ,יו װאָנט מִי טו דו סאָ, רבקה" ?
רעד" איז צוגעגאַנגען צום פענצטער און זיך געשטעלט
קוקן אויף די פייערן פון גאָס, װוי דעמאָלט וען ער האָט מיך
געבעטן אים ווייזן די בריוו פון , פּאַלעסטײן". און איך, אָנשטאָט
ענטפערן , רעדן" האָב גאָר דערזען די קליינע זשאַנעט, וי זי
זיצט אַ בלינדע אויפן בעטל און וויל ניט אַראָפּגײן. מיך האָט
אָנגענומען אַ רחמנות, איך וייס ניט צי צו דער קליינער זשאַ-
נעט, צי צו זיך אַלײן. איך האָב צוגעמאַכט די אויגן און דערזען
אַ סך רויטע פייערדיקע רונגען טראָגן זיך אַרום און וערן גרין
און בלוי. די בלינדע וװעלט איז אויך אַ ועלט, און די עלנטע
וועלט איז אויך אַ ועלט, און צו װאָס דאַרף איך ענטפערן
,רעדן", אויב ער רייצט זיך מיט מיר, ווען איך האָב דערנאָך
געעפנט די אויגן איז , רעד" געשטאַנען אָנגעבויגן איבער מיין
בענקל :
--- װאָס , דענקסטו", רבקה ?
--- גאָרניט, איך טראַכט וועגן די פייערדיקע רונגען, װאָס
איך האָב נאָר װאָס געזעף
--- איך פאַרשטיי ניט,
--- גאָרניט, , רעד", ניט קיין וויכטיקע זאַכן.
ווען , רעד" זאָל אַװעקגײן װאָלט מיך ניט געאַרט, אין יע-
רגע, וייל אַלע זאַכן זיינען פאַר מיר געװוען אַלץ איינס,
ניט פריילעך און ניט אומעטיק. נאָר ,רעד" איז ניט אַװעק,
ער האָט מאָדנע איינפאַלן, ער האָט זיך גאָר צוגעזעצט אויף
דער ערד און האָט מיר אױיסגעטאָן די שיך.
--- לייג זיך צו, רבקה, דו ביסט מיד, איך װעל דיר
בריינגען קאפע. איך האָב אים געפאָלגט, איך האָב זיך צוגע-
לייגט, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז איך בין ניט אין ניו-יאָרק,
נאָר גאָר ביי מיין זיידן אין ואַלד, לעבן לובלין. עס האָט
אָנגעהויבן רעגענען און בליצן. ,רעד' האָט מיר געבראַכט
קאפע, ער האָט זיך צוגעזעצט לעבן מיר און האָט מיר געזאָגט :
--- רבקה, , איטס טרו", (ס'איז אמת), איך בין דעמאָלט
224 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
געגאַנגען מיט רוטן. , שי קרייד" (זי האָט געװיינט...) איך
על מיט איר מער ניט גיין ,נעווער".
פון אַלץ װאָס ,רעד" האָט גערעדט האָב איך געהערט
, נעווער". איך גלויב אים, ווען ער זאָגט דאָס װאָרט ,נעווער".
דער ויזיט
1דטער אויגוסט.
היינט האָב איך געהאַט אַ גרויסן גאַסט. רוט איז צו מיר
געקומען,. אױסגעפּוצט איז זי געוען, װי שטענדיק, אָבער עס
איז געווען אַן אַנדער רוט. איך האָב דאָס דערזען גלייך וי זי
איז אַריין, זי האָט געהאַלטן דעם קאָפּ אויסגעצויגן אויף פאָר-
אויס, װי זי זאָל עפּעס טראָגן אויפן רוקן. איך האָב איר דער'
לאַנגט אַ שטול, מיר האָט זיך געדאַכט, אַז זי מוז זיך צוזעצן
רוט האָט אָנגעהויבן ריידן אויף אידיש און עס קען זין, אַז
צוליב דעם האָט זיך מיר געדאַכט, אַז עס זיצט דאָ אַן אַנדער
מענטש, ניט רוט,
--- איך בין אַלט פיר און צװאַנציק יאָר. אַז איך האָב זיך
געטראָפן מיט , רעדן" בין איך אַלט געווען צװאַנציק. מיר האָבן
שוין באַדאַרפט חתונה האָבן, האָב איך געטאָן אַ נאַרישקײט,
,אי װאַז סאָ פוליש", (איך בין געווען אַזױ נאַריש), איך האָב
געװאָלט , סעיפן" געלט אויף אַ היים, אויף ,פאָניטשור" (מעבל).
איצט האָב איך זעקס הונדערט דאָלער... און איר זיינט גע-
קומען.
רוט האָט אָנגעהױיבן וויינען שטיל. אַלע ויילע אַ צי געטאָן
דעם אָטעם אין זיך. אַזױ ווי זי װאָלט װעלן פּרואװװן, צי זי האָט
נאָך מיט װאָס צו עטעמען. סעלמא זאָגט, אַז איר האָט אַ /באָי"
אין פּאַלעסטײן. שאָל מיי לייף" (מיין גאַנצן לעבן), האָט זי עפּעס
געזאָגט, איך האָב מערניט געהערט, װאָס רוט האָט גערעדט,
איך האָב נאָר געזען, וי זי האַלט נאָך אַלץ דעם קאָפּ אויסגע-
צויגן פאָרויס, און איר גרינער פעדער אויפן הוט האָט געצי-
טערט. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז דאָס ויינט גאָר די בלינדע
זשאַנעט און בעט זיך מען זאָל צו איר רופן אַ דאָקטער. רוט
האָט נאָך עפּעס גערעדט און דערנאָך איז זי שטיל געבליבן זי
טאָגי-בוך פון רבקה זילנצרג 258
האָט געויינט און געפּרואװוט די לופט, צי זי וװוערט ניט דער-
שטיקט. אָט אַזױ וויינט מסתם זשאַנעט. איך האָב אַ זאָג געטאָן
צו רוטן :
--- איך בין ניט קיין דאָקטער, װאָס זיינט איר צו מיר
געקומען ?
רוט האָט זיך אַ ריס געטאָן:
--- קיין דאָקטער ? ,װאַט דו יו מין אַ דאָקטער"? (װאָס
הייסט אַ דאָקטער ?)
זי איז געווען רויט, און האָט אויפגעהערט צו ווינען און
האָט אָנגעהויבן ריידן אויף ענגליש:
-- ,אי טאָט יור אַ יומען ביאינג, באָט... יול קאַם טו
מי סאָם דעי" (איך האָב געמיינט איר זיינט אַ מענטש... נאָר...
איר וועט נאָך קומען צו מיר ווען עס איז...)
איך האָב געהערט, וי רוט איז געלאָפן איבער די שטיגן
אַראָפּ. מיר האָט זיך געדאַכט, אַז זי װועט פאַלן אויף די שטיגן
ווייל זי זעט דאָך איצט גאָרניט. איך האָב געװאָלט לויפן זי
אונטערהאַלטן, נאָר אירע טריט זיינען שטיל געװאָרן און איך
בין געבליבן זיצן אויפן אָרט.
מיסטער עדלשטין
6טער אויגוסט.
שיינפעלד ויל זיין אַ שיינער מענטש, עס גיט אים אין
לעבן, אַז איך זאָל אָפּגעבן זיינע פופצען דאָלער משיחן. איך
האָב היינט באַקומען פון אים אַ בריוועלע, שרייבט ער מיר:
, איך בעט אייך, רבקה, שיקט אֶפּ די פופצן דאָלער צו דעם
מענטשן, ביי וועמען איר האָט זיי גענומען. איך ויל קיינעם
ניט שולדיק זיין כל זמן איך דאַרף ניט. איך האָב צוליב דעם
זייער אַ סך מקריב געווען. . . אויב איר האָט איצט ניט קיין געלט
װעל איך אייך אָפּשיקן אַנדערע פופצן דאָלער".
אַז איך האָב באַקומען דעם בריוו בין איך אַװעק זוכן פיר
דאָלער, ווייל עלף האָב איך געהאַט. די טאַנטע האָט ניט געהאַט
ביי זיך קיין געלט, די מיסיס שאָר איז אין שטוב ניט געוװוען
און ביי וועמען האָב איך געקריגן די פיר דאָלער ? בי מיסטער
2980 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
עדלשטיין. . . געװאָלט האָב איך גיין אַ היים און באָרגן פיר
דאָלער ביי דער לאָנדריניטשקע, נאָר אַקעגן איז מיר אָנגעקומען
אַ מענטש, װאָס איך װאָלט געקענט שוערן, אַז איך האָב אים
אין ערגעץ געזען, נאָר איך האָב ניט געדענקט ואו. דערקענט
האָב איך אים, ווען ער האָט צו מיר אַ שמייכל געטאָן, און איך
האָב דערזען די גרויע דורכזיכטיקע אויגן, װאָס אַביסל לאַכן
זיי און אַביסל האָבן זיי רחמנות. דאָס איז דאָך דער גרויסער
גביר פון לאָנג אײילאַנד, מיסטער עדלשטיין . . .וי קומט ער
אַהער ?
ער האָט מיך דערקענט און זיך אָפּגעשטעלט:
--- װאָס מאַכט איר?
אַ דאַנק, איך בין , אָלרײיט".
--- וואוהין גייט איר ?
איך האָב זיך גאָרניט באַטראַכט אַז איך רעד מיט אַ גרויסן
גביר און איך האָב אים געזאָגט ואוהין איך גיי.
--- איך גיי קריגן פיר דאָלער, איך דאַרף היינט אָפּגעבן
אַ חוב.
מיסטער עדלשטיין האָט אַרױיסגענומען די פיר דאָלער פון
אַ קעשענע און האָט מיר געגעבן
-- נעמט, האָט ער געזאָגט, און גייט ניט זוכן
אָט האָב איך זיך אָנגעמאַכט אַ חתונה, גאָר נעמען ביי
עדלשטיינען פיר דאָלער! ביי אַזאַ גביר הייסט עס כמעט
נעמען אַ נדבה, האָב איך אַ טראַכט געטאָן און איך האָב דאָס
אים געזאָגט אויך.
-- אָ, איך וויל ניט נעמען ביי אייך, איר זיינט אַזאַ גביר,
וועט עס אַרוסקומען, אַז איך נעם ביי אייך...
איך האָב שוין ניט געװאָלט פאַרענדיקן אַ ,נדבה", נאָר
עדלשטיין האָט אַליין פאַרשטאַנען, װאָס איך מיין און ער האָט
מיר געזאָגט :
--- איר האָט מיך צופעליק געטראָפן, איר זיינט ניט געקו-
מען ביי מיר בעטן קיין געלט... נעמט.
ער איז אַ מאָדנער מענטש, דער עדלשטיין, ער איז אַ
מענטש אָן קונצן, און איך האָב זיך געפילט, װי איך װאָלט אים
טאָגיבוך פון רבקה זילבע רג +29
שוין פון לאַנג געקענט. איך האָב אים דערצײלט װעגן דער
קליינער זשאַנעט, װאָס איז בלינד געװאָרן. און זעט אויס, אַז
איך האָב וידער געטאָן אַ נאַרישקײט. עדלשטין האָט מיר
געזאָגט :
--- גיט מיר אייער ברודערס אַדרעס, איך על שיקן אַלע
הודש צען דאָלער.
אַזױ האָט ער געזאָגט: צען דאָלער.
מיסטער עדלשטיין איז געגאַנגען לעבן מיר און איך האָב
געזען, אַז די אַקסלען זיינען ביי אים אַביסל אַראָפּגעלאָזן, קיין
יונגער איז ער שוין, זעט אויס, ניט. ער האָט גערעדט צו מיר
וועגן לובלין:
-- איך האָב אַמאָל געגעסן טעג ביי אייער זיידן רב
מאָטיעלע, איידער ער איז נאָך אַרױסגעפאָרן אין װאַלד, די
בעסטע , טעג" האָב איך געגעסן ביי אים. ער פלעגט מיך זעצן
ביים טיש און הייסן מאַכן המוציא, אַ פרומער זייער געווען אייער
זיידע, אַ פאַרנומענער,. אינמיטן דערינען פלעגט ער זיך אַ כאַפּ
טאָן און אָנהױיבן שרייען אויף דער באָבע אויף אײיערער: גיב
אים עסן, גיב! װאָס גיסטו ניט ? -- -- -- ער פלעגט זאָגן
גלאַט אַזױ פון צעטראָגנקײט, ער פלעגט עס אַמאָל זאָגן אַפילן,
ווען איך האָב שוין אָפּגעגעסן... כדי פאָלגן דעם זיידן פלעגט
מיר די באָבע צורוקן דאָס זאַלץ מעסטל. ער איזן זײיער אַ צע-
טראָגענער געווען...
זעט אויס, אַז דער זיידע איז אויך געװוען אַ , קאַפּידריך",
וועדליג וי מיסטער עדלשטיין דערציילט,
איך האָב געגעבן מיסטער עדלשטיין דעם ברודערס אַדרעס,
טאָמער איז דאָס אַפילו ניט אַזױ שיין פאַר מיר, אָבער בעסער
איידער דער ברודער זאָל הונגערן, און איך האָב דאָס טאַקע
געזאָגט מיסטער עדלשטיין :
--- עס איז אפשר ניט אַזױי שיין, װאָס איך גיב אייך דעם
ברודערס אַדרעס...
--- אוודאי איז ניט שיין, האָט ער מיר געענטפערט, עס
װאָלט געווען אַ סך שענער, אַז איר זאָלט מיר ניט װעלן געבן
298 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
איער ברודערס אַדרעס... און ער האָט אָנגעהויבן לאַכן און
דערנאָך האָט ער צוגעגעבן:
--- ווער האָט עס אייך אויסגעלערנט דעם ;ניט שיין".יי
איך האָב אים צוגעפירט צו זיין מאַשין. ער האָט אַ קוק
געטאָן אויפן זייגער און האָט געזאָגט :
--- איך האָב אַ האַלבע שעה פריי, קומט איך װעל אייך ווייזן
ניװ-יאָרק.
איך בין אַרײין מיט אים אין מאַשין
אַ ברייטע, אַ ווייכע מאַשין, אַ סאַמעטענע.
ניודיאָרק האָט זיך אַ טראָג געטאָן אַנקעגן אונדז. הויכע
מויערן, דערנאָך דער סענטראַל פּאַרק, אַן אָזיערע אינמיטן
שװאַנען שווימען. איצט דאַכט זיך מיר, עס האָט זיך מיר אָפּגע-
חלומט אַ חלום, און מיסטער עדלשטיין האָט מיך געבראַכט צו-
ריק צו דער לאונדרי.
--- פאַרװאָס ווילט איר ניט נעמען דעם דזשאַב ביי מיר ?
-- אַ דאַנק אייך, איך האָב אַ דזשאַב.
נאָך אַמאָל האָבן אַ לאַך געטאָן איבער מיר זיינע אויגן
- , גוט באַי", האָט ער אַ זאָג געטאָן, געגעבן די האַנט
און איז אַװעקגעפאָרן.
ער אויך: דער זיידע רב מאָטיעלע. ער האָט ביי אים
געגסן ,טעג"... פונדעסטוועגן איז אַ רחמנות אויף דער באָבע,
קיינער דערמאָנט זי ניט, נאָר דעם זיידן רב מאָטיעלע.
בעסיע די בלאַנדע
2)'"טער אויגוסט.
אויס מיט די , פּיסעס" איך ניי שוין ביי דער מאַשין. די
בלאָנדע בעסיע גיט מיר אַלעמאָל אַ ווייז װאָס צו טאָן, זי פּאַטשט
לאַנג מיט די ליפּן, אַז זיי פאַלדעװען זיך אַזש ביי איר אָן, און זי
זאָגט צו מיר :
--- האַלט גרינגער די הענט, גרינגער.
כאָטש איך פאַרשטײי ניט, װי קען מען הענט האַלטן גרינגער
און װוי קען מען הענט האַלטן שװוערער, פונדעסטוועגן איז מיר
גרינגער, װאָס די בלאָנדע בעסיע וויל מיר העלפן. און אַז איך
טאָג-בוך פון רבקה זילבערג 289
זע וי זי פּאַטשט מיט די ליפּן װערט מיר אַזש גרינגער אויף
דער נשמה. צוליב מיר האָט זי היינט אַרײנגעכאַפּט פון דער
שװואַרצינקער מערי:
די שװאַרצינקע מערי איז פּשוט אַ מרשעת, נאָר אָנשטאָט
זאָגן, אַז זי פאַרגינט מיר ניט, װאָס איך קען שוין אַרבעטן ביי
דער מאַשין צו ביסלעך -- מאַכט זי זיך גאָר פאַר גאָטס
אונטערפירערקע, זי היט די יוניע, ובכן איך האָב נאָך ניט קיין
יוניע ביכל... זי האָט זיך היינט פאַנאַדערגעלאָזן, און , געמאָלן"
װי איר שטייגער איז זייער שנעל, און אַז די בלאָנדע בעסיע
האָט נאָך מיר אַלץ צוגעהאָלפן, האָט זי איר לסוף געזאָגט, אַז
זי איז אַ , סקעב" (שטרייק-ברעכערין).
-- , יו'ר אַ דוירטי סקעב", (ביסט אַ שמוציקע שטרייק-
ברעכערין).
די בלאָנדע בעסיע האָט אָנגעהױבן פּאַטשן מיט די ליפּן
נאָר זעט אויס אַז אויסקירעווען זיך מיטן מויל איז איר געוען
שווער, איז זי צוגעגאַנגען צו דער שװאַרצינקער מערי, זיך גע-
שטעלט אַנקעגן איר, און איר געויזן מיט די הענט איבערן
מויל אַ פּאָר װאָנצעס, און האָט שווער אַרױסגערעדט :
--- פיליפּ האָט דיך אַװעקגעװאָרפן, גוט אַזױ... װילסט
אַפילו אַ ארעפיודזשי? ניט העלפן, טפו, ,וויטש" (מכשפה) . . .
די שװאַרצינקע מערי האָט שוין גאָרניט געזאָגט, אין די
ווינקלען פון די אויגן זיינען ביי איר געשטאַנען צוויי גלאַנצינקע
טראָפּנס, זיי האָבן ניט אויסגעזען װי טרערן נאָר װי פונקען.
זעט אויס זי האָט געטראַכט, װאָס אַזױנס צו זאָגן דער בלאָנדער
בעסיע, און זי האָט טאַקע, זעט אויס, באַטראַכט, וױייל אין אַ
מינוט פופצן אַרום איז זי צוגעגאַנגען צו דער בלאָנדער בעסיעס
מאַשין און האָט געזאָגט הויך, אַז אַלע זאָלן הערן, אויף ענגליש:
--- און דיין מוזישן וויל דיך אַװעקװאַרפן אַלע יאָר... אַלע
יאָר...
די בלאָנדע בעסיע האָט אויף איר ניט קיין קוק געטאָן,
זי האָט בלויז אַ שפּײ געטאָן אויף יענער זייט, וואו מערי איז
געשטאַנען, און האָט געזאָגט: ,ויטש"...
שפּעטער האָט מען מיך גערופן אין דער יוניע. דאָרט איז
260 פון לובלין ביז ניו:יאַרק
געווען דער אָרגאַנײיזער, און איך האָב איצט היינט דערזען אַז
ער האָט אויך אַ קלײכעדיק פּנים, וי מיסטער שאַמוט, וואו
האָבן זיי זיך אַלע אָנגענומען מיט אַזעלכע פּנימער ?
דער אָרגאַנײזער האָט מיר געגעבן אויספילן אַן , אַפּליקעישן"
איך האָב אָנגעשריבן נאָכאַמאָל דעם זעלבן גוטן יהי רצון, אַז
איך בין שוין זיבן יאָר אין פאַך. איך האָב אינגעצאָלט איין
דאָלער פאַר דער ,אַפּליקעישן", דער אָרגאַנייזער האָט מיר גע-
געבן אַ רעסיט און איך בין אַװעק צוריק אין שאַפּ,
די בלאָנדע בעסיע האָט גענומען דעם רעסיט.
--- ,אי װויש יו גוד לאָק", (איך ווינטש דיר גליק), האָט
זי געזאָגט און דערנאָך צוגעגעבן: װעסט שוין שקלאַפן ביי דער
מאַשין, , דאָן װאָרי" (זאָרג ניט). נאָר דערמיט האָט זיך עס ניט
געענדיקט, זי האָט זיך אַ הויב געטאָן און איז אַװעק מיטן
רעסיט. צו דער שװאַרצינקער מערי, זי האָט היבש געפּאַטשט
מיט די ליפּן און האָט לסוף אַרױסגעזאָגט :
-- נאַ. לעק דעם רעסיט פון דער יוניע, װועסט פעטער
ווערן.
די שװאַרצינקע האָט איר ניט געענטפערט, נאָר זי האָט
איר געוויזן א צונג, און איך האָב זיך געװואונדערט, װאָס ביי
אַזאַ קליין מערעלע קען זיין אַזאַ לאַנגע צונג, |
די בלאָנדע בעסיע האָט מיך גענומען אונטער איר פליגל,
זי העלפט מיר גאָרניט, נאָר אַלע וויילע דערמאָנט זי מיר.
--- האַלט גרינג די הענט, רוט.
אין שאַפּ רופט מען מיך רוט. אַזױי אַז אַרום און אַרום האָב
איך שוין דריי נעמען. רעי, רוט און רבקה, און דאָס איז ניט
פאַר קיין גאַנצן יאָר פון מיין זיין אין אַמעריקע.
;ניט אומזיסט געבויט אַ גיײיאָרף"
8'טער אויגוסט,
אָפּגעבן די פופצן דאָלער , משיחן" איז מיר געווען אַ סך
שװוערער וי קריגן זיי. אַבי מען זאָגט: קריגן געלט אין שװער,
אָפּגעבן איז גרינג, ניט שטענדיק גילט דאָס זעלבע. אַז איך האָב
אָפּנעבראַכט די פופצן דאָלער אין דער געזעלשאַפט ,הילף פאַר
טאָגיבוך פון רבקה זילבערג 201
פליכטלינגע" האָט מיך מיסטער שאַמוט אָנגעקוקט אַזױ פאַר-
וואונדערט וי איך זאָל אַריינקומען צו אים אין אָפיס אָן אַ
קלייד, חלילה, אָדער אָן אַ קאָפּ.
--- װאָס , באַדערט" (עסק'ט) איר זיך מיט די פופצן דאָ-
לער, װאָס ? האָט ער געזאָגט אומצופרידן און האָט זיך אַזש אַ
קראַץ געטאָן אין דער פּאַטילינצע. דערנאָך, האָט ער זיך, זעט
אויס, געכאַפּט, אַז ער איז צו שטרענג צו אַ מענטשן װאָס האָט
אָפּגעבראַכט געלט און האָט געזאָגט מיט אַ שמייכל :
--- אַי לובלין, לובלין! ווען װעסטו שוין וערן אַמעריקע ?
און עס האָט זיך אָנגעהויבן אַ גייעניש מיט שיינפעלדס געלט
פון איינעם צום אַנדערן, עס האָט זיך אַרױסגעװיזן, אַז די פופצן
דאָלער האָט געגעבן , משיח" אויף זיין רעכענונג, נאָר ער האָט
עס אױסגעבאָרגט ביי דער געזעלשאַפט , הילף", ביז די געזעל-
שאַפט װעס עס איבערנעמן אויף איר חשבון, און אויף איר חשבון
האָט מען דאָס נאָך ניט איבערגענומען, מען פאַרהאַנדלט עס, ווייס
מען ניט ועמען דאָס געלט איצט אָפּגעבן... מיסטער שאַמוט
איז געווען אַזש פאַרשוויצט:
--- נו, צו װאָס האָט איר געבראַכט איצט די פופצן דאָלער,
האָסטו שוין געהערט, מען זאָל ברענגען געלט אויף צוריק ?
ערשט שפּעטער איז אָנגעקומען דער אַלטער מיסטער פיש-.
מאַן און איצט דאָ האָט זיך אָנגעהויבן די אמתע חתונה. ער האָט
מיך פּשוט גענומען פאַר דער האַנט און איז מיט מיר געגאַנגען
פון איין טיר צו דער אַנדערער,
-- איך האָב אייך געזאָגט, מען דאַרף האָבן צוטרויען צו
זיי.. . אַ , פליכטלינג" איז אַ מענטש,
אַלע װאָלטן אָפּגעגעבן... אַז איר גליבט ניט, אָט האָט
איר אַן , עקזעמפּל" (אַ בײישפּיל),
די פופצן דאָלער האָט ער אין קעשענע ניט אַרײנגעלײגט,
ער האָט זיי געטראָגן װי אַ פאָן אינדערהויך אין איין האַנט און
מיך האָט ער געפירט מיט דער אַנדערער האַנט, וי אַ לעבעדיקן
באַװײיז, אַז אַ , פליכטלינג איז אַ מענטש". אַנקעגן אַ צוויי שעה
האָבן מיר אַרומגעשפּאַצירט איבער די טירן פון די דירעקטאָרן
262 פון לובלין ביז גיו:יאָרק
מיט די געהילפן, איך בין גייענדיק פאַרשוויצט געװאָרן, נאָר
דער אַלטער , משיח" איז ניט געװאָרן מיד.
--- איך זאָג אייך תמיד, האָט ער גע'טענעה'עט, צו װאָס
דאַרף מען דאָ די ,פאָרניטשור" ? צוטרויען צו אַ מענטשן דאַרף
מען, .. און ער האָט דערמאָנט דעם דעמבענעם טיש, װאָס ער
האָט אַליין געפאַרבט. זיין לעצטער וויזיט איז טאַקע געווען צו
מיסטער שאַמוט. מיסטער שאַמוט איז געזעסן לעבן דעם גר-
נעם טיש און האָט געזוכט אַן עצה וי זיך אַרױסצוראַטעװען פון
משיחן. צום סוף האָט ער אַ כאַפּ געטאָן זיין זייגערל, װאָס
ליגט ביי אים שטענדיק אויפן טיש, און האָט זיך אַזש אַ נעם
געטאָן פאַרן קאָפ :
גאָר פאַרגעסן, איך האָב אַ מיטינג! און ער איז שוין
געשטאַנען אויף די פיס און זיין העלע הוט אין האַנט. ער האָט
שמייכלענדיק דערלאַנגט אַ האַנט ,משיחן":
--- איר זאָלט געזונט זיין, מיסטער פיש, איר זיינט גע-
רעכט...
און צו מיר האָט ער אַ זאָג געטאָן:
--- אֵי לובלין, לובלין .. ... גוד באַי,
און ער האָט ניט געסטאַיעט אין איין רגע.
משיח האָט די פופצן דאָלער אַװעקגעטראָגן צו דער קאַסע
און צו מיר האָט ער געזאָגט:
--- נו, איר זאָלט מצליח זיין ביי אונדז. ניט אומזיסט גע
בויט א ניו-יאָרק 4 + 6
איך בין אַרױס פון דער געזעלשאַפט , הילף" און דערזען
ניודיאָרק, װאָס מען האָט ,ניט אומזיסט" געבויט פאַר מיר.
ליכטיק און רוישיק און פריילעך איז געווען די גאָס. די מאַ-
שינעס װאָס האָבן זיך אַלע ויילע אַװעקגעשטעלט און איינע די
אַנדערע געלאָזץ אַ וועג, האָבן אַזױי וי געטאַנצט א פּאָלקע
מאַזורקע. איך בין אַליין פאַרהילכט געװאָרן אין דער רוישיקער
גאַס, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז הינטער מיר שטייט דער
הויכער אַלטער "משיח" און גיט אַכּטונג איך זאָל , מצליח זיין",
טאָגי-בוך פון רבקה זילבע רג 203
אַ זומערדיקסער מיטינג
0-"טער אויגוסט.
מיסטער עדלשטיין האָט טאַקע ניט פאַרגעסן אָפּשיקן צען
דאָלער צו מיין ברודער, און ער האָט מיר אָפּגעשיקט דעם רע"
סיט" (קבלה) פון באַנק, דאָס הייסט ניט ער אַלײן, נאָר זיין מאַק
ליהאי. מילא, זאָל זיין מאַק ליהאי, אָבער מיין ברודער װעט
באַקומען צען דאָלער. דעם ,רעסיט' האָב איך געלאָזן אויפן
טיש, ווייל די טאַנטע האָט מיך אַ רוף געטאָן צו אַ מיטינג פון
דער , לובלינער ליידיס סאָסייעטי". איך בין געגאַנגען װי שטעג-
דיק מיט דער האָפענונג, אפשר וועל איך זיך עפּעס דערוויסן וועגן
מיינע אין לובלין,
דער מיטינג איז געווען װעגן מיסטער שאַמוטס יוביליי.
דער מיטינג איז געווען אַ שיטערלעכער, אַ זומערדיקער. עס
זיינען געקומען װײיניק פרויען. דער , קעפּטן" פון דעם יוביליי,
מיסיס טקאַטש, איז געקומען צו פאָרן פון מאַונטנדעיל זייער
זומערדיק, מיט קורצע אַרבל. זי האָט גראָבע הענט, וי קלעצלעך,
און אַזעלכע ווייכינקע, וי נאָר װאָס אױיסגעקנאָטן.
,פאַר נאַטינג (בשום אופן) אין דער װעלט, װאָלט איך זיך
ניט געשלעפּט אין אַזאַ היץ אין שטאָט אַרײן, נאָר צוליב מיס-
טער שאָמוטס יוביליי בין איךְ געקומען
מיסיס ראַבקין איז שוין נאָכן ,װאַקעישן", זי איז שװאַרץ,
װי זי זאָל מאַכן אַ וויזיט אויף דער זון, און ניט פּשוט זיין אין
די , קעטסקילס" (בערג). די טאַנטע איז דעם זומער ערגעץ ניט
געפאָרן צוליב סעלמאַס , שרפה", נאָר די פרויען האָט זי גע-
זאָגט, צוליב , טריטמענטס" (באַהאַנדלונגען) ביי אַ דאָקטער,
זעט אויס, אַז דאָס איז שענער. מיסיס רובין פאָרט קיינמאָל ניט
אַרױס זומער. אַז דער מאַן פאָרט ניט צוליב די ביזנעס, פאָרט
זי ניט צוליבן מאַן. נאָר אויף די ,ויקענדס" (שבתים און זונ-
טיקס) פאָרן זיי אַרױס ביידע צזאַמען. און נאָך אַ פּאָר פרויען
זיינען געקומען. די זיצונג איז געווען אַ שטילע. מען האָט באַ-
שלאָסן אַװעקשיקן אַ מעלדונג אין די , פּעיפּערס" וועגן מיסטער
שאַמוטס יוביליי, און וועגן זיין , פּערזענלעכקייט". אַלע פרויען
האָבן אַרױסגענומען בלייפעדערס, אויסער דער מיסיס רובין.
264 פון לובלין ביז ניו:יאָ רק
--- איך קען גאָרניט אָנשרײיבן, האָט זי געזאָגט, גענוג,
מיין שוועסטער גאָלדע איז פאַרלאָרן געגאַנגען צוליב קענטעניש.
די בעסטע שרייבערקע פון דער לובלינער ליידיס סאָסײעטי איז
מיסיס ראַבקין. זי האָט געשריבן און אַלע וילע אַ קראַץ גע-
טאָן די נאָז און לסוף איבערגעלייענט פאַר די פאַרזאַמלטע אי-
קאָמפּאָזישאָן" :
,מיר זיינען , פּראַוד" (שטאָלץ) צו האָבן אַזאַ וויכטיקע
פּערזענלעכקייט וי מיסטער שאָמוט פאַר אונדזערן אַ לאַנדסמאַן
און מיר האָבן דעם כבוד צו פייערן זיין פופציק יאָריקן ,יוביליי".
אַלע זיינען געווען זייער צופרידן פון דעם אָנהויב און געפּאַטשט
בראווא, און די פרויען האָבן באַשלאָסן, אַז די מיסיס ראַבקין
אין אַ טאַלענט, אַפילו מיסיס טקאַטש, דער , קעפּטן" האָט אויך
געפּאַטשט בראווא. די מיסיס ראַבקין האָט נאָך געשריבן און
געמעקט און דערנאָך פאָרגעלייענט פאַר די פרויען :
, ביי די היינטיקע אומשטענדן, װאָס די אידן לעבן דורך
אין גאָר דער וועלט, זיינען מיר גליקלעך צו זיין אין אַמעריקע
און זיינען ,פּראַוד" צו האָבן אַזעלכע פּערזענלעכקייטן, וי מיס-
טער שאַמוט".
עס איז געװאָרן צו שפּעט און מען האָט אויסגעקליבן אַ
קאָמיטעט אויף פאַרענדיקן די מעלדונג פאַר די , פּעיפּערס".
איך האָב געטאָן אַ נאַרישקײט, װאָס איך האָב איבערגע-
לאָזן מאַק ליהאי'ס באַנקיקבלה אויפן טיש. אַז איך בין געקומען
אַהיים איז ,רעד" געווען ביי מיר, און איז שוין ווידער געשטאַ-
נען ביים פענצטער און געקוקט אויף די פייערן פון גאַס. עס איז
אַ שלעכטער סימן, אַז , רעד" הויבט זיך אָן אַרײנקוקן אין די
פייערן, ער איז דעמאָלט אין כעס, דאָס ווייס אֹיך שוין. ער האָט
טאַקע באַלד אָנגעהויבן ריידן ענגליש און האָט מיך אַ פרעג
געטאָן :
--י רבקה, ,װאַט קאַינד אָװו רעסיט איז איט? (װאָס איז
דאָס פאַר אַ קבלה ?) איך האָב דיך געבטן ניט גיין צו מיסטער
עדלשטיין . ..
די ערשטע וויילע האָט מיך באַנג געטאָן, װאָס איך האָב
איבערגעלאָזן דעם רעסיט אויפן טיש, און דערנאָך האָב איך אַ
טאָגיבוך פון רב קה זילבע רג 2098
טראַכט געטאָן, אַז איך האָב נאָך מיט , רעדן" ניט חתונה געהאַט
און בין אים ניט מחויב צו זאָגן קיין ליגן...
--- פון װאַנען ווייסטו, אַז איך בין געגאַנגען צו אים ?
--- און דער ,רעסיט" ?
איך האָב דערציילט , רעדן" וועגן מיין באַגעגניש מיט מיס-
טער עדלשטיין אין גאַס, און אַז ער װעט שיקן אַלע חודש מיין
ברודער צען דאָלער,
--- צו װיניק, רבקה, האָט , רעד" אַ לאַך געטאָן.
איך ווייס ניט, װאָס מיט מיר איז געװאָרן, איך האָב דער-
פילט אַ וייטיק אַרום האַלדז, װוי מען זאָל מיך שטיקן און איך
האָב אַ וויילע ניט געקענט ריידן. איך בין מסתם בלייך געװאָרן
ווייל , רעד" האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן און מיך גענומען ביי די
אַקסלען :
--- רבקה'לע, ,דאָן בי ענגרי" (זיי ניט ביין)...
--- דו טראַכסט ניט וועגן מיין ברודער, און אַז ער הונגערט,
אַרט דיך ניט... און עדלשטיין...
--- איך בין ניט אַזױי רייך, װוי ער... האָט ,רעד" מיר
געענטפערט.
--- און דו ביסט ניט הונגעריק אויך...
,רעד" האָט געשויגן. ער איז געזעסן אַראָפּגעלאָזץ דעם
קאָפּ. איך האָב געזען, אַז ער האָט עפּעס באַשלאָסן, נאָר װאָס
האָט ער מיר ניט געזאָגט,
, ניט איז ניט" האָב איך געטראַכט, איך קען ניט לעבן
שטענדיק מיט , רעדס" שכל.
מיר האָבן אָפּגערעדט אויף מאָרגן , אויסגיין" און ,רעד"
האָט מיך געבעטן איך זאָל אָנטאָן די נייע דרעס", װאָס זיין
מאַמע האָט מיר געשיקט אַ מתנה.
וואו װויל מיט מיר , רעד" גיין? און צוליב װאָס דאַרף
איך זיך אַזױ אױספּוצן ? אַז ,רעד" איז אַװעק האָב איך לאַנג ניט
געקענט איינשלאָפן, און ביינאַכט האָט זיך מיר געחלומט דער
,רעסיט", און מאַק ליהאיס אונטערשריפט איז געווען פון שטיין.
איך האָב די אונטערשריפט אַ פּאָר מאָל אַ ריר געטאָן און מיר
האָט וויי געטאָן דער פינגער. דערנאָך האָט זיך מיר געדאַכט,
260 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
אַז ניט מיין פינגער טוט זויי, נאָר מיין ברודער כאַצקלען טוען
וויי די פינגער. אַז איך האָב זיך אויפגעכאַפּט האָב איך געזען,
אַז ביי מיר איז רויט אַ פינגער, מסתם נעכטן פאַרשטאָכן ער-
געץ. ניט גוט, עס װעט מיר שװער זיין אַרבעטן ביי דער
מאַשין,
איך פאָר זיך זעףיי מויט , רעד"ס טאַטעימאַמע
1-טער אויגוסט,
ביי לייטן פאָרט מען , זיך זען" מיט אַ חתן, אן מיר דאַכט
זיך, אַז איך בין היינט געפאָרן ,זיך זען" מיט ,רעדס" טאַטע
מאַמע. מיט קיין חתן האָב אֹיך זיך אויף מיין לבען ניט געזען,
נאָר זיך זען מיט טאַטע מאַמע איז אַ מאָדנע איבערלעבונג. עס
דאַכט זיך, אַז דער טאַטע איז אַ בער, און די מאַמע איז אַ בע-
ריכע, און אָטאָ וועלן זיי דיך באַלד אַ נעם טאָן מיט די לאַפּעס
און די וועלט װעט זיך איבערקערן. אַזױ האָט זיך מיר געדאַכט,
ווען איך בין געפאָרן מיט , רעדן" אין באָס,
,רעד" האָט מיר היינט געזאָגט, אַז איך דאַרף צופאָרן זאָגן
אַ דאַנק זיין מאַמען פאַר דער , דרעס". זעט אויס, אַז דאָס האָט
ער טאַקע באַשלאָסן, ווען ער איז געזעסן ביי מיר אין צימער
און האָט געשוויגן. |
,רעדס" עלטערן האָבן אַ ,לאָנטש-רום". באַטאָג אַרבעט
דאָרטן , רעד" אויך, און אין אָװנט אַרבעט זיין מוטער און ער
איז פריי,
,רעדס" מוטער, מיסיס לעוויט, האָט מיר געגעבן די האַנט,
זי איז אַן , ענגלישע", דאָס הייסט זי רעדט ענגליש. זיין טאַטע
איז אַ , אידישער", ער רעדט אידיש. די מאַמע רופט ,רעדן"
לאַרי, און דער טאַטע רופט אים ליזער יאָסל. נאָכאַמאָל לֵיי-
זער . +.
איך האָב באַדאַנקט דער מיסיס לעוויט פאַר דער מתנה
און זי האָט מיר געענטפערט:
-- ,א'ם גלעד יו לאַיק איט". (איך בין צופרידן, װאָס עס
געפעלט דיר).
טאָגי-בוך פון רב קה זילבערג 261
זי זעט אויס אָביסל, װוי אַ פַּריצטע. די נעגל זיינען ביי איר
געפאַרבט אויף רויט.
מען האָט דערלאַנגט אויף אַ טישל קעיק און קאַװע, און
איך האָב ניט געוואוסט, װאָס צו ריידן. מיסטער לעװויט איז
צוגעגאַנגען :
--- וויפל שעה ביסטו דאָס היינט אָפּגעזעסן אין ,ביורע-
פּאַרלע" מיט די צעפּ?
פון אָנהױיב האָב איך געמיינט, אַז ער רעדט ניט צו מיר,
נאָר אַז איך האָב זיך אַרומגעזען, אַז ער קוקט גלייך אויף מיר,
האָב איך איצט ניט געוואוסט װאָס צו זאָגן. ,רעד" האָט זיך
פאַר מיר אָנגענומען, נאָר ער האָט זיך אַזױ אָנגענומען אַז איך
האָב ניט געוואוסט אויף וועלכער וועלט איך שטי. |
--- , װאַט דו יו מין"? (װאָס מיינסטו?) האָט ,רעד" זיך
אָנגערופן צום טאַטן, און אין איין מינוט האָט ער אַרױסגענו-
מען מיינע פיר שפּילקעס פון די האָר, און מיינע צעפּ זיינען
אַראָפּגעפאַלן איין צאָפּ אויף הינטן און איין צאָפּ אויף פאָרנט,
די מיסיס לעוויט האָט זיך אַ כאַפּ געטאָן:
---,לאַרי, יו'ר קרייזי'"? (לאַרי, ביסט משוגע 1).
מיסטער לעוויט האָט געקוקט מיט שמייכלענדיקע אויגן אויף
מיינע צעפּ און האָט געזאָגט:
--- זי איז דאָך טאַקע אַן , אמתע", די מויד דיינע.
--- שור, האָט געענטפערט ,רעד". איך האָב דערזען, אַז
,רעד" און זיין טאַטע האָבן פּונקט די זעלביקע אויגן, ביי ביידן
האָבן די אויגן געװאָרפן שטראַלן, און ביידע האָבן געקוקט אויף
מיר, איינער פון איין זייט און דער אַנדערער פון דער צווייטער זייט.
ווען עס זאָל זיך אַן עפן טאָן די פּאָדלאָגע, װאָלט איך אַהין גלייך
אַראָפּגעפאָרן מיטן טישל, מיטן קעיק, מיט דער קאַװע, און מיט
די צעװאָרפענע צעפּ. נאָר אַלץ איז געבליבן אויפן אָרט. איך
האָב קוים געהערט, װאָס די מיסיס לעוויט האָט צו מיר געטשע-
בעטשעט אויף ענגליש, איך געדענק אַפילו ניט װיאַזױ איךְ האָב
פאַרשטעקט צוריק מיינע ביינערנע האָר נאָדלען, עפּעס אַלץ
האָט זיך געדרייט אָרום מיר און איך האָב זיך אָפּגעטשוכעט,
208 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
ווען מיסטער לעוויט האָט מיר אַלײן דערלאַנגט אַ שעלכל מיט
אייז קרים,
-- נאַ, האָט ער געזאָגט, עס, װועסטו הנאה האָבן.
ווען מיר זיינען אַרױס פון , לאָנטש רום" איז , רעד" גע-
ווען זייער צופרידן, מיר האָט נאָך געקלאַפּט אין האַרצן און
עס האָט מיך פאַרדראָסן אויף , רעדן", װאָס ער האָט צענומען
מיינע האָר. איך האָב זיך ניט געקענט אײנהאַלטן און איך
האָב אים געזאָגט :
-- , רעד"-שמעד, װאָס האָסטו געטאָן מיט מיינע האָר?
-- , איט װאַז װאָנדערפול?" (עס איז געװען פּרעכטיק),
האָט , רעד" געזאָגט אויף ענגליש און האָט געלאַכט, וי שטענ-
דיק, ווען ער איז צופרידן פון עפּעס.
איך האָב זיך אַ ויילע אָפּגעשטעלט, אים אָנגעקוקט און
געגעבן צוויי היבשע פּעטשלעך אין ביידע באַקן
--- דיס איז אַ נייס , אינגעידזשמענט", (דאָס איז אַ פיינער
תנאים), האָט , רעד" געזאָגט, און האָט מיר אַ קוש געגעבן אין
ביידע הענט,
דער מאַמעס יאָרצײט
פיטער סעפּטעמבער.
װאָס די ערד דעקט צו מוז מען פאַרגעסן, אַזױ האָט מיר
היינט געזאָגט די טאַנטע, ווען זי האָט געזען, אַז איך ויין, ווייל
עס איז היינט דער מאַמעס יאָרצײט.
פאַרװאָס מוז מען ? איך פאַרקערט, אַפילו ווען איך טראַכט
ניט װעגן דער מאַמען, פאַרגעס איך זי קיינמאָל ניט, און איך
פאַרגעס קײנמאָל ניט, אַז דער טאַטע אין לובלין שלאָפט אויף
דער ערד אין אַ שטאַל, און אַז זשאַנעט איז בלינד געװאָרן, װי
קען מען דאָס אַלץ פאַרגעסן? מערניט איך האָב זיך אויסגע-
לערנט שווייגן וועגן דעם, צודעקן מיט ווייסע שיך, מיט אַרבעט
אין שאַפּ, און מיט וואוינען אויף גרענד סטריט. אַז איך גיב
אַמאָל אַ צו הויכן לאַך, דערהער איך מיין געלעכטער, און איך
בין זייער פאַרוואונדערט, און אין איין רגע בין איך שוין מער
אין לובלין, װי אין ניו-יאָרק,
טאָגיבוך פון רב קה זילבערג 209
און גראָד היינט איזן מיר אָנגעקומען אַ בריוו פון טאַטן
דער בריוו איז געגאַנגען זיבן װאָכן און איז אָנגעקומען היינט
אין טאָג פון דער מאַמעס יאָרצײיט, און דער טאַטע בעט מיך
איך זאָל דעם טאָג ניט פאַרגעסן... בין איך היינט אַװעק צו
דער אַרבעט אין שװאַרצע שיך. די פאָרליידי אונדזערע האָט
אפשר צען פּאָר אויגן. אַלץ זעט זי. אַזויװי איך בין היינט
אַרײין אין שאַפּ, איך זע -- אירע אויגן ליגן שוין אויף מיינע
שיך ! דער שאַפּ איז דער בעסטער שפּיטאָל אויף דער ועלט.
אין שאַפּ איז ניטאָ קיין זאַך, אויסער שאַפּ. דאָרט איז ניטאָ קיין
יאָר צייט, ניטאָ קיין קאָפּ ווייטיק, ניטאָ קיין טרערן
דעם טאַטנס בריוו איז אַזאַ קורצער, אַז עס װאַרפט אָן אַ
שרעק. ער שרייבט, אַז ער איז געזונט, מיכל איז ניט אין
לובלין. וואו איז מיכל שרייבט ער ניט. און איך זאָל ניט
פאַרגעסן דער מאַמעס יאָרצײט. און די לעצטע שורה איז גאון
דער אויבערשטער ועט אונדז העלפן."
,רעד" איז מיך היינט געקומען אָפּנעמען פון שאָפּ, זעט
אויס דערפאַר, װאָס איך האָב אים נעכטן געזאָגט וועגן דער
מאַמעס יאָרצײט. ער האָט אויך אַ קוק געטאָן אױיף מיינע
שװאַרצע שיך, נאָר ער האָט געואוסט, פאַרװאָס איך האָב זיי
אָנגעטאָן.
איז איין יאָר אַזויפיל צייט ? אנשטאט לובלין -- איז ניו-
יאָרק. אנשטאט דער מאַמען -- איז דאָ אַ יאָרצײט. לייזער איז
אין ארץ ישראל, און ,רעד" איז מיך געקומען אָפּנעמען פון שאַפּ.
און דער טאַטע, װאָס איז געבליבן איינער אַליין אין קראַסוליעס
שטאַל שרייבט מיר : , און דער אויבערשטער ועט אונדז העלפן."
שטערן
398'טער סעפּטעמבער.
די פאַרגאַנגענע װאָך האָט זיך געקאָכט, וי אין אַ קעסל-
גרוב צוליב מיסטער שאַמוטס יובילייאום. ביי דער טאַנטע זי-
נען אַזש געווען שװאַרצע רעדער אונטער די אויגן, אַזױ האָט זי
זיך אָנגעהאָרעװעט. די מיסיס ראַבקין האָט זיך געמוזט לײגן
אויף צוויי טעג אין בעט צוליב מידקייט. ערשטנס ביז זי האָט
200 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
פאַרטיק געמאַכט די גאַנצע באַשרײיבונג, ער מיסטער שאַמוט
איז, און דערנאָך, ביז זי האָט זיין , פּיקטשור" און די באַשרײי
בונג אַריינגעגעבן אין די צייטונגען, אין די ,פּעיפּערס". אַז זי
האָט דינסטיק אָפּגעגעבן דעם באַריכט פאַר די מעמבערקעס פון
דער אלובלינער ליידיס סאָסייעטי", האָט זי געזאָגט: איך בין
געווען אין אַלע רעדאַקציעס, און זיי האָבן , געפּראַמיזד" (צוגע-
זאָגט), אַז די פּיקטשור װעט זיי אויף אַ פיינעם פּלאַץ". נאָכן
מיטינג איז מיסיס ראַבקין אַװעק זיך לייגן אויף צויי טעג אין
בעט, זי זאָל האָבן כח קומען צו דער אונטערנעמונג.
נאָר דער אמתער טאַראַראַם איז געווען זונטיק אינדערפרי, ווייל
זונטיק אינדערפרי איז מיסטער שאַמוטס בילד געווען אין אַלע צייי
טונגען, אויפן בילד איז מיסטער שאַמוט געזעסן אין זיין אָפּיס לעבן
טיש, מיט אַ ציגאַר אין מויל און האָט אַריעגעקוקט אין פּאַפּירן. די
מעמבערקעס פון דער , לובלינער ליידיס סאָסייעטי" האָבן אַלע גע"
קויפט צו צוויי צייטונגען, איינע אויף מיטנעמען צו דער אונטער-
נעמונג, און אַ צווייטע באַהאַלטן פאַר אַ ,סואוועניר". אונטערן
בילד איז געשטאַנען אַן אויפשריפט: , מיסטער שאַמוט, פּראָמי
נענטער אידישער פירער אין ניו-יאָרק". די פרויען זיינען געווען
זייער צופרידן פון דער אויפשריפט. איבערהופּט דאָס װאָרט
פּראָמינענטער איז זיי געװען צום האַרצן. די מיסיס ראַבקין
האָט דערציילט, אַז זי האָט איבערגעזוכט אפשר הונדערט אויפ-
שריפטן אונטער פאַרשיידענע ,פּיקטשורס", ביז זי האָט אויס.
געקליבן פאַר מיסטער שאַמוט די דאָזיקע אויפשריפט. /מער
האָב איך שוין ניט געקענט טאָן, וויפל איך האָב געטאָן", האָט
זי געזאָגט און האָט צענומען ביידע הענט, וען זי איז געשטאַנען
אינמיטן זאָל אין איר בלויען ,איווענינג גאַון" (אָונט-קלייד).
אַנקעגן מיסטער שאַמוטס בילד איז אין צייטונג היינט גע-
ווען נאָך אַ בילד, פון מיסטער קארעלין. עס איז געמאָלדן גע-
װאָרן די דערשיינונג פון דעם בוך ,י. ה. קארעלין, זיין ביאָ-
גראַפיע און געזעלשאַפטלעכע טעטיקייט" אונטער דער רעדאַק"-
ציע פון פּראָפּעסאָר דר. שיינפעלד.
כאָטש דער , קעפּטן" פון מיסטער שאַמוטס יוביליי איז גע"
ווען מיסיס טקאַטש, האָט פונדעסטוועגן מיסיס ראַבקין אָנגע-
טאָג-בוך פון רבקה זילבצרג 271
פירט מיטן גאַנצן יום טוב. ווען מיסטער שאַמוט איז אַריין אין
זאַל, האָבן אים די געסט באַשאָטן מיט קאָנפעטי, אַזױװוי אין
לובלין באַשיט מען אַ כלה, און טאַקע ניט מיסיס טקאַטש, נאָר
מיסיס ראַבקין האָט אים געפירט אונטערן אָרעם צו זיין שטול
אויבן אָן. מען האָט אים דערלאַנגט אַ גאָלדענע פּען, און אויף
דער פּען אַן אויפשריפט : ,,פון לובלינער לאַנדסלײט מיט אָנער-
קענונג". ווען מיסטער שאַמוט האָט צוגענומען די 5ען האָבן
אַלע געסט געמאַכט דריי , טשירס" פאַר מיסטער שאַמוט, דער
זאָל האָט אָפּגעהילכט און מיסטער שאָמוט האָט געהאַלטן אַ רעדע,
אַ ,ספיטש": ,עס איז ניט קיין צייט פון שמחות, האָט ער
געזאָגט, נאָר אַז איר האָט זיך דערמאָנט פון אַ לאַנדסמאַן, אַז ער
איז אַלט געװאָרן פופציק יאָר, און געמאַכט אַ יום טוב, דריק
איך אייך אויס מיין טיפן דאַנק. דאָס איז פאַר מיר אַ גרויסער
כבוד, און אויך אַ גרויס פאַרגעניגן היינט מיט אייך צו פאַר-
ברענגען צוזאַמען"...
נאָכן ספּיטש האָט מיסטער שאַמוט אַרױסגענומען צען דאָ-
לער, און האָט געגעבן א מתנה דער ,לובלינער ליידיס סאָסײיעטי"
פאַר זייער וויכטיקער טעטיקייט לטובת די אומגליקלעכע אין
,דער אַלטער היים".
דער עולם האָט אַ זיפץ געטאָן, מיסטער רובין האָט צוגע-
טראָגן אַ צווייטן צענערל, מיסטער טקאַטש, דער , קעפּטנס" מאַן,
האָט צוגעטראָגן אַ דריטן צענערל, דערנאָך האָט מיסטער שאַמוט
געגעבן אױטאָגראַפן אַ דאָלער אַ שטיק און מען האָט אויפגע-
קלאַפּט אַ הונדערטער פאַר דער קאַסע פון דער ,לידיס סאָ-
סייעטי". ווען מען האָט אָנגעהויבן טאַנצן, בין איך אַװעק,
כאָטש עס איז שוין נאָך דער מאַמעס ע"הש יאָרצײט, נאָר זשאַ-
נעט איז מיר געשטאַנען פאַר די אויגן. איך בין אַװעק אַהיים
און אַרױף אויפן דאַך, אָדער וי זיי זאָגן דאָ , אויפן רוף".
איבער מיר האָט זיך אױסגעשפּרײט דער ניו-יאָרקער הימל,
פול מיט שטערן פון אויבן, און אונטן זיינען געלעגן די נין-
יאָרקער גאַסן פול מיט שטערן פון אונטן, נאָר ביי מיר אין
האַרצן אֹיז פונדעסטוועגן געווען אַ פינצטערקייט. איך האָב זיר
2/92 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
דערמאָנט מיט פרייד, אַז מאָרגן איז מאָנטיק, איך גיי אין שאַפּ,
און אין שאַפּ פאַרגעסט מען אַלע זאַכן, די פריילעכע און די
אומעטיקע,
דער זיידע רב מאַטיעלע און מייגע חנאים
8"טער סעפּטעמבער.
נעכטן, זונטיק איז געווען סעלמאַס חתונה, צו דער חתונה
זיינען געקומען , רעדס" עלטערן אויך, װי אמתע מחותנים,
,רעד" איז צו מיר געקומען פאַרנאַכט, ער האָט געבראַכט
אַן , אינגעידזשמענט" רינג מיט אַ דימענטל, און האָט מיר גע-
זאָגט, אַז מיר זאָלן היינט אויף סעלמאַס חתונה אַנאָנסירן אונדזער
,אינגעידזשמענט".
-- די זילבערגס כאַפּן ניט קיין לעקעך פון קיין פרעמדן
טיש, האָב איך אים געענטפערט,
--- , װאַט" ? האָט מיך , רעד" אַ פרעג געטאָן, ,אי דאָנט
אָנדערסטענד יו, רבקה", (איך פאַרשטי דיך ניט),
פאַרשטייסט ניט ? האָב איך געזאָגט, די זילבערגס וילן
ניט עסן קיין לעקעך פון קיין פרעמדן טיש...
--- ,װאַט דו יו מין"? (װאָס מיינט עס ?).
--- זעסט ,, רעד", האָב איך אים געזאָגט, מיין זיידע איז
געווען. +.
-- רב מאָטיעלע זילבערג... ,אי נאָ אָלרעדי, הי װאַז עי
טעריבל יחסן"... (איך ווייס שוין, ער איז געװען אַ ,שרעק-
לעכער" יחסן) האָט מיך ,רעד" איבערגעשלאָגן.
יע, רב מאָטיעלע זילבערג. קיין בעל גאװוה איז ער ניט
געווען. ערב פּסח, אַז דער זיידע פלעגט פירן פון װאַלד קיין
לובלין מעות חיטים, אַ װאָגן מיט מעל, פלעגט ער אַלין
זיך זעצן אויפן קעלניע און װי אַ בעל עגלה אַרײנפאָרן אין
שטאָט אַרײן, ער פלעגט אַלײן די זעקלעך אַראָפּטראָגן אויפן
פּלײיצע, און אַרײנטראָגן צום גבאי אין שטוב אַרײן, כאָטש ער
האָט געהאַט , מענטשן",
מעל, פלעגט זאָגן דער זיידע, קען געבן נאָר דער, װאָס
האָט, אַ רייכער, אָבער טרחה קען געבן יעדער מענטש, און
טאָג-בוך פון רבקה זילבערג 213
איך וויל געבן, װאָס יעדער מענטש קען, טאָמער איך װעל אָרעם
ווערן, זאָל איך נאָך קענען בלייבן אַ בעל צדקה.
--- , דאַטס פּילאָסאָפי", האָט מיך , רעד" איבערגעשלאָגן.
--- אָבער אַזױ פלעגט דער זיידע זאָגן, נאָר אַמאָל פלעגט
אויף אים אָנפאַלן אַזאַ גרויסהאַלטעניש, אַז מען פלעגט צו אים
ניט קענען ריידן. דער זיידע איז געווען אַ װאַלד סוחר, אײינמאָל
האָבן אים עטלעכע װאַלד סוחרים גערופן ער זאָל קומען. זי
האָבן אַ מסחר. פּאַגאָדע, גייט פאַרקויפן זיין װאַלד, אַ מציאה.
פּאַגאָדע איז געווען דער רייכסטער פּריץ אין געגנט. דער זיידע
איז געקומען צו די סוחרים. ערשט ער זעט, עס זיצן שוין הירש
פראַמפּאָלער, מיט אַ גאָלדענע קייט אויפן בויך, און איטשע
מאיר טאַרנאַפּאָלסקי מיט די ברילן אויף דער נאָז, און שימעלע
מילנער מיטן געלן בערדל, וי אַן אָפּגעפליקטער האָן, און ,יאָכעס
מאַן" --- אַזױ האָט מען אים גערופן -- סאַפּעט וי אַ גאַנדז,
מען זיצט און מען װאַרט אויפן זיידן. דעם זיידן האָט פאַרדראָסן,
װואָס זיי האָבן זיך פריער אויפגערעדט צווישן זיך, ווייל זיי זיינען
געווען רייכער, און דערנאָך אים געשיקט רופן. אַז זיי האָבן אים
דערציילט וועגן דער מציאה, האָט זיך דער זיידע אַ הויב געטאָן
און האָט זיי אָפּגעפאָרן:
--- זילבערג האָט פיינט מציאות, און עֶר איז אַװעקגעגאַנגען.
אַז דער זיידע איז געקומען אַ היים, און האָט דערציילט, אַז
ער האָט זיך אָפּגעזאָגט פון דער מציאה, איז די באָבע אַװעק-
געלאָפן קיין לובלין און האָט געבראַכט אַלע טעכטער און אַלע
איידעמס, און די זין, מען זאָל איינריידן דעם זיידן נעמען אַ
שותפות אין דער מציאה. און דער זיידע --- איינמאָל ניין!
--- זילבערג כאַפּט ניט קיין לעקעך פון קיין פרעמדן טישי.
און זאָלן זי אַלײין האַלטן די מציאה. מען האָט ביי אים ניט גע-
פּועלט.
און פּאַגאָדע האָט געהאַט אַ פאַרװאַלטער, אַ יונג מיט לאַנגע
װאָנצעס, מיט הויכע שטיוול, און מיט אַ װעלאָסיפּעד, אַ בייסיקל.
האָט ער פון זיידן געהאַלטן אַ וועלט. איז ער ניט פויל, און
זאָגט די סוחרים, אַז ער ויל זיי פאַרקויפן דעם װאַלד, נאָר ער
וויל, אַז זילבערג זאָל אים קאַװוירן... אים געטרויט ער...
214 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
זיינען געקומען אין װאַלד צום זיידן --- הירש פּראַמפּאָליער
מיט דער גאָלדענער קייט אויפן בויך, און איטשע מאיר טאַרנאַ-
פּאָלסקי מיט די ברילן אויף דער נאָז, און שימעלע מילנער מיטן
געלן בערדל, וי אַן אָפּגעפליקטער האָן און איאָכעס מאַן", װאָס
סאַפּעט װי אַ גאַנדז --- זיי זיינען אַלע דאָ. הכלל דער זיידע
האָט זיך אײנגעשפּאַרט, ניין, ער וויל ניט.
--- און דאָס װאָס לובלינער אידן וװעלן צוליב אייך פאַר-
לירן אַזאַ גרויסע פּרנסה ? עס איז דאָך אַן עברה, האָבן זיי גע"
סטראַשעט דעם זיידן מיט יענער ועלט.
--- וועלן דאָס קויפן װאָלינער אידן. װאָלינער אידן זיינען
אויך אידן,
און דער זיידע איז געבליבן ביי זיינס: ער באַפּט ניט קיין
לעקעך פון קיין רייכע טישן...
--- ,װועל, אי אָנדערסטענד יו עי ליטל ביט", (אַלזאָ, איך
פאַרשטיי שוין אַביסל) האָט , רעד" אַ זאָג געטאָן.
--- און װאָס וועט זיין מיטן , אינגעדזשמענט" רינג ? -- האָט
,רעד" אַ זאָג געטאָן.
איך האָב צו אים אויסגעשטרעקט אַ פינגער:
דעם , אינגעידזשמענט" רינג גיב אַהער, דער זידע רב
מאָטיעלע פלעגט אויך נעמען, אַז מען פלעגט אים געבן, וען
ניט װאָלט ער קיין גביר ניט געוען, נאָר ניט שטענדיק...
--- איך ווייס, איו העוו יור אָון וועי", (דו האָסט דיינע
גענג) אַ ביסל אַ , צעדרייטע", , באָט אי לאיק איט", (נאָר מיר
געפעלט עס),
,רעד" האָט אַרומגעשפּאַצירט איבערן צימער זיער צר"
פרידן, דערנאָך איז ער צוגעגאַנגען צו מיר, האָט מיך אַ נעם
געטאָן אויף די הענט און מיר געזאָגט גלייך אין אויער אַרײן:
--- רבקהלע, ,יור זיידע װאָז אָלרײיט?.. ,
אױיסגעפּוצט אין , אינגעידזשמענט" רינג בין איך מיט
, רעדן" אַװעק אויף סעלמאַס חתונה.
איז דאָך פאַראַן מענדל פּושקאַרט אויף דער ועלט, און ער
האָט שוין געוואוסט װעגן דעם ;אינגעידזשמענט" רינג. דער
גוטער יאָר ווייסט אים, צי קומט עס אים פון נאַרישקײט, צי פון
טאָג-בוך פון רבקה זילבערג/ 219
גוטסקייט, נאָר אַז די געסט זיינען שוין געזעסן ביי די טישן און
מען האָט געהאַלטן ביי אַ גלעזל משקה, און מען האָט שױן
אָפּגעגעבן מזל טוב חתן כלה, נעמט מענדל פּושקאַרט און שיסט
אויס :
--- לאָמיר אָפּגעבן אַ מזל טוב אונדזער רעי זילבערג, זי האָט
היינט געקריגן אַ שיינע מתנה זי האָט געקריגן אַן , אינגעידזש-
מענט" רינג פון לאַרי לעוויט,
דער עולם האָט געפּאַטשט בראווא. דאָס האָט מיר מענדל
פּושקאַרט, זעט אויס, געװאָלט אָפּדאַנקען פאַר די גלעזלעך טי
װאָס איך דערלאַנג אים שטענדיק. און צוליבן כבוד פון עולם,
האָט ער מיך ניט גערופן רבקה, נאָר רעי.
מיר האָט אַזש אַ שווינדל געטאָן פאַר די אויגן, אָבער עס
איז שוין געווען פאַרפאַלן, זעט אויס, אַז מענדל פּושקאַרט האָט
גאָר וייניק געקלערט ועגן מיין זיידן רב מאָטיעלע מיט זיין
גאַווה,
,רעדס" טאַטע האָט מיט מיר געטאַנצט. ריידן רעדט ער
װוי אַ איד, נאָר טאַנצן טאַנצט עֶר, וי אַן אַמעריקאַנער, און
גרינג וי אַ יונגער מאַן. טאַנצנדיק האָט ער מיר געזאָגט : --
לייזער יאָסל איז ביי אונדז איינער, אַ בן יחיד, אַז ער יל דיך,
ביסטו ביי אונדז ליב,
, רעדס" מאַמע איז געווען אָנגעטאָן אין אַ שווארצען סאַ-
מעטענעם קלייד, די האָר אַרױפגעשלאָגן אַרױף מיט הויכע לאָקן,
זי האָט אויסגעזען, װי אַן אמתע פּריצטע.
די טאַנטע און מיסיס שאָר האָבן געטענהט, אַז היינט איז
אַ צווייענדיקע שמחה, און מאַרווין האָט אָפּגעטאַנצט יענעם
טענצל, װאָס אין די גאַנצע יונייטעד סטעיטס קענען אים אויס-
טאַנצן בעני גודמאַן און ער, מאַרווין.
רוט איז צו דער חתונה ניט געקומען. זי האָט צוגעשיקט אַ
טעלעגראַמע : , קאָנגראַטולעישאָנס ענד בעסט וישעס". אַ סך
פון די געסט האָב געגעבן דער טאַנטע ענװעלאָפּס" מיט געלט
אנשטאט מתנות און צוגעוואונטשן , גוד לאָק",
איך בין געווען אויף דער חתונה און געזען האָב איך לו-
216 פון לובלין ביז ניו:יאָרק
בלין, דעם טאָטן אין קראסוליעס שטאַל, כאַצקלען און די קליינע
זשאַנעט, װאָס איז בלינד. וי הינטער אַ פֿאָרהאנג װאָלטן זי
אַלע געשטאַנען גאָר נאָענט צו מיר.
איך האָב געטאַנצט מיט , רעדן".
--- דו דאַרפסט זיך לערנען טאַנצן די ,מאַדערן" טענץ,
האָט מיר , רעד" געזאָגט.
די פּאָדלאָגע איז געווען גליטשיק אױסגעשאַרפּעט פון די
פיס, און מיר האָט זיך געדאַכט, אַז איך וויג זיך און וויג זיך
הין און צוריק, וי אויף אַ שיף...
מיר דאַכט זיך נאָך אַלץ, אַז װאָס עס איז געשען נעכטן
איז געווען אַ שפּיל, און אַז דאָס האָט מענדל פּושקאַרט דערציילט
אַ מעשה ועגן אַמעריקע און וועגן אַ לובלינער מידל, מיט
לאַנגע צעפּ, װאָס האָט געקריגן אַן , אינגעידזשמענט' רינג...
װער װײס;
6'טער אָקטאָבער.
איך האָב שוין לאַנג ניט געשריבן מיין טאָג בוך. אַלץ װאָס
איך לעב איצט איבער האָט ניט קיין אָנהױב און האָט ניט קיין
סוף. איך האָב אַמאָל געזען אין לובלין אַ שרפה. אַ שטוב האָט
געברענט, און דאָס פייער האָט זי געמאַכט אַזױ דורכזיכטיק, אַז
דורך די ברענענדיקע װענט האָט מען געזען א בוים װאָס האָט
געװאַקסן הינטערן שטוב. אַזױי זיינען איצט פאַר מיינע אױגן
דורכזיכטיק אַלע זאַכן. װאָס עס איז געווען אַמאָל, און װאָס עס
איז מיט מיר פאָרגעקומען אין ניריאָרק פאַר דעם לעצטן יאָר,
און מיין פאַרברענטע היים --- אַלע זאַכן שטייען פאַר מיר דורכ-
זיכטיק וי אין אַ פייער...
היינט האָב איך באַקומען אַ בריוו פון לייזערן, װי שטענדיק
אין אַ בלויעם קאָנווערט. לייזער שרייבט מיר: ,מיר לעבן
איצט אין פינצטערניש, עס איז ביי אונדז אַלע נאַכט , בלעק אוט",
נאָר מיר האָפן, אַז נאָך דער גרויסער פינצטעריש װעט אויפגיין
דער ליכטיקער טאָג. װי לאַנג די מלחמה זאָל ניט געדויערן
רבקה, װאַרט איך אויפן טאָג, ווען דו װעסט קומען קיין ארץ
ישראל. דאָ איז אַ גרויסער יקרות איצט, און עס איז זייער
טאָג-בוך פון רבקה זילבערג 277
שווער צו פאַרדינען, שמשי העלפט מיר אַ סך אַרױס מיט געלט
און מיט אַרבעט, נאָר אָפּטמאָל פעלט אויס דאָס ננויטיקסטע.
אָבער עס איז מיר ניט שווער. איך האָב אַ סך האָפענונגען און
מיט האָפענונגען איז גרינג צו לעבן. איך בעט דיך, רבקה,
שרייב צו מיר אָפט. אויב איך וועל אַפילו אַלע בריוו ניט באַקו-
מען, װעל איך פילן, אַז דו שרייבסט זיי. דו שרייבסט מיר אַזױ
ווייניק".
איך האָב ניט געואוסט ואו זאָל איך אַװעקלײגן דעם
בריוו. װאָס װעט זיין, אַז , רעד" װועט אים דערזען? איך האָב
געװאָלט דעם בריוו צערייסן, נאָר װי קען איך צערייסן לייזערס
אַ בריוו?
איך האָב דעם בריוו אַװעקגעגעבן דער לאָנדריניטשקע זי
זאָל אים באַהאַלטן, די לאָנדריניטשקע האָט געעפנט איינעם פון
אירע שופּלאָדן און האָט אַהין אַרײינגעלײגט דעם בריוו. זי האָט
פאַרמאַכט דעם שופּלאָד, פאַרריכט דאָס סערוועטקע אויפן קאַמאָד
און גלייכגעשטעלט די , מעיפלאוער".
אַז , רעד" איז געקומען האָט ער מיר געזאָגט :
--- , מיי פאַטער סעז", אַז דו זאָלסט אַװעקגײן פון שאַפּ
און העלפן אין , לאָנטש רום".
,רעד" איז זייער גוט צו מיר. ער לאָזט מיר ניט זאָרגן:
, דאָנט טינק סאָ מאָטש" (טראַכט ניט אַזויפיל) זאָגט ער.
איך טראָג דעם ,אינגעידזשמענט"-רינג און מיר דאַכט
זיך, אַז עס איז מער ניטאָ רבקה זילבערג. אין ניריאָרק װעט
באַלד אָנהױבן אַרומגײן איינע רעי לעװויט. רבקה זילבערג איז
געבליבן אין לובלין. אויף רבקה זילבערג װאַרט מען אין ארץ
ישראל, און אין ניו-יאָרק וואוינט רעי לעויט.
קען דאָס זיין, אַז אַלע מענטשן לעבן אַזױ אויף דער װעלט?
ווער ווייס ?
278
אינהאַ לט:
דער ערשטער טאָג אין ניריאָרק .2.2 ...
די זיסע בלאָט פון מענטשן בי יי
צ ד י 6.6566221 ...שש .שא א אש ב.
נ יי אָר ר יי א יי יי יי
אַ טרייסט ...226 ...אש צא .גצ ...שש ב,
מענדל פּושקאַרט יי יי יי יי
די וועלט איז נאָך פאַר מיר ניט פאַרשלאָסן
דעם זיידנס יאָרצײט יי יי יי יי יי
ס צ ל מ א
פינף און זיבעציק סענט א טאָג (איך וויל וויינען)
אַ וועלט איז פאַרפאַלן געװאָרן 665.55652....
עס איז נאָך דאָ לובלין 24 :6..655. .2.6 .....
אזעלכע אויערן האָב איך יי יי יי יי
ביי דער טאַנטע אויף גרענד סטריט .2222 ...
איך פאָר זען לאַנדסלײט 6612 .. ...שש ...
אַן אױסגעבאָרגטע וועלט יי יי יי יי
מיסיס רובין 2 666. .66 א 6ש .שש ...2 ב.
א י נ ש ו ר גנ ס יי יי
מיסטער רובין יי יי יי אי יי
רבי פינקל +ג66..66.662....... ...שש ...2 ..,
מיסטער שאַמוט יי א אי יי יי יי
איך טרעף מיין לערער שיינפעלר ר יי
אַ נייצ צרה 6..65.5556512 6666 ...שש .,
זיך געדרייט, געדרייט און אין קונע פארדרייט .
ח ל ו מ ו ת 4 6..66.2666..6662.. אש ...שש 2 ב.
די מזלדיקע בלום ........... יב
ע נ ג ל י ש =בי יי יי יי יי
דער ערשטער דאָלער בי א
די לאָנדריניטשקע יי יי יי יי
דער פעטער דערצײילט מעשות יי יי אי
א בריוו פון ליזערן 6662 א. ...שש ש2.
זכות אבות זיינען מיר בײגעשטאַנען 5.5...
אונטער דער ,מעיפלאוער" יי יי יי
דריי מזל טוב'ס יי יי
מיסטער רובין זוכט א שונא" 552......... 65
א ביסל שרעק 2 65 6666 2255555555555555.. 69
רעד, רוט און איך 55....666.555522. ...2222 220
מיסיס קאַשעס ...2........666.5.66.5.5669+ 76
אַ ,דזשאב" 6666652... 666 ..22.525....66.5.. 81
די ,אַמאָליקע* און די ,איצטיקץ" 2,22..... 85
דער באַל +אק666.6662 .66 .5..5.655.. ...2222 88
די , שיינע פּאַוש" 2.........6..2.6629... 97
מיסטער שאָר 54642.......... 55.5522....... 100
.רעדי' קען טרעפן ...6.2 . ...2222 ........ 102
אלץ -- עולם הזה .... אי א
ה פ ק ר 6:424... ...2662 .2..55..... 110
ניטאָ וועמען צו זאָגן א ,זיי-געזונט" 222..... 116
די ,שטומע באלעבאָסטף* 2....2222....... 1184
איך טרעף משיחץ 5...66....66665521........ 122
מיסטער קאַרעלינס , מאַטעריאַלןײ ....0555.2..59 127
איך זוך אַרבעט ריעש
,ביי דיר בליען איצט רוזן" 255.5521....... 1255
מ ת ג ו ת יי יי יי יי יע
מ אַר ו וי 666566666655..... ...2.2 4141
, ן י * * יי יי יי א יי יש
צוויי גוטע געסט 5666 א ...2..5...5.56.6..5 147
אַזױ טוט מען אין לובלין 2...5.29......... 150
ס ד ר י ם יי יי יי יי 1
דער קריג ר יי יי יי אי יי עו
דער ערשטער טאָג אין שאפּ .......20.555522 160
נ י ס י ם ייר יי א א יי יי יע
,רעד" וויל לייענען לייזערס בריוו 22....... 160
איך טראַכט װעגן נעכטן ...............25 169
געהאָלפן געװאָרן פון איין ,הא דויו"דו!" .... 171
ווידער עדי 66666.5....565666.522 5.6 .225..... 174
רוט פאָרט קיין קאַליפאָרניע 255252555222... 178
שיינפעלד ווערט א לײט ............... 180
די ,שרפה" יי יי יי יי יי יע
א בריוו פון רוטן 6.2 2..2.. .22 ......... 186
די וועלט דרייט זיך, אויך די לובלינער סאָסײיעטי 188
ל י י ז ע ר .2.6 ...שש .שש ...222 ...191
א ג אַ טס אַ מ יצ יי יי יי יי יע
מאָנצי מיט בענצין יי יי יי
צוויי מאָל אַ זילבערג ריר יי יי יי
מיסיס קאָשעס און די , שיינע פּאַװץ" 22 ..
אַ .פּלעזשור"
נ ע וו ע ר בי יי יי יי אי יי
ב ל י גנ צ ע ס ...666 ...א אש 0 ש,
ניטאָ מיט װאָס צו לעשן 6.2 ...222 ..
די טייערע ליאַלקעס יי יי אי
די יונגע אאָרן ...שש .שא ...2 ב.
װי אַ מאַמע ר יי יי יי
מענדל פּושקאַרט וויצלט זיך יי יי
אַ כּישוף יי א יי יי
איך לערן זיך גייען הענטשקעס ר יי
אַלע ווייסן שוין בי יי יי יי
,רעד" קען אויך ריידן , קאפּידריך" יי
מענדל פּושקאַרט געווינט דעם ,סוויפּסטײיק" .
דאָס איז אַן אַלטע געשיכטע ...2 2..
דאָס הייסט אַ מזל 2666 קע ש.
מ 9 ש ו ת בי יי יי יי יי
ווייסע שין בי יי אי יי יי
די לובלינער 2....: ...שש ...שש שש שש אע ש.
יענע צייט איז שוין פאַרענדיקט ...2.2 ..
ש אַ ר ל אַָ ט ר יי יי אי
זשאַנצט איז בלינד געװאָרן יביי יי
די בלינדע וועלט און די עלנטע וועלט 222
דער ויזיט יי יי יי יי יי
מיסטער עדלשטיין יי יי יי יי
בעסיע די בלאָנדע רב יי יי יי
,ניט אומזיסט געבויט א ניויאָרק" בע ..
אַ זומערדיקער מיטינג יי אי
איך פאָר ?זיך זען" מיט ,רעד"ס טאַטע-מאַמצ ..
דער מאַמעס יאָרצײט ...26 ...שש ...שש ..
ש ט ע ר בי יי יי יי
דער זיידע רב מֿאָטיעלע און מיינע תּנאים
ווער ווייס ? יי יי יי אי
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11